LIBRARY OF 



•H;.:JflMl« : l<>l\Il«. 



• 






UJjIHKR SJ 




Marietta College Library. 



15 07 



MARIETTA COLLEGE 'uBStiim 




r > 



HANES 



GWAITH. T PRYNEDIGAETH; 



yy CYNNWYS 



BRASLUN HANESYDDIAETH EGLWYSIG. 



GAN T LLYWYDD EDWARDS. 



Wedi ei ddiwygio a'i dalfyru i raddau. 




GYHOEDDWYD GAN Y 

GTMDEITHAS DRAETHODOL AMERICANAIDD, 

150 HEOL NASSAU, CAEREFROG NEWYDD. 






CYNNWYSIAD. 



Rhagarweiniad Cyffredinol — Bvr-lwyddiant gelynion yr eg- 
lwys— dedwydd gyfran pobl Dduw — gwaith y prynedigaeth 
yn cael ei ddwyn yn mlaen o'r cwymp hyd ddiwedd y byd — 
eglurhad o'r gair Prynedigaeth— yn mha ystyr y mae y 
gwaith yn cael ei olygu yma — ei ddybeti — ei ranu i dri 
chyfnod, * 



CYFNOD I.— O'R CWYMP HYD YMDDANGOSIAD CRIST 
YN Y CNAWD. 

Pennod i. O'r cwymp hyd y dylif — Crist yn dechreu ar ei 
waith cyfryngol — y datguddiad cyntaf o'r efengyl — sefydl- 
iad yr aberthau — iachawdwriaeth personau neillduol yn de- 
chreu — y tywalltiad cyntaf o'r Ysbryd Glan — bywyd sanct- 
aidd Enoch, ei ragfynegiad am Grist, a'i symudiad — dio- 
gelu yr eglwys rhag'y dylif, ". 25 

Pen, II. : r Dylif hyd alwad Abraham — Y dylif ei him — 
diogelu Noah — caniatad newydd o'r ddaear' i Noah a'i 
deulu — adnewyddu y cyfamrnod gras— dinystr Babel — gwas- 
gariad y cenedloedd— cadwyr eglwys rhag eilunaddoliaeth, 44 

Pen. III. O alwad Abraham hyd Moses — Galw Abraham — 
adnewyddu y cyfamrnod gras — diogelu y patriarchiaid— 
dinystr Sodom a Gomorrah — adnewyddu y cyfamrnod gras 
i Isaac a Iacob — y diogeliad rhag newyn trwy Ioseph — pro- 
phwydoliaeth Iacob am Grist — cadwedigaeth yr eglwys yn 
yr Aifft, 54 

Pen. IV. O Moses hyd Ddafydd— Gwaredigaeth yr eglwys 
o'r Aifft — cenedloedd ereill yn cael eu rhoddi i fyny i eilun- 
addoliaeth — rhoddi y ddeddf foesol ar Sinai — y ddeddf gys- 
godol — ysgrifenu gair Duw gyntaf — y daith yn yr anial- 
weh — byrhau oes dyn — Israel yn cael eu eadw am "ddeugain 
mlynedd trwy wynh — rhagfynegiad peilach am Grist gan 
Balaam a Moses — duwioldeb y genedla'eth ieuangaf yn yr 
anialwch — eu sefydlu yn Nghanaan— addoliad -gosodedig y 
tabernacl — diogelu y tir tra byddai y gwrrywiaid yn mynsd 
i fyny i addoli — diogelu yr eglwys er eu mynych wrthgil- 
iadau, a phan oresgynid hwy gan eu gelynion — Crist yn 
ymddangos mewn agwedd ddynol — dechreuad olyniaeth o 
brophwydi, ac ysgolion y prophwydi, '........ 71 



iy CYNNWYMAD. 

Pkn. V. (> DDAPYDD UVI> T ' IETHGLUDIAD 1 Fabilon — Daf- 

vcUl, hynafiad Crist, yn cael ei eneinnio — diogelu <'i fywyd 
vii rhyfeddol — belaethu canon yr ysgrythyr ^an Samuel — 
Dafydd yn rhag-dcjangos Crist yn ei ganiadau — ei ddyrch- 
aiu i'j orsedd — dewis din as Ierusalem, yn gysgod o Grist — 
adnewyddu v cyfammod gras a DafycLd — meddiannu gwlad 
vr addewid — perffeithio yr addoliad Iuddewig — belaetha 
canon vr ysgrythyr gan Nathan a Gad— cadw y deyrnwialen 
yn llinach gyireithlon Crist — adeiladu y deml — dyrchafi 
yreglwys Iuddewig i'w huchder uiwyaf- — ei hadfeilial hyd 
oni ddaeth Crist — ychwancgiadau at ganon yr ysgrythyr — 
y wir grefydd yn cael ei chynnal, Uyfr y gyfraith yn eael ei 
gadw, a diogelu llwyth Iudah, yn mhlith y gwrtbgiliadau 
a'r cynhyrfiadau mawrion— Dlyniaeth o brophwydi enwog, 99 

Pen. VI. O'r Caethiwed hyd ddyfodiad Crist — Cyfnod gan 
mwyaf yn destun prophwydoliaeth, ae un o chwyldroadau 
mawrion — y caethiwed yn Mabilon — meddyginiaethu yr 
luddewon o 7 a heilunaddoliaeth — gogoniant yr eglwys Iudd- 
ewig yn diflanu — efleithiau eu gwasgariad — ychwanegiad- 
au at ganon yr ysgrythyr gan Ezeciel a Daniel — dychwel- 
iad yr luddewon — ychwanegiadau pellach at y canon — 
— gweinidogaeth Ezra — lluosogi adysgrifau o'r gyfraith — 
canon yr Hen Destament yn cael ei orphen a'i selio i fyny — 
dinystrio yr ymherodraeth Bersiaidd a sefydlu yr un 
Roegaidd — y Deg-a-thriugain — diogeliad yr eglwys^— din- 
ystrio yr ymherodraeth Roegaidd a sefydlu yr un Rufein- 
aidd — ffyniant dysgeidiaeth a philosophyddiaeth — ymher- 
odraeth Rhufain wedi ei sefydlu mewn heddwch, . . . 135 

Pen. VII. Defnydd oddiwrth y cyfnod cyntaf, 173 



CYFNOD II.— O YMUNIAD CRIST A CHNAWD HYD EI 
ADGYFODIAD. 

Pen. I. Ymuniad Crist a cbnawd — ei gwblhau yn nghyflawn- 
der yr amser — mawredd y dygwyddiad — yr amgylchiadau 
hynod oedd yn cydfyned ag ef — dychweliad yr Ysbryd — 
ymadawiad y deyrnwialen o Iudah, 186 

Pen. II. Pwrcas y Prynedigaeth — Boddlonrwydd a haeddiant 
Crist — ei ddyoddefiadau a'i ddarostyngiad — ei ufudd-dod 
a'i gyftawnder — ei ragredegwr — ei bregethiad — ei wyrth- 
iau — anfon y dysgyblion allan — y rhinweddau a arferodd — 
dyoddefiadau ei fabandod — ei fywyd anghyoedd a'i fywyd 
cyhoeddus — ei ddarostyngiad a'i "ddyoddefiadau olaf, 195 

Pen. III. Defnydd oddiwrth yr atl gyfnod — i argyhoeddi — 
i gefnogi, .... 222 



CYNNWYSIAD. y 

CYFNOD III.— O ADGYFODIAD CRIST HYD DDIWEDD 

Y BYD. 

Riiagarweiniad i'r cyfnod hwn — darluniadau ysgrythyrol o 
hono — y modd yr addaswyd Crist i gyrhaedd dyben ei bryn- 
edigaeth — moddion llwyddiant — dyddimiad yr oruchwyl- 
iaeth Iuddewig — sefydlu y Sabboth — y weinidogaeth — dawn 
yr Ysbryd GJan — datguddio gwirionedd yr efengyl — pen- 
nodi diaconiaid — anion yr apostol Paul allan — ysgrifenu y 
Testament Newydd — y modd y dygwyd y llwyddiant yn 
mlaen, 235 

Pen. I. O adgyfodiad Crist hyd ddinystr Ierusalem — llwydd- 
iant yr efengyl yn mysg yr Iuddewon — Samariaid — Cenedl- 
oedd — cyfaribd a gwrthwynebiad — barnedigaethau ar yr. 
Iuddewon erlidigaethus, 260 

Pen. II. O ddinystr Ierusalem hyd amser Cystenyn — gwrth- 
wynebiad oddiwrth yr ymherodraeth Rufeinig — llwyddiant 
yr efengyl — erlidigaethau chwerwon — chwyldroad mawr 
gan Cystenyn — rhesymau dros wirionedd Cristionogaerh, . . 270 

Pen. III. O Gystenyn hyd gyfodiad Anghrist — gwrthwyneb- 
iadau oddiwrth gyfeiliornadau a Phaganiaeth — lledaeniad 
yr efengyl, 285 

Pen. IY. O gyfodiad Anghrist hyd y Diwygiad — Dechreuad 
teyrnas Anghrist, " dirgehvch yr anwiredd''" — y deyrnas 
Fahometanaidd — rhai cenedloedd a pbersonau neillduol yn 
hir-barhau yn ddiysgog yn y flydd — y Waldensiaid — Wiek- 
liff — Huss, Ierome o Prague, 290 



Pen. V. O'r Diwygiad hyd yr amser presennol — Y Divv T yg- 
lad — Luther, Melancthon, Zuinglius. Calfin — cenedloedd 
yn cofleidio y grefydd ddiw T ygiedig — cwtogi awdurdod y 
Pab — Cymanfa Trent — cydfradwriadau dirgelaidd y Pab- 
yddion — rhyfel gyhoeddus yn erbyn y Protestaniaid — erlid- 
igaethau creulawn — y chwil-lysoedd — daliadau liygredig — 
diwygiad yn yr athrawiaeth a'r addoliad — lledaeniad yr ef- 
engyl yn. mhlith y Paganiaid — adfywhad mewn crefydd o 
ran grym ac ymarferiad — yr eglwys ddiwygiedig yn ilei- 
hau — afreolaeth a phenboethder yn ffynu — dylanwad y Pab 
yn lleihau — cynydd dysgeidiaeth, 299 

Pen. VI. — Defnydd oddiwrth y dygwyddiadau a gymerasant 
le — Tystiolaeth fod yr ysgrythyrau yn. air Duw, oddiwrth 
wrthwynebiad y byd, sei'ydlogrwydd yr eglwys, a chyflawn- 
iad y prophwydoliaethau, yn enwedig y rhai hyny yn 
nghylch Anghrist — ac oddiwrth yr ysbryd dyoddefgar a 
amlygwyd gan y Cristionogion — prophwydoliaeth yn aros i 
gael ei chyflawnu, 318 

Pen. VII. O'r amser presennol hyd gwymp Anghrist — fod 



yj CYNNWYSIAD. 

yn rhaid i amser tywyll iawn ddyfoi yn gyntaf— y bydd i 
waith ardderchog Duw gael ei ddwyn yn mlaen yn gyflym 
eto yn raddol— trwy adfywiad a lledaeniad crefydd — gwrth- 
wynebrwyild egniol a grymus — dinystrio teyrnas Satan — 
cyfeiliornadau, anffyddiaeth, ac ofergoeledd yn diflanu — 
Anghristiaeth, Mahometaniaeth, Iuddewiaeth, a Phagan- 
iaeth — dystry w cyffredinol teyrnas Satan, 331 

Pen. VIII. Cyfnod llwyddiannus yr Eglwys — Dyfodiad 
teyrnas nefoedd— cyflawnu yr ysgrythyrau— cynydd gwyb- 
odaeth, saneteiddrwydd, heddwch, cariad, a threfn — llwydd- 
iant tymhorol — gorfoledd a llawenydd — dros fil o flynydd- 
oedd — Gwrth<Aliad Mawr 350 

Pen. IX. Y Farn Gyffredinol — Iachawdwriaeth a gogon- 
eddiad y prynedigion — dyfodiad Crist yn ngogoniant ei 
Dad — yr udgorn diweddaf yn seinio — y saint yn cyfarfod 
yr Arglwydd yn yr awyr — dwyn yr annuwiolion a'r cyih- 
reuliaid i'r frawdle — amlygu nodweddion pawb — cyhoeddi 
y ddedfryd — y byd ar dan — mynediad yr eglwys gyda 
Christ i nefoedd y gogoniant, . . 362 

Pen. X. Defnydd oddiwrth y cwbl— Mawredd gwaith y 
Prynedigaeth — ei gynydd trwy yr holl amser, a'r canlyniad 
gogoneddus — Duw yn Alpha ac Omega pob peth — dyrchaf- 
iad Crist— cysondeb, trefnusrwydd, a phrydferthwch gweith- 
redoedd Rhagluniaeth Duw — rhaid yw fod yr ysgrythyrau, 
y rhai ydynt yn dangos dyben Duw yn yr holl weithred- 
oedd hyn, yn ddwyfol — mawrhydi a gallu Duw yn cael eu 
hamlygu yn y prynedigaeth — ei ddoethineb — ei drugaredd 
a'i ifyddlondeb--dedwyddwch pobl Dduw — trueni ei elyn- 
ion, 378 



[£^ Ysgrifenwyd y gwaith rhagorol hwn gan y Llywydd Ed- 
wards yn 1739, yn gyfres o bregethau, y rhai a draddodwyd ganddo 
yn Northampton, a,c a adawodd mewn ysgrifen ar ei farwolaeth, yr 
hyn a ddygwyddodd yn 1758. Yn 1773, ei fab, y Llywydd Edwards 
ieuangaf, a draddododd yr ysgrifeniadau i ofal y Parch. Dr. Erskine, 
o Edinburgh, yr hwn a'u trodd o ifurf pregethau i ddull traethawd 
parhaol, ac a'i cyhoeddodd yn 1774. 

Yn yr argraffiad hwn y mae ychydig linellau, yn cyffwrdd a 
phyngciau yn nghylch pa rai y mae Cristionogion efengylaidd yn 
methu cydweled, wedi eu gadael allan, yr hyn a nodir a * * *. 



H ANES 

GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 



RHAGARWEINIAD CYFFREDINOL. 

M Canys y pryf a'u bwyty fel dilledyn, a'r gwyfyn a'u hysa fel 
gwlan : eithr fy nglivfiawnder a fydd yn dragywydd, a'm hiach- 
awdwriaeth o genedlaeth. i genedlaeth." — Esaiah 51. 8. 

Dybex y bennod lion ydyw cysuro yr eglwys dan ei dy- 
oddefiadaa. ae erlidigaetbau ei gelynion ; a'r rbesymau a 
ddefnyddir er ei dyddanweb, ydyw dianwadalwcb a pharhad 
trugaredd a ffyddlondeb Duw tuag ati, yr byn a amlvgir 
inewn parhau i weithredu iachawdwriaeth iddi. a'i bain- 
ddiffyn yn erbyn boll ymgyrcb ei gelynion, ei barwain yn 
ddiogel trwy boll gyfnewidiadau y byd, ac yn ddiweddaf, 
ei cboroni a buddugoliaetb a gwaredigaetb. 

Mae dedwyddwcb eglwys Dduw yn cael ei osod allan yn 
y testun trwy ei gydmarn a'r aflwydd gwrtbwynebus a 
oddiwedda ei gelynion sydd yn ei gortbrymu : a gallwn 
sylwi, 

I. Mor fyr-hoedlog yw awdurdod a llwyddiant gelynion 
yr eglwys : u Y pryf a'u bwyty fel dilledyn. a'r gwyfyn a*u 
bysa fel gwlan." Pa gymaint bynag ydyweu llwyddiant a'u 
gogoniant presennol, bwy a ddifeir yn raddol. ac a ddiflan- 
ant ymaitb trwy ddirgelaidd fellditb Duw. byd oni ddeuant 
i ddinij yn ngbjda'u boll awdurdod a'u gogoniant : ac felly 



8 IIANES GWAITII Y PUYNEDIGAETH. 

eu herlidigaethau a beidiant yn dragywydd ; a'u diwedd 
hwythau fydd dinystr anfeddyginiaethol : fely mae y gwisg- 
oedd meiuaf ac ardderchocaf mewn amser yn treulio ym- 
aith, ac yn cael eu hysu gan y gwyfyn a 5 r pryf. Mae yr 
adnod flaenorol yn dangos mai y rhai a ddifeir ymaith fel 
byn yw gelynion pobl Dduw : " Gwrandewch arnaf, y rhai 
a adwaenocb gyfiawnder, y bobl sydd a'm cyfraith yn eu 
calon : nae ofnwch waradwydd dynion, ac nac arswydwcb 
rhasr eu difenwad." 

II. Yn gyfcrbyniol i hyn y gosodir rhan a chynysgaeth 
ddedwydd pobl Dduw : u Fy ngbyfiawnder a fydd yn dra- 
gywydd, a'm hiachawdwriaeth o genedlaetb i genedlaeth," 
Mae yr adnod flaenorol hefyd yn dangos pwy yw y rbai a 
gant y daioni yma : sef " y rbai a adwaenant gyfiawnder, 
a'r bobl sydd a cbyfraith Duw yn eu calon ;" neu, mewn 
un gair, eglwys Dduw. Ac mewn perthynas i'w dedwydd- 
wch, gallwn sylwi yn mba betbau y mae yn gynnwysedig, 
yn ngbyda 'i barbad. 

I. Mae yn gynnwysedig yn u ?ighyftawnder" ac " iach- 
awdwriaeth" Duw. Wrth gyfiawnder Duw yn y fan yma y 
meddylir ei ffyddlondeb yn cyflawnu ei addewidion cyf- 
ammodol i'w eglwys, neu ei flyddlondeb tuag at ei eglwys 
a'i bobl, yn ngbyfraniad benditbion y cyfammod gras idd- 
ynt. Er fod y bendithion hyn yn cael eu cyfranu o rad a 
pbenarglwyddiaetbol ras ; eto, gan i Dduw weled yn dda, 
trwy addewidion y cyfammod gras, ymrwymo i'w cyfranu 
iddynt, y maent yn cael eu cyfranu yn ngweitbrediad cyf- 
iawnder neu uniondeb Duw. Am hyny y dywed yr apostol, 
(Heb. 6. 10,) " Canys nid yw Duw yn anghyfiawn fel 
yr angbofio eich gwaitb, a'r llafurus gariad," &c. A'r 
1 loan 1.9: " Os cyfaddefwn ein pecbodau, ffyddlon yw 
efe a cbyfiawn, fel y maddeuo i ni ein pechodau, ac y'n 
glanbao oddiwrtb bob angbyfiawnder." Felly mae y 
gair cyfiaivnder yn cael ei ddefnyddio yn fynych iawn 
yn yr Ysgrytbyr i osod allan ffyddlondeb cyfammodol 
Duw ; megys yn Neh. 9. 8 : " Ti a gwblbeaist dy eiriau, o 



HANES GVVA1TH Y PRYNEDIGAETII. 9 

herwydd cyfiawn wyt." Felly yr ydym i ddeall fod cyf- 
iawnder a thmgaredd gyfammodol yn fynych yn arwyddo yr 
un peth ; megySj (Salm 24. 5,) '<• Efe a dderbyn feridith gan 

yr Arglwydd, a chyfiawnder gan Dduw ei iachawdwriaeth." 
Salm 36. JO: " Estyn dy drugaredd i r r rliai a'th adwaen- 
ant, a'th gyfiawnder ir rliai uniawn o galon." Salm 51. 14 : 
" G wared fi oddiwrth waed, Dduw, Duw fy iachawdwr- 
iaeth ; a'm tafoda gan yn llafar am dy gyfiawnder.'' Dan 
9. 1G: " Arglwydd, yn ol dy holl gyfiawnderau, atolwg, 
troer dy lidiawgrwydd a'th ddigter oddiwrth dy ddinas. 5 ' 
Ac felly mewn aneirif fanau ereill. 

Yr iachaicdwriaeth o eiddo Duw, y sonir am dani yma, 
yw yr effaith o'r hyn y mae ei gyfiawnder yn achos. Ei 
gyfiawnder, neu ei drugaredd gyfammodol, yw y gwreidd- 
yn o'r hyn y mae ei iachawdwriaeth yn fFrwyth. Mae y 
y naill a'r Hall yn perthyn i'r cyfammod gras. Un yw 
trugaredd gyfammodol Duw a'i ffyddlondeb, y Hall sydd 
yn golygu y gwaith hwnw o eiddo Duw, trwy ba un y 
mae ei drugaredd gyfammodol yn cael ei chynavvnu yn 
ei ffrwythau. Canys iachawdwriaeth ydyw swm yr holl 
weithredoedd hyny o eiddo Duw, trwy ba rai y mae ben- 
dithion y cyfammod gras yn cael eu hennill, ac yn cael eu 
cyfranu. 

2. Ei barhad a arwyddir yma trwy ddau ymadrodd, yn 
dragywydd, ac o genedlaeth i genedlaeth. Y mae y diwedd- 
af yn eglurhaol o'r cyntaf. Y mae yr ymadrodd yn dragy- 
wydd yn cael ei ddefnyddio yn amrywiol yn yr Ysgrythyrau. 
Weithiau fe feddylir wrtho cyhyd ag y byddo dyn byw. 
Felly y dywedir am y gwas y tyllid ei glust a mynawyd 
wrth ddrws ei feistr, mai eiddo ei feistr fyddai yn dragy- 
wydd. Weithiau fe feddylir wrtho parkad sefyllfa yr Iudd- 
ewon ynngwlad Canaan. Felly hefyd y dywedir am lawer 
o'r deddfau seremoniaidd a Lefiaidd y byddai iddynt fod 
hyd byth. Weithiau meddylir cyhyd ag y saif y byd. neu 
hyd ddiwedd cenedlaethau dynion ; megys yn Preg. 1. 4: 
" Un genedlaeth a a ymaith, a chenedlaeth arall a ddaw : 

H. R.— W. 1* 



10 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ond y ddacar a saif bytli." Weithiau y meddylir i drogy- 
tryddoldeb diderfyn. Felly y dywcdir fod Duw yn fendigedig 
mi dragyiryddol. Rhuf. 1.25. Ac yn loan 6. 51, dywedir, 
M Ofl bwyty neb o'r bara hwn, efe a fydd byw yn dragy- 
•wydd." A pha un o'r ystyriaethau hyn sydd i'w ddeall 
yma, a benderfynir yn yr adnod nesaf, sef, hyd ddiwedd y 
byd. neu ddiwedd cenedlaethau dynion. Yn y geiriau nes- 
af y dywedir, u a'm hiachawdwriaeth o genedlaeth i genedl- 
nrth." Yn wir fe fydd ffrwythau iachawdwriaeth Duw yn 
aros wedi y darfyddo y byd, fel yr ymddengys yn adn. 6. 
" Dy relief wch eich llygaid tua 'r nefoedd, ac edrychwch ar 
y ddaear isod : canys y nefoedd a ddarfyddant fel mwg, a'r 
ddaear a heneiddia fel dilledyn, a'i phreswylwyr yr un 
modd a fyddant feirw, ond fy iachawdwriaeth i a fydd 
bytb, a'ra cyfiawnder ni dderfydd." Ond gwaith iachawd- 
wriaeth yr eglwys fydd yn cael ei weithredu yn barhaus 
hyd hyny : hyd ddiwedd y byd yr a Duw yn mlaen i gyf- 
lawni iachawdwriaeth a gwaredigaeth i'w eglwys, oddiwrth 
ei holl elynion ; canys hyny yw y peth y mae y prophwyd 
yn llefaru am dano yma. Hyd ddiwedd y byd : hyd oni 
phaid gelynion a bod, o ran meddu un gallu i aflonyddu yr 
eglwys. Ac y mae yr ymadrodd hwn, o genedlaeth i gen- 
edlaeth, yn rhoddi i ni benderfyniad megys am yr amser y 
mae Duw yn parhau i ddwyn yn mlaen waith iachawdwr- 
iaeth i'w eglwys ; a hyny mewn perthynas i'w ddechreuad 
a'i ddiweddiad. Y mae "o genedlaeth i genedlaeth ;" hyny 
yw, trwy yr holl genedlaethau : yn dechreu gyda dechreu- 
ad cenedlaethau dynion ar y ddaear, ac heb ddiweddu hyd 
ddiwedd y cenedlaethau hyny yn niwedd y byd. Gan hyny 
nyni a dynwn oddiwrth y geiriau yr athrawiaeth a ganlyn : 

Y MAE GWAITH Y PRYNEDIGAETH YN WAITH AG Y MAE DUW 
YN EI DDWYN YN MLAEN O GWYMP DYN HYD DDIWEDD Y BYD. 

Dechreuad hiliogaeth ein rhieni cyntaf ydoedd ar ol y 
cwymp ; canys eu holl hiliogaeth ydynt trwy genedliad 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 1 1 

naturioi yu gydgyfranogion o'r cwyinp, ac o'r llygredigaeth 
natur a ddaeth i'w ganiyn ; a'r cenedlaetliau hyn, trwy ba 
rai y mae yr hil ddynol yn lluosogi, a bery hyd ddiwedd y 
byd. Felly T y ddau hyn yw terfynau cenedlaetliau dynion 
ar y ddaear. cwymp dyn, a diwedd y byd. Y mae yr un 
terfynau i waith y prynedigaeth, ag sydd i'r gweithred- 
oedd cynyddol hyny o eiddo Duw, trwy ba rai y inae y 
prynedigaetli yn caei ei gwblhau, er nad megys i'r ffrwyth- 
au o bono ; canys hyny a fydd, fel y dywedwyd o'r biaen, i 
dragywyddoideb. 

Gwaith y prynedigaeth a gwaith. yr iachawdwriaeth ydynt 
yr un peth. Yr hyn a elwir mewn rhai manau yn yr Ys- 
grythyr, Duw yn acfmb ei bobl, a elwir mewn manau ereill 
eu prynu hwy. Y mae Crist yn cael ei alw yn Xachawdwr 
ac yn Brynwr ei bobl. 

Cyn dechreu ar Hanes Gwaith y Prynedigaeth. dangosaf 
yn mha ystyr y mae y gair pryiiedigaeih yn cael ei ddef- 
nyddio ; y modd y dygir y gwaith hwn yn mlaeu ; a pha 
beth yw ei ddyben. 

Y mae gwaith y prynedigaeth i'w ddeall weithiau mewn 
ystyr derfynol, am bwrcasiad iachawdwriaeth ; canys y gair 
a arwydda mewn ystyr fanwl bwrcasiad gwaredigaeth. Ac 
os cymerwn y gair yn yr ystyr yma, ni bu gwaith y pryned- 
igaeth cyhyd yn cael ei wneyd ; ond fe 'i dechreuwyd ac a'i 
diweddwyd gyda darostyngiad Crist. Fe 'i dechreuwyd 
gyda chnawdoliaeth Crist, ac fe 5 i dygwyd yn mlaen ganddo 
ef trwy ei fywyd, ac a'i gorphenwyd gyda 'i farwolaeth ef, 
neu tra y bu efe dan arglwyddiaeth niarwolaeth, yr hyn a 
orphenwyd yn ei adgyfodiad. Ac felly yr ydyni yn dy- 
wedyd, mai dydd adgyfodiad Crist oedd y dydd y gorphen- 
odd efe waith y prynedigaeth ; hyny yw, y pryd hyny y 
gorphenwyd y pwrcasiad, a'r gwaith ei hun, a'r oil sydd yn 
perthyn iddo, a wnaed yn rhinweddol^ ond nid yn weithredol. 

Ond y mae gwaith y prynedigaeth i'w olygu weithiau 
mewn ystyr helaethaeh, megys yn cynnwys yr hyn oil y 



12 HAKES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

mae Duw yn ei weithredu, ag sydd yn tueddu i'r dyben 
hwn ; nid yn unig y pwrcasiad ei hun, ond hefyd holl 
weithredoedd Duw ag oeddynt yn dwyn perthynas baroto- 
awl i, neu gymhwjsiadol o'r pwrcas, a'i gwblhad yn y 
llwyddiant o bono ; felly, gan hyny, yr holl oruchwyliaetb, 
megys y mae yn cynnwys y parotoad a'r pwrcasiad, y cym- 
hwysiad a llwyddiant y prynedigaeth trwy Grist, a ellir ei 
alw yn waith y prynedigaeth. Yr hyn oil y mae Crist yn 
ei wneyd yn y gorchwyl mawr yma, yn rhai o'i swyddau fel 
Cyfryngwr, naill ai Prophwyd, OfFeiriad ai Brenin ; naiil aj 
pan yr oedd efe yn ei natur ddynol yn y byd hwn, neu cyn, 
neu wedi hyny: ac nid yn unig yr hyn a wnaeth Crist y 
Cyfryngwr, ond hefyd yr hyn a wnaeth y Tad, neu yr Ys- 
brycl Glan, mewn undeb cyfammodol yn y bwriad hwn o 
brynu dynion pechadurus ; neu, mewn un gair, yr hyn oil 
sydd yn cael ei weithredu yn nghyflawniad C} T fammod tra- 
gywyddol y prynedigaeth. Dyma y peth wyf yn ei alw 
gwaith y prynedigaeth yn yr athrawiaeth ; canys nid ydyw 
oil ond un gwaith, ac un dyben. Yr amrywiol oruchwyl- 
iaethau neu weithredoedd sydd yn perthynu iddo, nid yd- 
ynt ond amryw 7 iol ranau o'r un cynllun. Un dyben ydyw 
sydd w r edi ei ffurfio, i'r hwn y mae holl swyddau Crist yn 
uniongyrcliol yn gweinyddu, ac yn yr hwn y mae y Tri 
Pherson Dwyfol yn cydweithredu, a'r holl wahanol oruch- 
wyliaethau perthynol iddo ydynt mewn undeb ; a'r amryw- 
iol olwynion ydynt un peiriant (machine) i ateb yr un dy- 
ben, ac i ddwyn yn mlaen yr un effaith. 

Pan y dywedwyf fod y gwaith hwn yn cael ei gario yn 

MLAEN O GWYMP DYN HYD DDIWEDD Y BYD, 7lld ycllVJ/f 7/71 

meddwl na wnawd dim mewn trefn tuag ato cyn cwymp 
dyn. Fe wnawd rhai pethau tuag ato cyn creu y byd, ie, 
er tragywyddoldeb. Personau y Drindod oeddynt megys 
yn cydfwriadu yn nghynllun a chyfammod y prynedigaeth ; 
yn yr hwn gyfammod y gosodwyd y Mab yn ben gan y 
Tad, ac y cymerodd y Mab y gwaith ; a phob peth oedd 
i'w gyfiawnu yn y gwaith, ydoedd mewn cytundeb ac am- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 1 3 

mod. Ac heblaw hyny, fe wnawd petliau pan y crewyd y 
byd, inewn trefn tuag at y gwaith hwn, cyn i'r dyn syrthio; 
canys fe ymddengys i'r byd gael ei greu i'r dyben i'r gwaith 
hwn gael ei ddwyn yn mlaen. Gwaith y greadigaeth yd- 
oedd mewn trefn i roddi lie i weithredoedd rhagluniaeth 
Duw : felly, pe gofynid, pa rai o'r gweithredoedd hyn ydy w 
y rawyaf, gweithredoedd y greadigaeth ai gweithredoedd 
rhagluniaeth ? Yr wyf yn ateb mai gweithredoedd rhag- 
luniaeth ; oblegyd mai gweithredoedd rhagluniaeth Duw 
yw dyben ei weithredoedd creadigol ef, megys ag y mae ad- 
eiladu ty, neu ffurfio peiriant, er mwyn y defnydd a wneir o 
bono wedi hyny. Ond prif waith rhagluniaeth Duw ydyw 
gwaith mawr y prynedigaeth, fel yr ymddengys yn fwy cyf- 
lawn wedi hyn. 

Fe grewyd y nefoedd mewn trefn tuag at waith y pryn- 
edigaeth ; sef, i fod yn breswylfa i'r prynedigion. Mat. 
25. 34. " Yna y dywed y Brenin wrth y rhai ar ei dde- 
heulaw, Deuwch, chwi fendigedigion fy Nhad, etifedd- 
wch y deyrnas a barotowyd i chwi er seiliad y byd." Ie, 
fe grewyd yr angelion i fod yn wasanaethgar i'r gwaith 
hwn. Ac am hyny y geilw yr apostol hwy, yn " ysbrydion 
gwasanaethgar^ wedi eu harifon i wasanacthu er mwyn y rhai 
a gdnt etifeddu iachawdwriaeth." Heb. 1. 14. A'r byd isod 
hwn yn ddiamheuol a grewj^d i fod yn lie ar ba un y 
gweithredid y gwaith mawr a rhyfeddol hwn, sef y pryned- 
igaeth ; gan hyny y mae y byd isod hwn wedi ei gyfaddasu 
yn ddoeth yn ei ffurfiad, mewn Uawer ystyriaeth, megys y 
gellid dangos, i'r fath gyflwr ag y mae dyn ynddo er y 
cwymp, sef dan allueiddrwydd o brynedigaeth (neu bosibl- 
rwydd i gael ei waredu.) Felly, pan y dywedir fod gwaith 
y prynedigaeth yn cael ei ddwyn yn mlaen o gwymp dyn 
hyd ddiwedd y byd, nid ydys yn meddwl mai ar ol y 
cwymp (yn unig) y gwnawd yr hyn oil a wnawd erioed tuag 
at y prynedigaeth. Ac ni feildylir hefyd na bydd ffrwyth- 
au y gwaith hwn yn aros ar ol diwedd byd. Y gwynfyd- 
edigr.vydd a'r gogoniant hwnw a fydd yn gynnwysedig yn 



14 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

yr holl ffrwythau, a fydd mewn parhad i'r saint yn dragy- 
wycld. Nid gwaith yn cael ei wneyd yn wastadol ac heb ei 
orphen byth. y\v gwaith y prynedigaeth. Mac ei ffrwythau 
yn dragywyddol, ac y mae i'r gwaith ganlyniad, ac yn y 
caulyniad fe gyrhaeddir y dyben, yr hwn ddyben ni bydd 
terfyn iddo byth. Ac fel y mae y pethau hyny, y rhai 
oeddynt mewn trefn i'r gwaith hwn, megys tragywyddol gar- 
iad Duw yn ethol, a chyfammod y prynedigaeth, heb erioed 
ddechreuad iddynt ; felly y bydd ffrwythau y gwaith hwn 
heb derfyn iddynt byth. Gan hyny, 

Pan y dywedwyf fod Duw yn dwyn yn mlaen y gwaith 
hwn o gwymp dyn hyd ddiwedd y byd, yr hyn a fedd- 
yliwyf ywjfod y pethau hyny sydd yn perthyn i J r gwaith 
ei hun, ac yn rhanau o'r cynllun, yn cael eu dwyn rhagddyrd 
yn ystod yr holl amser hwn. Cafodd rhyw bethau eu 
gwneyd yn barotoawi i'w ddechreuad, ac fe fydd ei ffrwyth- 
au yn aros wedi iddo gael ei orphen. Ond y gwaith ei hun 
a ddechreuw T yd yn ddioed gyda 'r cwymp, ac a fydd yn par- 
hau hyd ddiwedd y byd, a'r pryd hwnw y gorphenir ef. 
Amrywiol oruchwyliaethau Duw yn yr yspaid hyny o am- 
ser ydynt yn perthynu i'r un gwaith, a'r un canlyniad a 
dy ben fydd iddynt oil; a chan hyny y maent i'w cyfrif 
megys amrywiol ranau o'r un gwaith, megys pe b 1 ai olynol 
ysgogiadau un peiriant, yn dwyn oddiamgylch ddiwedd- 
iad un dygwyddiad mawr. 

Ac yma hefyd y mae yn rhaid i ni ddosparthu rhwng 
rhanau y prynedigaeth ei hun, a rhanau y gwaith hw nw 
trwy ba un y mae y prynedigaeth yn cael ei weithredu. Y 
mae gwahaniaeth rhwng rhanau y bendithion a ennillwyd 
ac a gyfrenir, a'r rhanau hyny o waith Duw trwy ba rai yr* 
ennillwyd y bendithion hyny, ac y cyfrenir hwynt. Fel 
esiampl, y mae gwahaniaeth rhwng rhanau y bendithion a 
dderbyniodd meibion Israel yn eu gwaredigaeth o'r Aifft. 
a'r rhanau hyny o waith Duw trw r y ba rai y gweithredwyd 
y waredigaeth. Gwaredigaeth meibion Israel allan o'r 
Aifft, a'i hystyried fel bendith ag oeddynt hwy yn ei nrwyn- 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 15 

hau. oedd yn gynnwysedig mewn dwy ran. sef eu rhyddhad 
o'u caethiwed Aifftaidd a'u trueni blaenorol. a'u dwyn i 
sefyllfa fwy dedwydd fel gweision i Dduw, ac etifeddion o 
Ganaan. Ond yr oedd llawer mwy o bethau ag oeddynt 
ranau ot gwaith hwnw a elwir gwaith Duw yn gwaredu 
Israel allan o'r Aifft. I hyn yr oedd galwad Moses yn 
perthynu. ei anfoniad ef at Pharaoh, yr arwyddion a'r rhyf- 
eddodau a wnaeth efe yn yr Aifft, a'r barnedigaethau ar- 
swvdus a ddygwyd ar yr Aifftiaid. a llawer o bethau 
ereill. 

Y fath ydyw y gwaith hwn ag yr ydys yn son am dano, 
trwy ba un y mae Duw yn dwyn i ben waith y prynedig- 
aeth. ag sydd yn eael ei gario yn mlaen o gwymp dyn hyd 
ddiwedd y byd. mewn dwy ystyriaeth. 

1. Mewn perthynas i'r effaith a iceithredir ar eneidiau 
y yryncdigioti ; yr hyn sydd gy fire din i'r boll oesoedd. Yr 
effaith yma sydd gymhwysiad o'r prynedigaeth at eneid- 
iau personau neillduol. yn eu dychwelyd. eu cyfiawnhau, 
eu sancteiddio, a'u gogoneddu. Fel h}*n y mae pechad- 
uriaid yn eael eu gwaredu yn weithredol. ac yn derbyn 
bendithion y prynedigaeth yn eu heffeithiolrwydd ar eu 
heneidiau. Ac yn yr ystyr yma y mae gwaith y prynedig- 
aeth yn eael ei ddwyn yn mlaen trwy yr holl oesoedd. o 
gwymp dyn hyd ddiwedd y byd. Fe ddechreuodd Duw yn 
fuan ar ol y cwymp ar y gwaith o ddychwelyd eneidiau, 
agoryd llygaid deillion, a chlustiau byddariaid, a chodi y 
meirw ysbrydol i fywyd, a gwaredu caethion truenus o 
ddwylaw Satan ; ac y mae yr un gwaith yn eael ei gyfiawnu 
yn y byd o hyny hyd heddyw, ac fe 'i dygir yn mlaen hyd 
ddiwedd y byd. Y mae gan Dduw bob amser, er pan y 
cododd gyntaf eglwys o brynedigion ar ol y cwymp. y fath 
eglwys yn y byd. Er iddi gael ei dwyn i gylch cyfyng yn 
fynych, ac i amgylchiadau isel ; eto ni ddarfu iddi erioed 
hollol ballu. 

Ac fel y mae Duw yn cario yn mlaen y gwaith o ddy- 
chwelyd eneidiau dynion syrthiedig trwy yr holl oesoedd, 



16 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

felly y mae efe yn myned yn mlaen i'w cyfiawnhau, i ddileu 
eu peehodau, i'w cymeradwyo hwy megys yn gyfiawn yn ei 
olwg, trwy gyfiawnder Crist, a'u mabwysiadu a'u derbyn o 
fod yn blant y diafol yn blant iddo ei hun ; fel hyn y mae 
efe yn myned yn mlaen i'w sancteiddio, ac i berffeithio 
gwaith ei ras a ddechreuwyd ynddynt, ac i'w eysuro hwy a 
dyddanwch ei ysbryd, ac iV cynysgaeddu pan y byddo eu 
cyrff yn marw a'r gogoniant tragywyddol hwnw, yr hwn 
yw ffrwytli y pwrcas a wnawd gan Grist. Yr hyn a ddy- 
wedir yn Rhuf. 8. 30 : " Y rhai a ragluniodd efe, y rhai 
hyny hefyd a alwodd efe ; a'r rhai a alwodd efe, y rhai hyny 
hefyd a gyfiawnhaodd efe ; a'r rhai a gyfiawnhaodd efe, y 
rhai hyny hefyd a ogoneddodd efe," sydd berthynol i'r holl 
oesoedd o'r cwymp hyd ddiwedd y byd. 

Y modd y mae gwaith y prynedigaeth, o ran ei effeithiau 
ar eneidiau y prynedigion, yn cael ei ddwyn yn mlaen fel 
hyn, ydyw trwy fynych a pharhaus weithredu yr un gwaith 
drachefn, er mewn gwahanol bersonau, o oes i oes. Ond, 

2. Y mae gwaith y prynedigaeth, o ran ei ddyben maw? 
yn gyffredinol, fel y mae yn dwyn perthynas a'r deiliad 
a'r dyben yn gyffredin, yn cael ei ddwyn yn mlaen — nid 
yn unig trwy fynyehu neu adnewyddu yr un effeithiau 
yn ngwahanol ddeiliaid y gwaith, eithr — trwy lawer o weith- 
rediadau a rhagluniaethau olynol o eiddo Duw, oil yn 
tueddu at un dyben mawr, ac wedi eu huno fel amrywiol 
ranau un cynllun, a'r cwbl yn nghyd yn gwneyd i fyny un 
gwaith ardderchog. Yn gyffelyb i deml yn cael ei hadeil- 
adu ; yn gyntaf, mae y gweithwyr yn ymrwymo i'r gwaith, 
yna mae y defnyddiau yn cael eu casglu, y lie i osod y syl- 
faenryn cael ei barotoi, a'r adeilad yn cael ei sylfaenu ; yna 
y goruwch-adeilad a godir, y naill ran ar ol y Hall, nes 
ydyw y maen uchaf o'r diwedd yn cael ei ddwyn i'w le, 
ac yna yr holl adeilad a orphenir. Gellir cydmaru gwaith 
y prynedigaeth. yn yr ystyr helaeth yma, i'r fath adeilad. 
Dechreuodd Duw ar y gwaith yn ddioed wedi y cwymp, 
fel y dangosir jir ol hyn, ac efe a'i dygodd yn mlaen, ac y 



IIANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 17 

mae bvth wecli hyny fel pe b'ai yn casglu defnyddiau. ac 
yn adeiladu ; ac fe fydd iddo ei ddwyn yn ralaen hyd 
ddiwedd y byd. Y pryd hwnw y dygir allan y maen 
penaf, ac yna ymddengys i gyd yn gyflawn a gogoneddus. 

Mae y gwaith hwn, yn yr ystyr flaenaf a nodwyd, yn 
cael ei ddwyn yn mlaen o ran ei effeithiau ar eneidiau 
personau neillduol, fel y mae yn waith cyffredin i'r holl 
oesoedd ; ac yn yr ystyr olaf, mae y gwaith yn cael ei ddwyn 
yn mlaen fel y mae yn perthyn i eglwys Dduw, a'r dyben 
mawr yn gy fir edinol, nid yn unig trwy yr hyn sydd yn gyff- 
redin i'r holl oesoedd. ond trwy weithredoedd dylynol a 
gyflawnir mewn gwahanol oesoedd, y rhai ydynt oil yn 
rhanau o'r un cynllun. Ar ddygiad yn mlaen waith y pryn- 
edigaeth yn yr ystyr olaf, yr wyf yn amcanu sefyll yn ben- 
af, er nad wyf am gau allan y blaenaf ; canys y mae y naill 
o anghenreidrwydd yn tybied y Hall. 

Wedi egluro fel hyn yr hyn wyf yn ei feddwl wrth yr 
enwau a ddefnyddir yn yr athrawiaeth ; fel y gwelo y dar- 
llenydd yn fwy eglur pa fodd y mae y dyben mawr a gwaith 
y prynedigaeth yn cael ei ddwyn yn mlaen o gwymp dyn 
hyd ddiwedd y byd, 

Yn aw T r yr wyf yn dyfod yn mlaen i ddangos pa beth yw 
dyben y gwaith mawr hwn, neu pa bethau a fwriedir eu 
cyflawni trwyddo. Mewn trefn i weled pa fodd y dygir un- 
rhyw ddyben yn mlaen, y mae yn rhaid i ni yn gyntaf 
wybod pa beth yw y dyben. I wybod pa fodd y mae 
gweithiwr yn myned yn mlaen, ac i ddeall yr amrywiol 
gamrau y mae efe yn eu cymeryd tuag at gwblhau dernyn 
o waith, y mae yn rhaid i ni gael hysbysrwydd pa beth y 
mae efe yn ei gylch, a pha beth y mae efe yn fwriadu 
wneyd ; ac onide gallwn fod yn sefyll gerllaw, ac edrych 
arno yn gwneyd y naill beth ar ol y Hall, ac eto yn hollol 
yn y tywyllwch a'r dyryswch, heb weled dim o'i ddyfais, na 
deall pa beth y mae efe yn amcanu ato. Pe b'ai ben- 
gweithiwr, gyda rhifedi mawr o ddwylaw, yn adeiladu llys 



18 HANLS OWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

neu balas, a rhyw un a fyddai yn ddyeithr i'r fath beth yn 
sefyll gerllaw, ac edrych ar rai dynion yn cloddio yn y 
ddaear, ereill yn cludo coed, ac ereill yn naddu cerig, a'r 
cyffelyb, efe a welai fod yno lawer iawn o bethau yn cael 
eu gwneuthur ; ond os na wyddai y dyben, ymddangosai y 
cyfan iddo yn gymysgedd annhrefnus. A chan hyny. fel na 
byddo i oruchwyliaethau a gweithredoedd mawrion Duw, 
pa rai sydd yn perthynu i'r gwaith raawr hwn, sef y pryn- 
edigaeth, ymddangos i neb yn debyg i gymysgedd, myfi a 
osodaf o'ch blaen yn fyr y prif bethau a fwriadwyd eu cyf- 
lawni trwy y gwaith mawr hwn, ac i gyflawni yr hyn bethau 
y dechreuodd Duw weithredu yn ddioed ar ol y cwymp, ac 
efe a weithreda yn barhaus, hyd oni byddo i'r holl waith 
gael ei gyflawn orphen. Yn awr, y prif bethau y bwriad- 
wyd eu cynawnu, ydynt y rhai canlynol : — 

1. Gosod holl elynion Duw dan ei draed, fel y byddo i'w 
ddaioni ymddangos yn y diwedd yn fuddugoliaeihus ar bob 
drwg. Yn fuan wedi i'r byd gael ei greu, fe ddaeth drwg 
i mewn iddo trwy gwymp yr angelion a dyn. Yn ddioed 
wedi i Dduw greu creaduriaid rhesymol, yr oedd gelynion 
pa rai a gyfodasant yn ei erbyn ef yma. Satan a ymgyfod- 
odd yn erbyn Duw, gan ymegnio i ddyddimu ei ddyben ef 
yn creu y byd hwn, a dystrywio ei waith ef yma, a threisio 
y llywodraeth o'i ddwylaw ef, a thrawsfeddiannu yr orsedd- 
faingc iddo ei hun, gan osod ei hun i fyny yn dduw y byd 
hwn, yn lie y Duw a'i gwnaeth. Ae i'r dybenion hyn efe 
a ddygodd bechod i'r byd ; ac wedi gwneuthur dyn yn elyn 
i Dduw, efe a ddygodd euogrwydd, marwolaeth, a'r trueni 
mwyaf arswydus i'r byd. 

Yn awr, un dyben mawr gan Dduw yn ngwaith y pryn- 
edigaeth, ydoedd dadymchwelyd a darostwng ei elynion, 
hyd oni byddo iddynt oil gael eu gosod dan ei draed ef. 
1 Cor. 15. 25. " Canys rhaid iddo deyrnasu hyd oni osodo 
ei holl elynion dan ei draed." Yr oedd y pethau wedi eu 
gwreiddiol gynllunio a'u bwriadu, yn y fath fodd ag y byddai 
iddo ef siomi, dyrysu, a buddugoliaethu ar Satan, ac y 



I1ANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. \9 

byddai iddo gael ei ysigo dan draed Crist. Gen. 3. 15. Yr 
addewid a roddwyd oedd, y byddai i Had y wraig ysigo 
pen y sarph. Rhan o ddyben gwreiddiol Duw yn y gwaith 
hwn, ydoedd dattod gweithredoedd y diafol, a'i ddyrysu ef 
yn ei holl ameanion 1 loan 3. 8. " Canys i hyn yr ym- 
ddangosodd Mab Duw, fel y dattodai weithredoedd y diafol." 
Rhan o'i ddyben ef ydoedd, buddugoliaethu ar bechod a 
llygredigaethau dynion, ac i'w diwreiddio o galonau ei bobl, 
trwy eu cyd-ymffurfio hwy ag ef ei hun. Efe hefyd a 
fwriadodd i'w ras fuddugoliaethu ar euogrwydd dyn, a 7 r 
annheilyngdod sydd mewn pechod. A chyda hyny, yr 
ydoedd yn ei fwriad fuddugoliaethu ar angau ; ac er mai 
hwn yw y gelyn diweddaf a orchfygir, eto yn y diwedd efe 
a ddyddimir. — Fel hyn fe ymddengys Duw yn ogoneddus 
uwchlaw pob drygioni, ac yn fuddugoliaethus ar ei holl elyn- 
ion, yr hyn ydoedd un o'r prif bethau y bwriadwyd eu 
gwneyd trwy waith y prynedigaeth. 

2. D}'ben Duw ydoedd adferu yn hollol ddystryw y 
cwymp, cyn belled ag y mae yn perthynu i'r rhan a ethol- 
wyd o'r byd, trwy ei Fab ef ; yr ydym yn darllen yn Act. 
3. 21 , yr adferir pob peth. " Yr hwn sydd raid i'r nef ei 
dderbyn, hyd amseroedd adferiad pob peth ;" ac aniseroe d 
i orphwys o olwg yr Arglwydd Iesu, Act. 3. 19. " Edi- 
farhewch gan hyny, a dychwelwch, fel y dileer eich pechod- 
au, pan ddelo yr amseroedd i orphwys^ o olwg yr Ar- 
glwydd." 

Fe ddinystriwyd enaid dyn trwy y cwymp, a delw Duw 
a ddilewyd oddiarno ; natur dyn a lygrwyd, ac efe a ddaeth 
yn farw mewn pechod. Dyben Duw ydoedd, adferu bywyd 
i enaid dyn, a rhoddi ei ddelw arno, trwy ei ddychwelyd, a 
dwyn y gwaith hwn yn mlaen mewn saicteicldhad, hyd oni 
pherffeithir mewn gogoniant. Fe ddystrywiwyd corff dyn : 
trwy y cwymp daeth yn ddarostyngedig i angau. Dyben 
Duw ydoedd, ei adferu o'r dystryw hwn. ac nid yn unig ei 
waredu o afael marwolaeth yn yr adgyfodiad, ond oddiwrth 
farwoldeb ei hun, trwy ei gyfnewid i gyffelybrwydd corff 



20 IIANES GWAITH Y ritYNEDIGAETH. 

gogoneddus Crist. Fe ddinystriwyd y byd, o ran dyn, fel 
pe buasai yn cael ei ddychwelyd yn effeithiol i gymysgedd 
(chaos) drachefn ; yr holl nefoedd a'r ddaear a ddadym- 
chwelwyd. Ond yr oedd dyben Duw i'w hadferu oil, ac i 
greu megys nefoedd newydd, a daear newydd. Esa. 65. 17. 
u Canys wele fi yn creu nefoedd newydd, a daear newydd ; 
a'r rhai cyntaf ni chofir, ac ni feddylir am danynt." 2 Petr 
3. 13. " Eithr nefoedd newydd, a daear newydd, yr ydym ni, 
yn ol ei addewid ef, yn eu dysgwyl, yn y rhai y mae cyf- 
iawnder yn cartrefu." 

Y gwaith trwy ba un y mae hyn i gael ei wneyd a dde- 
chreuwyd yn ddioed ar ol y cwymp, ac felly a ddygir yn 
mlaen hyd oni orplienir oil yn y diwedd, pan byddo y byd 
oil, nefoedd a daear, yn cael eu hadferu ; ac yna y bydd 
megys nefoedd newydd a daear newydd, a hyny mewn ys- 
tyr goruchel ac ysbryclol, yn niwedd y byd. Fel hyn yr 
arddangosir yn Dat. 21. 1 : " A mi a welais nef newydd a 
daear newydd : canys y nef gyntaf a'r ddaear gyntaf a aeth 

heibio." 

3. .Dyben mawr arall gan Dduw yn ngwaith y prynedig- 
aeth ydoedd, '~ fel yn ngoruchwyliaeth cynawnder yr am- 
seroedd, y gallai grynhoi yn Nghrisl yr holl bethau sydd 
yn y nefoedd ac ar y ddaear, ynddo ef ;" a'u huno oil mewn 
un corff i Dduw y Tad. Dechreuwyd y gwaith hwn yn fuan 
ar ol y cwymp, ac y mae yn cael ei ddwyn yn mlaen trwy 
yr holl oesoedd, ac yn niwedd y byd fe 'i gorphenir. 

4. Y mae Duw yn bwriadu trwy y gwaith hwn berffeithio 
a chyflawn orphen gogoniant ei holl etholedigion yn Nghrist^ 
sef eu dyrchafu hwy i uchder rhagorol mewn gogoniant, 
" y fath ni welodd llygad, ac ni chlywodd clust, ac ni ddaeth 
i galon dyn." Y mae efe yn bwriadu eu dwyn hwy i ber- 
ffaith ardderchogrwydd ar ei ddelw, mewn sancteiddrwydd 
a harddwch, yr hyn yw priodol harddwch creaduriaid ys- 
brydol ; ac i'w dyrchafu hwy i radd ogoneddus o anrhyd- 
cdd, a mwynhau annrhaethadwy bleser a llawenydd, ac fel 



HANES GWAITH Y PRYiNEDIGAETH. 21 

Lyn i ogoneddu yr holl eglwys yn eu cyrff a'u heneidiau, 
a chyda hwy i ddwyn gogoniant yr angelion etholedig i'w 
ddyrchafiad uchaf dan un pen. 

5. Yn hyn oil fe fwriadodd Duw gwblhau gogoniant y 
Drindod fcndigaid i radd ardderchog. Yr oedd yn mwriad 
Duw ogoneddu ei hun er tragywyddoldeb, eystal a pbob un 
o bersonau y Duwdod. Y mae yn rhaid, yn ol trefn natur, 
ystyried y dyben yn gyntaf, ac wedi hyny y moddion ; 
a chan hyny y mae yn rhaid i ni ddeall fod Duw wedi addef y 
dyben hwn ; ac, yn ganlynol, megys dewis y moddion : ar 
prif foddion a bennodd efe yw y gwaitb mawr hwn yr ydys 
yn llefaru am dano, sef y prynedigaetb. Ei ddyben ef yn 
y gwaitb bwn ydoedd gogoneddu ei unig-anedig Fab. Iesu 
Grist ; ac hefyd i ogoneddu y Tad trwy y Mab. loan 13. 
31. 32. " Yn awr y gogoneddwyd Mab y dyn, a Duw a og- 
oneddwyd ynddo ef. Os gogoneddwyd Duw ynddo ef. Duw 
hefyd a ; i gogonedda ef ynddo ei bun, ac efe a'i gogonedda 
ef yn ebrwydd." Ei ddyben ef fel hyn ydoedd gogoneddu 
y 3Iab, ac fel y byddai i'r Tad gael ei ogoneddu trwy yr 
hyn a gyflawnid gan yr Ysbryd, ac i ogoniant yr Ysbryd 
hefyd, fel y byddai i'r Tri Pherson Dwyfol yn gysylltiedig, 
a phob un yn wahanredol, gael ei ogoneddu. Y gwaitb pa 
un ydoedd yn foddion apwyntiedig i hyn, a ddechreuwyd 
yn ddioed ar ol y cwymp, ac a ddygir yn mlaen hyd ddi- 
wedd y byd, pryd y bydd yr holl ogoniant arfaethol hwn yn 
hollol gyflawn. 

Wedi egluro fel hyn yr enwau y gwneir defnydd o hon- 
ynt yn yr' athrawiaeth, a dangos pa bethau sydd i'w cyf- 
lawni trwy y gwaith mawr hwn o eiddo Duw, yn awr, mi a 
af yn mlaen a/r hanes a amcanwyd : hyny yw, i ddangos 
pa fodd y cyflawnwyd ac y cyflawnir bwriadau Duw trwy 
waith y prynedigaeth, yn yr amrywiol gamrau o hono, o 
gwvmp dvn hyd ddiwedd y byd. 

Mewn trefn i hyn, rayfi a ddosparthaf yr holl yspaid 
hyny o amser i dri o benau : — y laf, yn cyrhaedd o gwymp 
dyn hyd ymddangosiad Crist yn y cnawd : yr 2il o amser 



22 RAHfii awAtta v pkyinediuaeth. 

cnawdoliaeth Crist hyd ei adgyfodiad ef ; a'r 3ydd, oddiyno 
hyd ddiwedd y byd. 

Efallai y bydd rhai yn barod i feddwl fod byn yn ddos- 
partbiad liynod o anghyfartal ; ac yn wir felly y mae mewn 
rhyw olygiadau, oblcgyd fod yr hyn a wnawd yn yspaid yr 
ail gyfnod a nodwyd gymaint mwy ; canys, er ei fod yn 
Rawer byraeh nac un o'r ddau ereill, yn cynnwys ond 
rhwng deg a phedair-ar-ddeg ar hugain o flynyddoedd, a 
phob un o'r ddau gyfnod ereill yn cynnwys miloedd o flyn- 
yddoedd ; eto y mae y gwaith a wnawd yr amser bwnw yn 
fwy nac a wnawd yn y ddau ereill. Gran byny myfi a af 
yn mlaen i ddangos pa fodd y mae gwaith y prynedigaeth 
yn cael ei ddwyn yn mlaen yn mbob un o'r cyfnodau hyn, 
yn ddosparthiadol yn eu trefn, yr hyn a wnaf dan dri o 
benau ; un mewn perthynas i bob un o'r cyfnodau crybwyll- 
edig. 

I. O'r cwymp hyd ddyfodiad Crist yn y cnawd, yr oedd 
Duw yn gwneuthur y pethau hyny ag oeddynt yn rhag- 
barotoawl i'w ddyfodiad ef i weithredu y prynedigaeth, ac 
yr oeddynt hefyd yn rhagredegwyr iddo, ac yn wystlon o 
hono. 

II. Fod yr amser er pan yr ymunodd yr Arglwydd lesu 
a chnawd hyd ei adgyfodiad, wedi ei dreulio i ennill a 
phwreasu y prynedigaeth. 

III. Fod yr yspaid o amser o adgyfodiad Crist hyd ddi- 
wedd y byd, oil yn cael ei gymeryd i fyny i ddwyn oddi- 
amgylch effeithiau mawr, neu lwyddiant y pwrcas hwnw. 

Trwy ystyriaeth neillduol o'r tri chynygiad hyn, efallai y 
bydd i'r gwirionedd mawr a addysgir yn yr athrawiaeth, 
ymddangos mewn goleu eglur, modd y gallom weled pa 
fodd y mae gwaith y prynedigaeth yn cael ei ddwyn yn 
mlaen o gwymp dyn hyd ddiwedd y byd. 



HANES GWA1TH t PRYNEDIGAETH. 23 



C YFN OD I. 

O GWYMP DYN HYD YMDDANGOSIAD CRIST YN T CNAWD. 

Fy ngorchwyl nesaf fydd dangos pa fold y dygwyd 
yn mlaen waith y prynecligaeth, o gwynip dyn liyd yr am- 
ser yr ymunodd Crist a chnawd, dan y pen cyntaf ; yr 
oedd Duw yn gweithredu y pethau hyny o gwymp dyn hyd 
ddyfodiad Crist yn y enawd, ac yr oeddynt yn barotoawl 
i'w ddyfodiad ef, ac yn wystlon o'r prynedigaeth. 

Tra y parhaodd yr yspaid hyny o amser, yr oedd holl 
weithredoedd mawrion Duw yn barotoawl i hyn. Yr oedd 
Ilawer o gyfnewidiadau mawrion a ehwyldroadau yn y byd, 
y rhai yn unig oeddynt megys i droi olwynion rhagluniaeth 
mewn trefn i wneyd ffordd i ddyfodiad Crist, a'r hyn oedd 
efe i'w wneuthur yn y byd. Yr oeddynt oil yn tueddu at 
hyn yuia, ae oil yn dybenu yn hyn. At hyn yma yn neill- 
duol yr oedd holl weithredoedd mawrion Duw tuag at ei 
eglwys yn tueddu. Yr oedd yr eglwys dan wahanol oruch- 
wyliaethau, ac mewn gwahanol amgylchiadau, cyn dyfodiad 
Crist : ond yr oedd yr holl oruchwyliaethau hyny yn paro- 
toi y ffordd i'w ddyfodiad ef. Yr oedd Duw yn gweithredu 
iachawdwriaeth i eneidiau dynion trwy yr holl yspaid hyny 
o amser, er fod y rhifedi yn fychan iawn mewn cydmariaeth 
a'r hyn ydoedd wedi hyny : a'i iachawdwriaeth ef y pryd 
hyny ydoedd megys pe buasai mewn ffordd o flaen-brofiad. 
Yr holl eneidiau a achubwyd cyn dyfodiad Crist, oeddynt 
yn unig megys pe buasent yn wystlon o gynhauaf i 
ddyfod. 

Fe weithredodd Duw lawer o waredigaethau llai i'w bobl 
a'i eglwys cyn dyfodiad Crist, na'r rhai a wnaeth efe wedi 
hyny ; y g waredigaethau hyny oil oeddynt meg^s cynnifer 
o ragredegwyr a lluniau o'r iachawdwriaeth fawr oedd i gael 
\] gwneuthur gan Grist pan y deuai. Yr oedd Duw yn ei 



24 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ddatguddio ei hun yn yr amseroedd gynt, o bryd i bryd, o 
gwymp dyn hyd ddyfodiad Crist. Yr oedd yr eglwys, tra 
y parhaodd yr yspaid liyny o amser, yn mwynhau goleuni 
dwyfol ddatguddiad, ac, mewn gradd, oleuni yr efengyl. 
Ond nid oedd yr holl ddatguddiedigaethau hyny yn unig 
ond gwystlon o'r goleuni mawr a ddygai efe, yr hwn a 
ddaeth i fod yn oleuni y byd. Yr oedd yr holl yspaid hyny 
o amser, megys pe buasai yn nos, yn mha un yn wir nid 
oedd eglwys Dduw mewn hollol dywyllwch, ond yr oedd ei 
goleuni yn gyffelyb i oleuni y lloer a'r ser ; ac nid oedd i'w 
gydmaru a goleuni yr haul. Nid ydoedd yn ogoneddus, o 
herwydd y gogoniant tra rhagorol ag oedd i'w ddatguddio. 
2 Cor. 3. 10. Yr oedd gan yr eglwys yn wir oleuni yr 
haul, ond yn unig yn llewyrchu megys oddiwrth y lloer a'r 
ser. Fe ellir ystyried yr eglwys yr holl amser hyny fel un 
dan oed ; yr hyn y mae yr apostol yn ei ddangos yn eglur yn 
Gal. 4. 1 — 3 : u A hyn yr wyf yn ei ddywedyd : dros gy- 
maint o amser ag y mae yr etifedd yn fachgen, nid oes dim 
rhagor rhyngddo a gwas, er ei fod yn arglwydd ar y cwbl ; 
eithr y mae efe dan ymgeleddwyr a llywodraethwyr, hyd yr 
amser a osodwyd gan y tad. Felly ninau hefyd, pan oedd- 
ym fechgyn, oeddym gaethion dan wyddorion y byd." 

Ond ynia, er rhoddi mwy o amlygrwydd a gwahan-nodiad, 
myfi a adranaf y cyfnod hwn, sef o gwymp dyn hyd ddy- 
fodiad Crist, i chwech o ranau : — 

1. O'r cwymp hyd y dylif. 

2. O'r dylif hyd alwad Abraham. 

3. alwad Abraham hyd Moses. 

4. Moses hyd Dafydd. 

5. Dafydd hyd gaethiwed Babilon. 

6. Oddiyno hyd yr amser yr ymunodd Crist a chnawd. 



HANES GWA1TH Y FRYNEDIGAETH. 25 

PENN D I. 

Or Cwymp hyd y Dylif. 

Hwn oedd yr amser pellaf o bob pellder oddiwrth ym- 
ddangosiad Crist yn y cnawd ; eto y pryd hwnw fe dde- 
ehreuwyd y gwaith mawr hwn — yr adeiladaeth ogoneddus 
yma, yr hon ni orphenir hyd ddiwedd y byd ; a hyn wyf yn 
awr am ddangos. Ac i'r dyben hwn myfi a sylwaf : 

I. Cyn gynted ag y syrthiodd dyn, dechreuodd Crist ar 
ei waith cyfryngol. Y pryd hwnw y dechreuodd efe gyf- 
lawnu gwaith a swydd Cyfryngwr. Yr oedd efe wedi cy- 
meryd y gwaith arno cyn sylfaenu y byd. Yr oedd efe 
wedi cytuno a'r Tad er tragywyddoldeb, i ymddangos yn 
Gyfryngwr i ddyn, ac i gymeryd y swydd bono arno pryd 
y byddai galwad am hyny. Ac yr oedd yr amser yn awr 
wedi dyfod. Crist, tragywyddol Fab Duw, a ymwisgodd 
yn ei nodweddiad cyfryngol, gan gyflwyno ei hunan ynddi 
ger bron y Tad. Efe a ddaeth yn ddioed i sefyll rhwng 
Mawrhydi sanctaidd, anfeidrol, oedd wedi cael ei sarau, 
a dynolryw oedd wedi troseddu, ac efe a dderbyniwyd yn 
ei gyfryngdod ; ac fel hyn y rhagfiaenwyd y digofaint rhag 
myned allan yn nghyfiawn weithrediad y felldith a dynasai 
dyn arno ei hun. 

Y mae yn amlwg fod Crist wedi dechreu gweithredu yn 
ei swydd fel Cyfryngwr rhwng Duw a dyn, cyn gynted ag y 
syrthiodd dyn, oblegyd fe ddechreuodd trugaredd weith- 
redu tuag at y dyn yn ddioed. Yr oedd trugaredd yn ym- 
arhoad Duw tuag ato, yn gymaint ag na ddystrywiodd efe 
ef, fel y gwnaeth a'r angelion pan y syrthiasant. Ond nid 
ydyw trugaredd yn gweithredu tuag at ddyn syrthiedig ond 
trwy Gyfryngwr. Pe na buasai i Dduw yn ei drugaredd 
attal Satan, efe yn ddioed a ddaliasai afael yn ei ysglyfaeth. 

H. R.— W. 2" 



26 HANEfl GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

Dechreuodd Crist gyflawnu rban ciriolwr dros ddyn cyn 
gynted ag y syrthiodd ef ; canys nid oes un drugaredd yn 
yn cael ei harfcr tuag at ddyn, ond a geir trwy eiriolaeth 
Crist ; felly, yn awr, Crist a ddechreuodd ar y gwaith yr 
hwn yr oedd efe i'w ddwyn yn mlaen trwy holl oesoedd y 
byd. Cymerodd Crist ofal yr eglwys arno ei hun o'r dydd 
hwnw allan, yn ngweinyddiad ei holl swydd. Cymerodd 
arno ddysgu dynolry w yn ngweinyddiad ei swydd brophwyd- 
ol : eiriol dros ddyn syrthiedig yn ngweinyddiad ei swydd 
offeiriadol ; a llywodraethw yr eglwys a'r byd megys Brenin. 
O'r pryd hwnw allan efe a gyraerth arno amddiffyn ei bobl 
rhag trais eu holl elynion. Pan ddarfu i Satan, y prif elyn, 
orchfygu a chodymu dyn, rhoddwyd y gwaith o'i wrthwyn- 
ebu a'i orchfygu i Grist ; ac efe a gymerodd arno o hyny 
allan reoli y gwrthwynebwr cyfrwys a galluog hwnw. Pen- 
nodwyd ef y pryd hwnw i fod yn Dywysog llu yr Arg- 
lwydd, Tywysog eu hiachawdwriaeth, ac y mae efe byth 
wedi hyny yn gweithredu fel y cyfryw, ac efe a barha i 
weithredu hyd ddiwedd y byd. O hyny allan, y byd hwn, 
yn nghyda 'i holl amgylchiadau, oedd yn dibynu ar Grist : 
canys pan bechodd dyn, ni wnai Duw y Tad ddim ag ef mwy 
yn ddigyfrwng ; ond trwy Gyfryngwr yn unig yr addysgai, 
y llywodraethai, neu y cyfranai unrhyw fendithion iddo. 

Am hyny, pan ddarllenom yn yr hanes sanctaidd yr hyn 
a wnaeth Duw o amser i amser i'w eglwys a'i bobl, a'r modd 
y datguddiodd efe ei hun iddynt, yr ydym i ddeall yn ben- 
af am yr ail Berson yn y Drindod. Pan y darllenom i Dduw 
ymddangos ar ol y cwymp, yn fynych mewn gwedd weled- 
ig, neu trwy ryw arwydd allanol o'i bresennoldeb, yr ydym 
i ddeall yn gyffredinol, os nad yn hollol, mai Mab Duw yd- 
oedd. Gellir profi hyn oddiwrth loan 1. 18 : u Ni welodd 
neb Dduw erioed : yr unig-anedig Fab, yr hwn sydd yn 
rnynwes y Tad, hwnw a'i hysbysodd ef." Gan hyny, gelwir 
ef " delw y Duw anweledig ;' J y fath enw yn arwyddo, er 
fod Duw y Tad yn anweledig, eto fod Crist yn ddelw neu 
gynnrychiolwr iddo, trwy ba un y gwelir ef. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 27 

Ac nid yn unig y byd hwn a roddwyd i Grist, i ofalu am 
dano, ac i'w lywodraethu a'i drefnu yn unol a'i fwriad yn 
ngwaith y prynedigaeth, ond hefyd yr holl greadigaeth ar 
ryw ystyriaeth. Rhoddwyd yr angelion o'r amser hwnw 
iddo ef, i fod yn ysbrydion gwasanaethgar yn y gorchwyl 
hwn ; ac o'r pryd hwnw allan, hwy a fuont, fel y mae yn 
amlwg yn yr hanes ysgrythyrol, yn gweithredu fel y cyfryw 
yn aehosion eglwys Crist, o amser i amser. 

Gan hyny nyni a allwn dybied ei fod wedi cael ei wneyd 
yn hysbys yn y nefoedd, yn ddioed ar ol y cwymp, fod gan 
Dduw fwriad i brynu dyn ; a bod Crist yn awr wedi cymer- 
yd arno y swydd a'r gwaith i fod yn Gyfryngwr rhwng Duw 
a dyn : a bod yr angelion o hyny allan i fod yn wasanaeth- 
gar iddo yn y swydd hono : ac megys yr oedd Crist er yr 
amser hwnw, wedi ei ddyrchafu yn Frenin y nefoedd, felly 
y mae efe o hyny allan fel Cyfryngwr, yn Oleuni, ac yn 
Haul y nefoedd, (yn ol y darlun yn Dat. 21. 23 : " A'r ddi 
nas nis rhaid iddi wrth yr haul, na 'r lleuad i oleuo ynddi : 
canys gogoniant Duw a'i goleuodd hi, a'i goleuni hi ydyw 
yr Oen :") felly, y datguddiad a roddwyd yn awr yn y nef- 
oedd yn mysg yr angelion, ydoedd megys pe buasai y 
dyddiad cyntaf i'r goleuni hwn yno. Pan yr esgynodd 
efe i'w ogoniant, ar ol ei ddyoddefaint, a phan y gorsedd- 
wyd ef mewn bri mawr, yna fe gododd yr haul yn y nef- 
oedd ; ond yr oedd y goleuni wedi dechreu gwawrio yno yn 
ddioed ar ol y cwymp. 

II. Yn fuan wedi hyn y datguddiwyd yr efengyl gyntaf 
ar y ddaear, yn y geiriau hyn : < ; Gelyniaeth hefyd a osodaf 
rhyngot ti (y sarph) a'r wraig, a rhwng dy had di a'i Had 
hithau ; efe a ysiga dy ben di. a thithau a ysigi ei sawdl 
ef." Gen. 3. 15. Nyni a allwn dybied fod bwriad Duw i 
waredu dyn syrthiedig wedi cael ei amlygu yn y nefoedd 
cyn iddo gael ei amlygu ar y ddaear ; oblegyd fod gwaith 
yr angelion fel ysbrydion gwasanaethgar yn gofyn hyny, fel 
y byddai iddynt fod yn barod yn ddioed i wasanaethu yn y 
swydd hono : felly, y goleuni a dywynodd yn gyntaf yn y 



28 IIANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 

nefoedd, ond yn fuan iawn ar ol hyny ar y ddaear. Y mae 
amlygrwydd yn y geiriau hyn o eiddo Duw fod mechniydd 
arall wedi ei osod yn lie dyn, wedi i'r pen cyntaf fethu. 
Hwn ydoedd y datguddiad cyntaf o'r cyfammod gras ; y 
tywyniad cyntaf o oleuni yr efengyl ar y ddaear. 

Yr oedd y byd hwn cyn y cwymp yn mwynhau goleuni 
canolddydd ; goleuni gwybodaeth am Dduw, am ei ogoniant 
a'i ffafr ; ond pan syrthiodd dyn, yr holl oleuni yma a ddif- 
lanodd ar unwaith, a'r byd a ddychwelodd drachefn i hollol 
dywyllwch ; gwaeth tywyllwch na'r tywyllwch oedd yn ne- 
chreuadybyd. Gen. I. 2. Nis gallasai dynion nac ang- 
elion gael unrhyw ffordd trwy ba un y gwasgerid y tywyll- 
wch yma, Tuedd y tywyllwch yma a ymddangosodd pan 
y gwybu Adda a ; i wraig eu bod "yn noethion, ac y gwn'iasant 
ddail y ffigysbren yn arffedogau iddynt eu hunain, pan y 
clywsant lais Duw yn rhodio yn yr ardd, ac yr ymguddias 
ant yn mysg y prenau ; pan y galwodd Duw hwy i gyfrif, 
gan ddywedyd, u Pa beth yw hyn a wnaethost ? ai o'r pren 
y gorchymynaswn i ti na fwytait o hono, y bwyteaist?" 
Yna nyni a allwn dybied fod eu calonau wedi eu llenwi a 
dychryn ac a chywilydd. Ond y geiriau hyny o eiddo Duw 
yn Gen. 3. 15, oeddynt y wawr gyntaf o oleuni yr efengyl 
ar ol y tywyllwch a grybwyllwyd. Yn awr yr ymddangos- 
odd gyntaf ryw lewyrchiadau o oleuni ; ond datguddiad 
aneglur o'r efengyl ydoedd, ac ni roddwyd mo hono i Adda 
nac Efa yn union-gyrchol, ond yr hyn a ddywedodd Duw 
wrth y sarph. Yr ydoedd er hyny yn hynod gynnwysfawr, 
fel y gellid yn hawdd ddangos, pe na b'ai hyny yn cymeryd 
gormod o amser. 

Yma yr oedd amlygrwydd o fwriad grasol trwy Had y 
wraig, yr hwn ydoedd gyffelyb i'r llewyrchiadau cyntaf o 
oleuni yn y dwyrain pan y byddo y dydd yn gwawrio. Fe 
roddwyd yr amlygrwydd o'r drugaredd yma cyn i'r dded- 
fryd gael ei chyhoeddi ar Adda ac Efa, a hyny a wnawd o 
dynerwch tuag attynt hwy, wrth ba rai yr oedd Duw yn 
bwriadu trugarhau, rhag iddynt suddo dan y ddedfryd goll- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 29 

farnol, heb ddim yn dael ei osod allan oddiwrth yr hyn y 
gallasant gasglu unrhyw obaith. 

Y niae un o'r pethau mawr a fwriadwyd ei wneyd trwy 
waith y prynedigaeth, yn cael ei ddangos yma yn fwy eglur 
na dim arall, sef darostyngiad gelynion Duw dan draed ei 
Fab. Hyn a fygythiwyd yn ddioed ar ol y cwymp ; ae yn 
awr bwriad Duw niewn perthynas i hyny a gyhoeddwyd 
gyntaf. Hwn ydoedd y gwaith a gymerodd Crist arno, pa 
un a ddechreuodd efe weithredu yn fuan wedi i ddyn syrth- 
io, ac y mae yn ei ddwyn yn mlaen yn barhaus, ac efe a'i 
cynawna yn niwedd y byd. Fe allai fod Satan yn dirfawr 
orfoleddu yn nghwymp dyn, megys pe buasai wedi llwyddo 
i ddadymcbwelyd bwriadau Duw : ond yn y geiriau byn y 
mae Duw yn dangos yn eglur iddo, na cbai efe ddim achos 
gorfoledd yn y diwedd, ond yr ennillid cyflawn fuddugol- 
iaetb arno ef trwy Had y wraig. 

Rhoddi y datguddiad bwn o'r efengyl oedd y peth cyntaf 
a wnaetb Crist fel Propbwyd. Gellwcb gofio yr byn a 
ddywedwyd dan y cyntaf o'n tri gosodiad, sef bod Duw 
yn gweithredu, o gwymp dyn byd ddyfodiad Crist yn y 
cnawd, y petbau oeddynt yn parotoi y ffordd i'w ddyfodiad 
ef, i weitbio allan y prynedigaeth, ac yn rbagredegwyr ac 
yn wystlon o bono. Ac un o'r petbau byny a wnaetb Duw 
y pryd bwn, i barotoi y ffordd i ddyfodiad Crist i'r byd, 
oedd rbagfynegu y deuai, a rboddi yr addewid o bono, megys 
y darfu iddo o amser i amser, ac o oes i oes, byd oni ddaetb. 
Dyma oedd yr addewid gyntaf o Grist, a'r rbagfynegiad 
cyntaf am dano ar y ddaear. 

III. Yn fuan wedi byn, fe sefydlwyd y ddefod o aberthu, 
i fod yn gysgod safadwy o abertb Crist, byd oni ddeuai efe 
i offrymu ei bun i Dduw. Nid trwy y ddeddf Lefiaidd y 
sefydlwyd y ddefod o abertbu gyntaf : canys yr ydoedd yn 
rban o addoliad gosodedig Duw er ys amser maith, cyn iddi 
bi gymeryd lie, ie, er decbreuad eglwys weledig Duw ar y 
ddaear. Yr ydym yn darllen am y Patrieircb Abraham, 
Isaac, a Jacob, yn abertbu, ac am Noah ac Abel wrtb y 



30 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

gorchwyl o'u blaen hwy. A hyn oedd trwy ddwyfol sefydl- 
iad ; canys yr ydoedd yn rhan o addoliad Duw yn ei eg- 
lwys, yr hyn a gymeradwyid pan yr offrymid mewn ffydd. 
Mae hyn yn profi ei fod o'i osodiad ef ; canys nid ydyw 
aberthu yn un rhan o addoliad naturiol. Nid ydyw goleuni 
natur yn cyfarwyddo dynion i offrymu anifeiliaid yn ebyrth 
i Dduw, ac nid ydoedd yn orchymynedig yn neddf natur ; 
a chan ei fod yn gymeradwy gan Dduw, mae yn rhaid ei 
fod felly trwy ryw orchymyn neu osodiad pennodol ; canys 
y mae Duw yn cyhoeddi ei fod yn ffieiddio y fath addoliad 
ag a addysgir trwy orchymynion dynion, yr hyn nid ydyw 
o'i osodiad ef. Esa. 29. 13. " Am hyny y dywedodd yr 
Arglwydd, herwydd fod y bobl hyn yn nesau ataf a'u 
genau, ac yn fy anrhydeddu a'u gwefusau, a phellhau eu 
calon oddiwrthyf, a bod eu hofn tuag ataf fi wedi ei ddysgu 
allan o athrawiaeth dynion ; am hyny wele fi yn myned 
rhagof i wneuthur yn rhyfedd yn mysg y bobl hyn." &c. 
Ac nis gellir offrymu i fyny mewn ffydd y fath addoliad ag 
nad ydyw awdurdodedig oddiwrth ddwyfol osodiad ; obleg- 
yd nid oes sail i ffydd lie nad oes dwyfol osodiad. Ac nis 
gallesid ei offrymu mewn ffydd am gymeradwy aeth Duw, 
pe na buasai o'i osodiad ef ; canys nid oes gan ddyn sail i 
obeithio am gymeradwyaeth Duw yn yr hyn nad ydyw o'i 
osodiad ef, ac i'r hyn ni addawodd efe ei gymeradwyaeth ; 
ac am hyny y mae yn perthyn fod y ddefod o offrymu 
aberthau i Dduw wedi cael ei sefydlu ganddo ef ei hun yn 
fuan wedi y cwymp ; canys y mae yr ysgrythyr yn hysbysu 
i ni fod Abel yn offrymu o flaenffrwyth ei ddefaid, ac o'u 
brasder hwynt," (Gen. 4. 4,) ac iddo gael derbyniad gan 
Dduw yn yr offrwm hwnw. Heb. 11. 4. Ac nid oes dim 
yn yr hanes yn ymddangos fel pe buasai y sefydliad yn cael 
ei osod gyntaf pan yr oedd Abel yn offrymu yr aberth 
hwnw i fyny i Dduw ; ond ymddengys iddo trwy hyny 
ufuddhau yn unig i ddefod oedd eisoes wedi ei sefydlu. 

Y mae yn dra thebj-gol i Dduw sefydlu yr ordinhad o 
aberthu yn ddioed wedi iddo ddatguddioy cyfammod gras ; 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 31 

yr bwn gyfammod ac addewid oedd y sylfaen, ar ba un yr 
adeiladwyd y ddefod o aberthu. Gen. 3. 15. Yr addew- 
id hon o Grist oedd y gareg gyntaf o osodwyd tuag at yr 
adeiladaeth ogoneddus yma, sef gwaitb y prynedigaetb, yr 
hon a orpbenir }~n niwedd y byd ; a'r gareg nesaf a rodd- 
wyd ar byny, oedd yr ordinbad o abertbu, i fod yn gysgod 
o'r cymod mawr. 

Y petb cyntaf y raae genym banes am dano, wedi i Dduw 
gyboeddi y ddedfryd ar y sarpb, ar y wraig, ac ar y dyn, 
ydoedd iddo wneutbur iddynt beisiau crwyn, a'u gwisgo am 
danynt bwy ; defnydd pa rai, yn ol meddwl y cyffredinol- 
rwydd o'r duwinyddion, oedd crwyn yr anifeiliaid a laddes- 
id yn ebyrtb ; cany s nid oes genym banes am ddim arall 
yn acblysur i ddynion ladd anifeiliaid, ond yn unig i'w 
boffrymu yn abertbau, byd ar ol y dylif. Nid oedd yn gan- 
iataol i ddynion fwyta cig anifeiliaid byd ar ol byny. Ym- 
bortb dyn cyn y cwymp oedd o ffrwytb coed paradwys ; a 
pban y gyrwyd ef allan oddiyno wedi y cwymp, ei ymbortb 
ydoedd llysiau y maes : " A llysiau y maes a fwytai di." 
Gen. 3. 18. Y caniatad cyntaf a gafodd dyn i fwyta cig, 
fel ei ymbortb cyffredin, oedd ar ol y dylif. Gen. 9. 3 : 
u Pob ymsymudydd yr bwn sydd fyw, fydd i cbwi yn fwyd : 
fel y gwyrdd lysieuyn y rboddais i cbwi bob dim." Felly y 
mae yn debygol mai crwyn yr abertbau oedd y rbai hyny y 
gwisgwyd Adda ac Efa a bwynt. Yr oedd bod Duw yn eu 
gwisgo bwy a'r crwyn byny, yn gyfFelybiaetb fywiog o'u 
bod yn cael eu gwisgo a cbyfiawnder Crist. Nid ydoedd y 
wisg bono yn eu cyrbaedd bwy eu bunain : ond Duw a'i 
rhoddodd iddynt : canys fe ddywedir, " A'r Arglwydd 
Dduw a wnaetb iddynt beisiau crwyn, ac a'u gwisgodd am 
danynt bwy." Gen. 3. 21. Nid ydyw y cyfiawnder y 
gwisgir ein heneidiau noetbion ag ef, yn gyfiawnder o'n 
beiddo ni. ond cyfiawnder Duw. Efe yn unig sydd yn 
gwisgo enaid noetb. 

Ein rbieni cyntaf. y rbai oeddynt yn noetbion, a wisgwyd 
ar draul bywyd. Anifeiliaid a laddwyd, fel y byddai idd- 



32 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ynt hwy gael eii gwisgo. Felly, Crist a fu farw fel y bydd- 
ai i'n heneidiau noethion ninau gael eu gwisgo. FeL hyn, 
ein rhieni cyntaf a wisgwyd a chrwyn aberthau megys ag y 
towyd y tabernacl yn yr anialwch, yr hwn oedd yn cysgodi 
yr eglwys, a chrwyn hyrddod wedi eu lliwio yn gochion, fel 
pe buasent wedi eu trochi mewn gwaed, i arwyddo cyfiawn- 
der Crist, yr hwn a orphenwyd trwy boen angau, dan ba un 
y tywalltodd efe ei werthfawr waed. 

Nyni a sylwasom or blaen, fod y goleuni a fwynheai yr 
eglwys, o gwymp dyn hyd ddyfodiad Crist, yn debyg i'r 
goleuni a fwynheir genym y nos — nid goleu yr haul yn un- 
iongyrchol, ond adlewyrchiad megys oddiwrth y lloer a'r 
planedau ; y goleuni hwnw oedd yn rhagddangos Crist, 
Haul Cyfiawnder, yr hwn oedd i gyfodi wedi hyny. Y gol- 
euni hwn oedd iddynt hwy yn benaf ddwy ffordd : un yd- 
oedd, trwy ragddywediadau am Grist, yn mha rai yr oedd 
ei ddyfodiad yn cael ei ragfynegu a'i addaw ; a'r Hall, trwy 
ragarwyddion a chysgodau, yn mha rai yr oedd ei ddyfod- 
iad a'r prynedigaeth yn cael eu rhagddangos. Y peth 
cyntaf a wnawd i barotoi y ffordd i ddyfodiad Crist yn yr 
ystyr blaenaf o'r ffyrdd hyn, oedd, rhoddi yr addewid a ys- 
tyriwyd uchod ; a'r peth cyntaf yn yr ystyr olaf, ydoedd 
sefydliad yr aberthau a'r cysgodau. Megys yr oedd yr 
addewid o hono y llewyrchiad cyntaf o oleuni efengylaidd 
mewn prophwydoliaeth ar ol y cwymp, felly yr oedd sefydl- 
iad yr aberthau yn arwydd o hono mewn cysgodau. Rhoddi 
yr addewid hono oedd y peth cyntaf a wnaeth Crist tuag at 
y gwaith hwn, yn ei swydd brophwydol ar ol y cwymp ; a 
sefydliad yr aberthau oedd y peth cyntaf ar ol y cwymp, 
ag yr ydym yn darllen am dano, trwy yr hyn yr amlygodd 
Crist ei hun yn ei swydd offeiriadol. 

Yr oedd sefydliad yr aberthau yn beth mawr a wnawd 
tuag at barotoi y ffordd i ddyfodiad Crist, a gweithio allan 
y prynedigaeth. Canys aberthau yr Hen Destament oedd- 
ynt y penaf oil o gysgodau yr Hen Destament, i osod allan 
Grist a'r prynedigaeth ; ac yr oeddynt yn tueddu i sefydlu 



HANES G WAITH Y PRYNEDIGAETII. 33 

yn ineddyliau aelodau eglwys weledig Duw. yr anghenreid- 
rwydd am abcrtli dyhuddawl. mewn trefn i : r Duwdod gael 
ei gymodi oherwydd pechod ; ac felly yn parotoi y ffordd i'r 
efengyl ogoneddus, yr lion sydd yn datguddio yr aberth 
mawr. gaol derby niad. nid yn unig yn yr eglwys weledig, 
ond trwy y byd o ddynolryw. Oddiwrth y gosodiad hwn 
ar ol y cwymp y deilliodd yr un arferiad yn mysg yr holl 
genedloedd. Ni ehanfuwyd un genedl mewn unfile, pa mor 
farbaraidd bynag a fyddent. heb yr arferiad hwn. Y mae 
hyn yn brawf cadarn o wirionedd y grefydd ddatguddiedig ; 
canys nid oedd yr un genedl ond yn unig yr Iuddewon, yn 
gallu dweyd pa fodd y daethant i ymarfer a hyn. neu i ba 
ddyben yr oeddynt yn oflfrymu i'w duwiau. Ni chawsant 
eu haddysgu trwy oleuni natur i'r fath beth. Xi ddysgodd 
hyny mo honynt fod eu duwiau yn newynog. ac yn ym- 
borthi ar y cig oeddynt yn ei losgi yn aberth ; ae eto yr 
oeddynt oil yn ymarfer a hyn : am yr hyn nis gellir rhoddi 
un rheswm arall. ond iddo ddeilliaw iddynt oddiwrth Noah, 
yr hwn a dderbyniasai y ddefod oddiwrth ei hynafiaid. y 
rhai a gawsent orchymyn gan Duw i ymarfer a hyny fel 
cysgod o aberth mawr Crist. Pa fodd bynag. trwy y modd- 
ion hyn yr oedd meddyliau holl genedloedd y byd yn cael eu 
meddiannu a'r ystyriaeth. fod cymod neu aberth am beehod 
yn anghenreidiol : a gwnawd ffordd iddynt i roddi derbyn- 
iad mwy parod i athrawiaeth fawr yr efengyl, pa un sydd yn 
ein haddysgu am y cymod ac aberth Crist. 

IV. Dechreuodd Duw, yn fuan ar ol y cwymp, yn 
weithredol achub eneidiau dynion trwy y prynedigaeth yn 
Nghrist. Yn hyn, Crist, yr hwn yn ddiweddar oedd wedi 
cymeryd arno ei hun waith Cyfryngwr rhwng Duw a dyn, 
a ddechreuodd weithredu yn ei swydd freninol. Yn y 
rhagddywediad cyntaf am Grist, y goleuni am y pryned- 
igaeth trwyddo ef a ddechreuodd lewyrchu yn y brophwyd- 
oliaeth am dano : yn sefydliad yr aberthau y gwawriodd 
y llewyrch cyntaf am dano mewn cysgodau : ac yn ei waith 

H. R.— W. 2* 



S4 IIANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

yn achub dynion yn weithredol y dechreuodd y wawr lew- 
yrchu gyntaf am dano yn y ffrwyth o hono. 

Mae yn debygol, gan hyny, mai Adda ac Efa ydoedd 
blaenffrwyth y prynedigaeth yn Nghrist ; y mae yn debyg- 
ol, oddiwrth y modd yr ymddygodd Duw tuag atynt, trwy 
iddo eu cysuro fel y darfu, pan yr oeddynt wedi eu deffroi 
dan ddychrynfeydd cydwybod. Yr oeddynt yn ddeffroedig 
ac yn gywilyddus mewn ystyriaeth o'u heuogrwydd, wedi eu 
cwymp, pan yr agorwyd eu llygaid, ac y gwelsant eu bod 
yn noethion, ac y gwniasant ddail ffigys i guddio eu noeth- 
ni ; fel y mae pechadur, yr hwn, dan ei argyhoeddiad 
cyntaf, sydd yn ymdrechu i guddio noethni ei enaid a'i gyf- 
iawnder ei hun. Yna hwy a ddeffrowyd yn nihellach, ac a 
ddychrynwyd, trwy glywed llais Duw, fel yr oedd efe yn 
dyfod i'w condemnio. Ni wnai eu gwisgoedd o ddail ffigys 
ateb y dyben ; canys, er iddynt ymwisgo a'r rhai hyny hwy a 
redasant i ymguddio yn mysg prenau yr ardd, ac ni feidd- 
iasant hyderu yn eu dail ffigys i guddio eu noethni oddi- 
wrth Dduw. Yna fe 'u deffrowyd yn mhellach drachefn, 
trwy i Dduw eu galw hwy i gyfrif manwl. Ond tra yr oedd 
eu dychrynfeydd wedi cynyddu i'r fath radd, a'u bod yn 
sefyll, fel y gallwn dybied, yn frawychus o flaen eu Barn- 
wr, heb unrhyw beth i gymeryd gafael ynddo, oddiwrth yr 
hyn y gallasent gasglu gobaith, yna Duw a ymostyngodd i 
osod allan sail iddynt i ymgalonogi, i ? w cadw dan eu deffroad 
rhag dychrynllyd effeithiau anobaith, gan ro'i amnaid am 
fwriad trugarog trwy Waredwr, a hyny cyn iddo gyhoeddi 
y ddedfryd arnynt. Ac wedi hyn. pan ddaeth efe yn mlaen 
i gyhoeddi y ddedfryd, trwy yr hyn y gallwn dybied i'w dy 
chrynfeydd ychwanegu, fe welodd Duw yn dda eu calonogi 
nw y? a gadael iddynt weled nad oedd efe ddim wedi eu 
hollol fwrw hwynt ymaith, trwy ei dadol ofal am danynt, yn 
gwneuthur iddynt beisiau crwyn, a'u gwisgo am danynt 
hwy. Yr oedd hyn hefyd yn dangos y derbyniad a gafodd 
yr ebyrth hyny a ofFrymwyd i Dduw (crwyn pa rai .oedd y 
gwisgoedd) y rhai oeddynt gysgodau o'r peth a addawodd 



HANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 35 

Duw, pan y dy wedodd, y byddai i Had y wraig j sigo pen y 
sarpb ; yr bon addewid, y mae lie i feddwl, a gredasant ac 
a goneidiasant. Y mae yn ymddangos yn eglur i Efa 
ddatgan ei gobaith yn, a'i byinddibyniad ar, yr addewid 
bono, oddiwrtb yr byn a ddywedodd pan y ganwyd Cain, 
Gen. 4. 1 : ' ; Cefais wr gan yr Arglwydd ;" byny yw, megys 
yr addawodd Duw, y byddai i'ni bad ysigo pen y sarpb ; 
felly, yn awr, y mae Duw wedi rboddi i mi y gwystl a'r ar- 
wydd bwn o byny, sef fod genyf bad wedi ei eni. Yr oedd bi 
yn addef yn eglur, fod ei pblentyn bwn oddiwrth Dduw, ac yn 
gobeitbio mai ei mab bynaf bwn oedd yr Had addewedig ; 
er ei bod wedi camgymeryd, fel y darfu i Abrabam mewn 
pertbynas i Ismael, ac Isaac mewn pertbynas i Esau, a 
Samuel mewn pertbynas i fab bynaf Iesse. Hefyd, y mae 
yr byn a ddywedodd bi pan y ganwyd Setb, yn dangos ei 
gobaitb yn, a'i bymddibyniad ar, addewid Duw, (adn. 25 :) 
" berwydd Duw (ebe bi) a osododd i mi bad arall yn lie 
Abel, am ladd o Cain ef." 

Fel byn y mae yn dra tbebygol, os nid yn amlwg, mai 
megys ag y cymerodd Crist arno waitb Cyfryngwr pan y 
syrtbiodd dyn, felly, yn awr, iddo yn weitbredol ddecbreu ar 
waith y prynedigaeth, ac ymladd brwydr a'i elyn mawr, y 
diafol, yr bwn y cymerasai efe arno ei orcbfygu, a gwaredu 
y ddau gaetbyn cyntaf byny o'i ddwylaw ; a thrwy byny yn 
ei siomief yn fuanwedi iddo gael buddugoliaetb,yn yr orucb- 
afiaetb a gafodd ar ein rb'ieni cyntaf. Ac er y gallasai dybied 
ei fod yn sicr o'i feddiant ynddynt bwy a'u boll biliogaetb, 
Crist, y Prynwr, yn fuan a roddodd brawf iddo o'i gamgy- 
meriad, a'i fod ef yn alluog i'w ddarostwng, a gwaredu dyn 
syrtbiedig. Efe a adawodd iddo weled byny yn ngwared- 
igaetb y caetbion cyntaf byny o'i feddiant ; ac felly rhoddi 
iddo brawf y cyflawnai y bygytbiad bwnw, " Had y wraig 
a ysigaben y sarpb ;" ac yn rbagarwydd y cyflawnai un o'r 
pethau mawr a gyraerasai arno i'w wneutbur, sef darostwng 
ei boll elynion dan ei draecl. 

Wedi byn y mae amlygiad arall yn cael ei roddi o'r 



36 HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

prynedigaeth yn un o'u plant, sef Abel gyfiawn. fel y geilw 
yr ysgrythyr ef, enaid yr hwn, efallai, oedd y cyntaf a aetli 
i'r nefoedd trwy y prynedigaeth yn Nghrist. Ynddo ef, o'r 
hyn lleiaf, y ceir y prawf cyntaf mewn hanes ysgrythyrol 
am farwolaeth person gwarcdol. Os efe oedd y cyntaf, yna, 
megys y dechreuodd y prynedigaeth trwy Grist lewyrchu o'r 
blaen ar eneidiau dynion, yn eu dychweliad a'u cyfiawnhad, 
felly, ynddo ef y dechreuodd lewyrchu mewn gogoneddiad ; 
ac ar ei farwolaeth ef y dechreuodd yr angelion gyntaf 
weithredu fel ysbrydion gwasanaethgar i Grist, yn arwain 
eneidiau y rhai prynedig i ogoniant. Ac ynddo ef y cafodd 
yr angelion etholedig yn y nefoedd y cyfleusdra cyntaf i 
weled peth mor rhyfeddol ag enaid dynol, yr hwn oedd wedi 
suddo i'r fath lyngclyn o bechod a thrueni, wedi ei ddwyn 
i'r nefoedd a'i ogoneddu, yr hyn oedd yn fwy peth o lawer 
na phe buasent yn gweled dyn yn cael ei ddychwelyd yn ol 
i'r baradwys ddaearol. Cawsant olwg trwy hyn ar effaith 
gogoneddus y prynedigaeth yn Nghrist, yn yr anrhydedd 
a'r dedwyddwch mawr a ennillwyd trwyddo i greaduriaid 
pechadurus a thruenus. 

V. Y peth nodedig nesaf a wnaeth Duw i ddwyn yn 
mlaen yn mhellach waith mawr y prynedigaeth, ag y gwnaf 
sylw arno, yw, y tywalltiacl cyntaf o'r Ysbryd trwy Grist, 
yr hyn a fu yn nyddiau Enos. Yr ydym yn darllen yn 
Gen. 4. 26 : " Yna y dechreuwyd galw ar enw yr Arglwydd." 
Mae cryn ddadl wedi bod gan dduwinyddion mewn perth- 
ynas i ystyr y geiriau hyn. Nis gallwn dybied mai yr ys- 
tyr ydyw, mai y pryd hwnw y dechreuodd dynion gyflawni 
y ddyledswydd o weddio gyntaf. Y mae gweddi yn ddyled- 
swydd yn nghrefydd natur, ac yn ddyledsw} T dd i'r hon y 
mae ysbryd duwioldeb yn fwyaf naturiol yn arwain dynion 
iddi. Y mae gweddi megys pe b'ai yn unig anadl y dyn 
duwiol, a chan hyny nis gellir tybied fod y dynion sanct- 
aidd hyny wedi byw fwy na dau gan mlynedd heb weddio. 
Gan hyny y mae rhai duwinyddion yn meddwl mai y pryd 
hwnw y dechreuodd dynion gyflawni addoliad cyhoeddus 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 37 

gyntaf, neu alw ar enw yr Arglwydd mewn cynnulleidfaoedd 
cyhoeddus. Pa un a ydyw i'w ddeall felly, ai nid ydyw, eto 
yn ddi'au yr oedd yn awr ryw beth newydd yn eglwys wel- 
edig Duw, mewn perthynas i'r ddyledswydd o weddio, neu 
alw ar eow yr Arglwydd, yr hyn ydoedd ganlyniadau neu 
effeithiau tywalltiad Ysbryd Duw. 

Os y pryd hwn y cynhyrfwyd dynion gyntaf i ymgynnull 
yn nghyd yn gynnulleidfaoedd i gynnorthwyo naill y Hall 
i geisio Duw mewn modd nas gwnaethent felly erioed o'r 
blaen, y mae yn rhesymol meddwl fod rhyw beth anghyff- 
redinol yn achos o hyny, ac na allai fod oddiwrth ddim ond 
dylanwadau neillduol Ysbryd Duw. Nyni a allwn ddal 
sylw fod tywalltiadau nodedig o Ysbryd Duw bob amser yn 
dwyn yn mlaen gynydd mawr mewn gweddi. Pan mae yr 
Ysbryd yn dechreu gweithredu ar galonau dynion, y mae 
yn ddioed yn eu gosod hwy ar y gwaith o alw ar enw yr 
Arglwydd. Megys yr oedd gyda Phaul wedi i Ysbryd Duw 
ymaflyd ynddo ef, yna y dywedir, (Act. 9. 11.) i: Wele y mae 
yn gweddio." Felly yr oedd yn yr holl esiamplau ag y mae 
genym hanes am danynt yn yr ysgrythyr ; ac felly y bycld 
yn y tywalltiad mawr o'r Ysbryd yn y dyddiau diweddaf. 
Fe ragfynegir y bydd iddo gael ei dywallt yn " ysbryd gras 
a gweddiau." Zech. 12. 10. Gwel hefyd Seph. 3. 9. « 
herwydd yna yr adferaf i'r holl bobl wefus bur, fel y galwo 
pob un o honynt ar enw yr Arglwydd, i'w wasanaethu ef ag 
un ysgwydd." 

A phan y dywedir yma, " y dechreuwyd galw ar enw yr 
Arglwydd," (neu, yn ol y Seisonaeg. y dechreuodd dynion 
alw ar enw yr Arglwydd.) ni feddylir yn amgen nad hwn 
oedd yr amser cyntaf a fu erioed i beth nodedig o'r natur 
yma. Yr ydoedd yn ddechreuad, neu yn gyntaf, o'r fath 
dywalltiad o'r Ysbryd, neu y fath ddull o weithredu gan 
Dduw. Yn y modd yma y mae y fath ddywediadau yn 
gyffredinol yn cael eu defnyddio yn yr ysgrythyrau : u A 
Saul a adeiladodd allor i'r Arglwydd. Hon oedd yr allor 
,gyntaf a adeiladodd efe i'r Arglwydd." 1 Sam. 14. 35. Yn 



38 BAKES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 

ol yr Hebraeg, megys y gwelir ar ymyl y ddalen, u Hon 
oedd yr allor a ddechreuodd efe adeiladu i'r Arglwydd." 
u Pa fodd y diangwn ni, os esgeuluswn iachawdwriacth 
gymaint, yr hon, wedi dechreu ei thraethu trwy yr Ar- 
glwydd." 

Gallwn sylwi yma, fod gwaith y prynedigaeth, o ran ei 
effeithiau, wedi cael ei ddwyn yn mlaen o gwymp dyn hyd 
y dydd hwn, trwy yr un moddion. Er fod dylanwadau 
Ysbryd Duw, mewn gradd, yn fwy gwastadol bob amser yn 
canlyn ei ordinhadau ; eto, y modd y gwnawd y pethau 
mwyaf tuag at ddwyn yn mlaen y gwaith hwn, ydoedd bob 
amser trwy dywalltiadau nodedig o'r Ysbryd ar amserau 
neiliduol o drugaredd, fel yr ymddengys yn fwy cyfiawn 
wedi hyn. A hyn yma, yn nyddiau Enos, ydoedd y tywallt- 
iad nodedig cyntaf y mae genym hanes am dano. Yr oedd 
Duw wedi bod yn gweithredu yn achubol ar galonau rhai 
o'r blaen ; ond yn awr efe a welodd yn dda ganiatau hel- 
aethach rhoddiad o'i Ysbryd, fel ag yr ydym yma yn gweled 
fod yr adeiladaeth fawr, yr hon y gosodasai Duw ei sylfaen 
yn ddioed ar ol y cwymp, wedi cael ei dwyn yn mlaen yn 
mhellach, a'i chodi yn uwch nac y buasai erioed o'r 
blaen. 

VI. Y peth nesaf y gwnaf sylw arno, yw, bywycl sand- 
aidd ragorol Enoch, yr hwn y mae genym reswm i feddwl 
ei fod yn sanct o fwy enwogrwydd na neb a fu o'i flaen ; 
felly, yn yr ystyr yma, fe ddygwyd yn mlaen eto waith y 
prynedigaeth i uchder mwy. Mewn perthynas i'w effeith- 
iau yn yr eglwys weledig yn gyffredinol, sylwasom o'r blaen 
iddo gael ei ddwyn yn uwch yn nyddiau Enos nac erioed 
o'r blaen ; a thebyg ydyw fod Enoch yn un o seintiau y 
cynhauaf hwnw ; canys yr oedd efe yn byw yr holl ddydd- 
iau y bu fyw ar y ddaear, yn nyddiau Enos. Ac mewn 
perthynas i'r gradd y dygwyd y gwaith hwn yn mlaen yn 
enaid person neiliduol, fe 'i codwyd yn uwch yn Enoch nac 
erioed o'r blaen. Ei enaid, fel yr oedd wedi ei adeiladu ar 
Grist, ydoedd wedi ei adeiladu i fyny mewn sancteiddrwydd 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 39 

i uwch gradd na neb o'i hynafiaid. Yr oedd ef yn gynllun 
rhyfeddol o'r prynedigaeth trwy Grist, ac o effeithiolrwydd 
ei ras ef. 

VII. Fe roddodd Duw yn amser Enoch ddatguddiad 
mwy eglur o ddyfodiad Crist nac a roddasai cyn hyny. Y 
maegenym hanes am brophwydoliaeth Enoch yn adnodau 14, 
15 o Epistol Judas : " Ac Enoch hefyd, y seithfed o Adda, 
a brophwydodd am y rhai hyn, gan ddywedyd, Wele, y mae 
yr Arglwydd yn dyfod, gyda myrddiwn o'i saint, i wneuth- 
ur barn yn erbyn pawb, ac i lwyr argyhoeddi yr holl rai 
annuwiol o honynt, am holl weithredoedd eu hannuwioldeb, 
y rhai a wnaethant hwy yn annuwiol, ac am yr holl eiriau 
caledion, y rhai a lefarodd pechaduriaid annuwiol yn ei er- 
byn ef." Nid yw yn ymddangos fod y brophwydoliaeth hon 
yn cael ei chyfyngu i unrhyw ddyfodiad neillduol o eiddo 
Crist : ond y mae yn cyfeirio at ei ddyfodiad yn ei deyrnas ; 
ac yn cael ei chyflawni mewn gradd yn mhob amlygiad 
nodedig a roes efe o hono ei hun yn y byd, er iachawdwr- 
iaeth i'w bobl, a dinystr ei elynion. Y mae yn hynod o 
gyfatebol yn yr ystyr hwn i lawer o brophwydoliaethau 
ereill, a roddwyd dan yr Hen Destament ; ac, yn neillduol, 
i Dan. 7, oddiwrth ba le y cymerth yr Iuddewon eu tyb am 
deyrnas nefoedd. Adn. 10. " Afon danllyd oedd yn rhed- 
eg, ac yn dyfod allan oddiger ei fron ef : mil o filoedd a'i 
gwasanaethent, a myrdd fyrddiwn a safent ger ei fron : y 
farn a eisteddodd,ac agorwyd y llyfrau." Ac adnodau 13, 14 : 
" Mi a welwn mewn gweledigaethau nos, ac wele, megys 
Mab y dyn yn dyfod gyda chymylau y nefoedd. ac at yr Hen 
Ddihenydd y daeth, a hwy a'i dygasant ger ei fron ef. Ac 
efe a roddes iddo lywodraeth, a gogoniant, a breniniaeth, fel 
y byddai i'r holl bobloedd, cenedloedd, a ieithoedd, ei was- 
anaethu ef : ei lywodraeth sydd lywodraeth dragywyddol, 
yr hon nid a ymaith, a'i freniniaeth ni ddyfethir." Ac er nad 
ydyw yn annhebyg nad allai fod Enoch yn y brophwydol- 
iaeth hon yn golygu y dinystr oedd yn nesau ar yr hen fyd 
trwy y dylif. yr hyn oedd gyffelybrwydd nodedig i'r dull y 



40 HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 

bydd Crist yn dystrywio ei elynion yn ei ail ddyfodiad ; 
eto, yn ddianiheu, yr ydoedd yn edrych hcibio i'r cysgod at 
y sylwedd. 

Ac fel y mae y brophwydohaetli hon yn ddatguddiad 
mwy eglur o ddyfodiad Crist nac yr un flaenorol iddi, felly 
hefyd y mae yn brawf o gynydd goleuni yr efengyl, yr hon 
a ddechreuodd dywynu yn ddioed ar ol y cwymp, neu fod 
yr adeiladaeth hono, yr hon yw testun ein haraith bresen- 
nol, wedi cael ei dwyn yn mlaen yn mhellach, a'i chodi yn 
uwch nac a gawsai o'r blaen. 

Ac yma, gellir sylwi, fod cynydd goleuni yr efengyl, a 
chynydd gwaith y prynedigaeth, fel y mae yn perthynu i'r 
eglwys yn gyffredinol, o'i godiad cyntaf hyd ddiwedd y byd, 
yn dra thebyg i gynydd yr un gwaith a'r un goleuni mewn 
enaid neillduol, o amser ei ddychweliad, hyd onis perffeith- 
ir ac y coronir ef mewn gogoniant. Rai prydiau, mae y 
goleuni yn tywynu yn ddysgleiriach ; brydiau ereill y mae 
yn ymddangos yn fwy aneglur, fel pe byddai yn nychu am 
yspaid maith yn nghyd. Ond, yn gyffredinol, y mae teyrnas 
Crist yn cael ei hadeiladu i fyny yn raddol yn yr enaid, a 
gras yn cynyddu o'i ddechreuad cyntaf, hyd oni chwbl or- 
phenir mewn gogoniant. Felly y mae mewn perthynas i'r 
gorchwyl mawr hwn yn gyffredinol, megys y mae yn perth- 
ynu i'r holl ddeiliaid o bono, ac fel y dygir ef yn mlaen o'i 
ddechreuad cyntaf hyd ddiwedd y byd. 

VIII. Y peth nodedig nesaf yn nygiad yn mlaen y 
gwaith hwn, yw, symudiad Enoch i'r nefoedd. Gen. 5. 24 : 
" A rhocliodd Enoch gyda Duw, ac ni welwyd ef : canys 
Duw a'i cymerodd ef." Nid ydyw Moses, wrth roddi hanes 
achau y rhai hyny yr oedd Noah o'u llin, yn dywedyd 
am Enoch, efe a fu fyw nifer o flynyddoedd, ac a fu farw, 
fel y mae yn dywedyd am y lleill, " ond ni welwyd ef : 
cairns Duw a'i cymerodd ef ;" hyny yw, Duw a'i symudodd 
ef, ac a'i dygodd i'r nefoedd, gorff ac enaid, heb brofi marw- 
olaeth ; megys y dywedir yn Heb. 11. 5: " Trwy ffydd y 
symudwyd Enoch fel na welai farwolaeth." Trwy y gwaith 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 4 1 

rkyfeddol hwn o eiddo Duw, fe ddygwjd gwaith y pryned- 
igaeth i uchder mwy, mewn amrywiol olygiadau, nac y bu- 
asai o'r blaen. 

Gellwch gofio, pan y dangosais pa beth oedd y pethau 
mawr a fwriadodd Duw eu cyflawni trwy waith y prynedig- 
aeth ? i mi. yn mysg pethau ereill. grybwyll am berffaith ad- 
feriad i'r etholedigion, mewn corff ac enaid, oddiwrth ddys- 
tryw y cwymp. Yn awr, y symudiad hwn a gafodd Enoch, 
ydoedd y prawf cyntaf o'r adferiad hwn i'r corff. Yr oedd 
amryw brofion wedi bod o'r blaen i ddangos adferiad enaid 
dyn, trwy y prynedigaeth yn Nghrist, ond nid yr un i'r 
corff hyd yn bresennol. Yn niwedd y byd, bydd cyrff yr 
boll seintiau yn cael eu gwaredu yn weithredol ; y meirw yn 
Nghrist trwy yr adgyfodiad, a'r rhai a fyddant byw trwy 
gyfnewidiad gogoneddus. Fe adgyfododd rhyw nifer o 
gyrff y saint pan yr adgyfododd Crist ; ac yr oedd prawf 
cyn hyny yn Elias fod corff yn cael ei ogoneddu : ond y 
prawf cyntaf oedd hwn, yr ydys yn llefaru am dano, sef 
Enoch. 

Yn awr, yr oedd gwaith y prynedigaeth, yn yr esiampl 
hon, yn cael ei ddwyn yn mlaen yn mhellach, fel. trwy hyn, 
yr oedd cynydd mawr ar oleuni efengylaidd, ac yr oedd yr 
eglwys yn cael eglurach amlygrwydd o'i sefyllfa ddyfodol, 
ac o ogoneddus wobr y saint yn y nefoedd. Dywedir, yn 
2 Tim. 1.10, fod " bywyd ac anllygredigaeth wedi eu dwyn 
i oleuni trwy yr efengyl." A pho mwyaf a ddatguddir o'r 
efengyl hon, egluraf y mae bywyd ac anfarwoldeb yn ym- 
ddangos. Y mae yr hyn a ddywedir yn yr Hen Destament 
am sefyllfa yr eglwys yn y byd a ddaw yn hynod o aneglur, 
mewn cydmariaeth a'r datguddiad mwy cyflawn, eglur, a 
helaeth, a roddir yn y Newydd. Ond eto, yn y dyddiau 
boreol hyny, cafodd eglwys Dduw, trwy yr esiampl hon, 
brawf amlwg ger bron eu llygaid o'r fath sefyllfa, gan i un 
o'u brodyr gael ei gymeryd yn weithredol i f} r ny i'r nefoedd 
heb farw ; yr hyn, y mae genym reswm i feddwl, a wyddai 
yr eglwys y pryd hyny, megys y gwyddai y rhai hyny yn 



42 HANES GWAITH Y PItYNEDIGAETH. 

amser Elias am ei symudiad ef. Ac yr oedd hyn yn eglur- 
ach amlygrwydd o gyflvvr dyfodol y duwiolion nac a gawsai 
eglwys Dduw o'r blaen ; ac felly yn wystl, neu yn ernes, o'r 
gogoniant a fydd i'r holl saint, yr hwn a fwriadodd Duw ei 
roddi iddynt trwy y prynedigaeth yn Nghrist. 

IX. Y peth nesaf y gwnaf sylw arno, yw, cynnaliad 
eglwys Dduw yn y teulu yr oedd Crist i ddyfod o bono, yn 
amser y dirywiad mawr a chyffredinol o flaen y dylif. Nid 
oedd yr eglwys, yn ol pob tebygolrwydd, ond ychydig nifer 
mewn cydmariaeth ag ereill o'r byd, er yr amser y dechreu 
odd dynolryw luosogi ar wyneb y ddaear, neu yr amser y 
dirywiodd Cain, ac yr ymddidolodd o fysg pobl Dduw, 
Gen. 4. 16, pan yr aeth " Cain allan o wydd yr Arglwydd, 
ac y trigodd yn nhir Nod ;" yr hwn y gellir ei ddeall, tir 
neillduaeth. Yr wyf yn dywedyd, mai tebygol yw nad 
oedd eglwys Dduw ond bechan mewn cydmariaeth a'r 
gweddill o'r byd, o'r amser yr ymddidolodd Cain oddiwrthi 
hyd y dylif. Ymddengys i'r eglwys gael ei chadw i fyny, 
yn benaf, yn hiliogaeth Seth ; canys hwn ydoedd yr had 
a roddodd yr Arglwydd yn lie Abel, yr hwn a laddwyd gan 
Cain. Ond gellir yn rhesymol feddwl nad oedd hiliogaeth 
Seth yn gwneyd i fyny y ddegfed ran a deugain o ddynol- 
ryw yn y byd yr amser hwnw ; canys yr oedd Adda yn 
gant a deg ar hugain oed pan y ganwyd Seth iddo. Ond 
Cain, yr hwn oedd flaenor fel yr ymddengys i'r rhai hyny 
nad oeddynt o'r eglwys, oedd fab hynaf Adda, ac a anw}^d, 
niae yn debygol, yn fuan wedi y cwymp, yr hyn, yn ddiam- 
heu, a fu yn fuan wedi creu Adda ; felly, yr oedd amser i 
Cain gael llawer o blant cyn geni Seth, heblaw fod yn deb- 
ygol bod gan Adda ac Efa blant ereill cyn yr amser hwn, 
yn gydunol a bendith yr Arglwydd, " Ffrwythwch a lluos- 
ogwch, a llenwch y ddaear ;" a gallasai fod gan y rhai hyny 
hefyd lawer o blant. Ymddengys, oddiwrth yr hanes a geir 
am Cain cyn genedigaeth Seth, fod lluaws mawr o bobl ar 
y ddaear. Gen. 4. 14, 15 : " Wele, gyraist fi heddyw oddi- 
ar wyneb y ddaear, ac o'th wydd di y'm cuddir : gwibiad 



HANES GWAITH Y PRYNEDJGAETH. 43 

hefyd a chrwydriad fyddaf ar y ddaear ; a phwy bynag a'm 
caffo a'm lladd. A dywedodd yr Arglwydd wrtho, Am 
hyny y dielir yn saith ddyblyg ar bwy bynag a laddo Cain. 
A'r Arglwydd a osododd nod ar Cain, rhag i neb a'i caffai 
ei ladd ef." Ac y mae yn rhaid tybied fod y rhai hyny, ag 
oeddynt mewn bod pan anwyd Seth, yn sefyll yn gydradd 
ag ef mewn gallu i luosogi eu hiliogaeth ; a chan hyny nid 
oedd ei hiliogaeth ef ond rhan fechan o drigolion y byd, fel 
y dywedais o'r blaen. 

Ond ar ol dyddiau Enos ac Enoch (canys yr oedd Enoch 
wedi ei symud cyn marwolaeth Enos ;) yr wyf yn dywedyd, 
fod eglwys Dduw wedi ei lleihau yn ddirfawr ar ol eu dydd- 
iau hwy, fel yn gyfartal a'r lluaws o lin Seth a anwyd yn yr 
eglwys, ac a syrthiasant ymaith. ac a ymunasent a'r byd 
annuwiol, trwy ymgymysgu mewn priodasau. Gen. 6. 1,2, 4. 
u Yna y bu pan ddechreuodd dynion amlhau ar wyneb y 
ddaear, a geni merched iddynt, weled o feibion Duw ferch- 
ed dynion mai teg oeddynt hwy ; a hwy a gymerasant idd- 
ynt wragedd o'r rhai oil a ddewisasant. .Cawri oedd ar y 
ddaear y dyddiau hyny : ac wedi hyny hefyd, pan ddaeth 
meibion Duw at ferched dynion, a phlanta o'r rhai hyny 
iddynt : dyma y cedyrn a fu wyr enwog gynt." Wrth feib- 
ion Duw yma y meddylir, yn ddiamheuol, plant yr eglwys : 
y mae yn enwad a roddir yn fynych arnynt yn yr ysgryth- 
yr. Hwy a ymgymysgasant mewn priodasau a'r byd an- 
nuwiol, ac felly y dygwyd ymaith eu calonau oddiwrth 
Dduw ; a dirywiad mawr a pharhaus a gymerth le : ac eg- 
lwys Dduw, yr hon y mae ei harfer i attal rhwysg annuw- 
ioldeb, a leihawyd yn ddirfawr, ac annuwioldeb a gynydd- 
odd yn ddirwystr. Satan, yr hen sarph, y diafol, yr hwn a 
dwyllodd ein rhieni cyntaf, ac a osododd ei hun i fyny yn 
dduw y byd hwn, a ymgynddeiriogodd yn ddirfawr ; a holl 
feddylfryd calon dyn oedd yn unig yn ddrygionus bob am- 
ser, a'r ddaear a lanwyd a thrais. Fe ymddengys i'r ddaear 
gael ei gorlifo y pryd hwn gan annuwioldeb, fel y cafodd ei 
gorlifo wedi hyny gan ddyfroedd ; a dynolryw oeddynt wedi 



44 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

eu lljngcu i fyny yn y dylif hwn, sef didduwiaetli. Fc 
wnaeth satan yr ymgyrch mwyaf, a'r ymosodiad galluocaf, 
yr amser hwn i ddinystrio eglwys Dduw, ac a fu o fewn 
yebydig i wneyd hyny ; ond Duw a'i hadferodd hi yn 
nghanol y dylif hwn o annuwioldeb a thrais. Efe a'i cad- 
wodd hi i fyny yn y llin o ba un yr oedd Crist i ddyfod. Ni 
oddefai efe iddi gael ei dinystrio, canys yr oedd bendith 
ynddi ; a theulu neillduol ar y ddaear, a gwreiddyn o baun 
yr oedd blaguryn cyfiawnder wedi hyny i ymddangos. Ae 
am hyny, er i'r canghenau gael eu hysgythru, a'r pren ym- 
ddangos fel pe buasai wedi ei ddystrywio, eto, Duw, yn 
nghanol yr holl ddirywiad, a gadwodd y gwreiddyn hwn yn 
fyw, trwy ei ryfeddol allu, a*i ras gwaredol. 

Fel hyn, dangosais y modd y dygodd Duw yn mlaen 
waith mawr y prynedigaeth ; a'r modd yr aeth yr adeilad 
yn mlaen trwy yr yspaid cyntaf o amser yr Hen Desta- 
ment, sef o gwymp dyn hyd oni ddygwyd y dylif ar y 
ddaear. Ac yma gellir sylwi, er fod yr hanes a roddir gan 
Moses am weithrsdoedd mawrion Duw, yn yspaid hyny o 
amser, yn fyr, eto y mae yn hynod o gynnwysfawr ac 
addysgiadol. A gallai fod yn fuddiol hefyd i beri i ni 
sylwi fod effeithiolrwydd pryniad y pwrcas yn gwneyd y 
fath effeithiau mawrion, a hyny lawer o oesoedd cyn i Grist 
ymddangos i bwrcasu y prynedigaeth, trwy ei werthfawr 
waed. 



PEN. II. 

Or Dylif hyd Alwad Abraham. 
i 
Yr wyf yn awr yn dyfod yn mlaen i ddangos pa fodd y 
dygwyd yr un gwaith yn mlaen trwy yr ail ran o'r amser 
hwn, sef o ddechreuad y dylif hyd alwad Abraham ; canys 
er fod y dylif cyffredinol hwnw o ddyfroedd wedi dym- 
chwelyd y byd, eto ni ddarfu iddo ddymchwelyd yr adeilad- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 45 

aeth yma o eiddo Duw, sef gwaith y prynedigaeth. Yr 
oedd hwn yn myucd yn mlaen o hyd, ac yn cael ei adeiladu 
yu barhaus er helaethach parotoad i ddyfodiad yr Iachawdwr 
mawr i'r byd, i weithredu y prynedigaeth i'w bobl. Ac 
yma, sylwn : 

1. Fod y dylif ei hurt yn waith Duw ag oedd yn perthynu 
i'r gorchwyl mawr hwn, ac yn tueddu i'w ddwyn yn mlaen. 
Holl weithredoedd mawrion Duw, o'r cwymp liyd ddiwedd y 
byd, a'u golygu yn iawn, a ymddangosant fel rhanau o'r 
cynllun goruchel hwn, ac megys cynifer o gamrau a gymer- 
odd Duw, mewn trefn i'w ddwyn yn mlaen ; a diamheu fod 
gwaith mor fawr, a gwrthdroad mor nodedig a'r dylif, yn 
beth na allasai ei hebgor ; fe 'i dygwyd ar y ddaear, mewn 
trefn i symud o'r ffordd elynion ag oedd yn barod i ddad- 
ymchwelyd y gwaith hwn. 

Fe ymddengys fod Satan yn greulon arswydus ychydig o 
flaen y dylif, a'i greulondeb y pryd hyny, yn ddiamheu, 
oedd, fel bob amser, yn benaf yn erbyn eglwys Dduw. Yr 
oedd wedi denu braidd yr holl fyd i ymrestru dan ei faniar. 
Yr ydym yn darllen fod yr holl ddaear wedi ei llenwi a 
thrais ; ac y mae yn ddiamheu fod y trais hwnw yn benaf 
yn erbyn yr eglwys, mewn cyflawniad o'r hyn a ragfyneg- 
wyd, '- Gelyniaeth hefyd a osodaf rhwng dy had di a'i Had 
hithau." Gelynion yr eglwys oeddynt luosog, a'u gelyn- 
iaeth a'u trais mor fawr : yr oedd yr holl fyd yn ei herbyn 
hi, hyd onid ydoedd mewn eithaf enbydrwydd. Yr oedd 
rhybuddion Noah, a'i waith yn pregethu cyfiawnder, yn cael 
eu hollol ddiystyru ganddynt. Yn ofer yr oedd Ysbryd 
Duw wedi ymryson ugain mlynedd a chant a hwy ; yr oedd 
yr eglwys wedi ei dwyn i derfynau mor gyfyng, fel ag i gael 
ei chyfyngu i un teulu. Ac nid oedd un golygiad ar ddim 
arall i'r holl dduwiolion heblaw cael eu llyngcu i fyny yn 
hollol mewn ychydig amser ; ac felly cwbl ddinystrio y 
gwreiddyn bychan yn yr hwn yr oedd bendith, ac o ba un 
yr oedd y Prynwr i ddyfod. Ac felly yr oedd bod yr Ar- 
glwydd yn dinystrio y gelynion hyny trwy ddyfroedd y dy- 



46 II AXES GWAITH Y PR YNEDIGAETII. 

lif, yn perthynu i waith y pryncdigaeth ; canys yr ydoedd 
yn un peth a wnawd mewa cyflawniad o'r cyfammod gras, 
me Sy s y datguddiwyd ef i Adda : " Gelyniaeth hefyd a 
osodaf rhyngot ti a'r wraig, a rhwng dy had di a'i Had 
hithau : efe a ysiga dy ben di." Fel hyn y siorawyd had y 
sarph yn nghanol eu cynddaredd mwyaf angherddol, a'r 
eglwys a waredwyd pan ydoedd mewn eithaf perygl. 

Braidd y darllenwn yn yr ysgrythyr am unrhyw ddinystr 
mawr yn dyfod ar genedloedd, nad un prif reswm a roddir 
am dano, fyddai y cam a wnaethant a phobl Dduw, a'u gel- 
yniaeth tuag atynt ; a hyn yn ddiamheu ydoedd un prif 
achos o ddinystr yr holl genedloedd hyny trwy ddyfroedd 
dylif. Yr oedd cawri y dyddiau hyny, yn ol pob tebygol- 
rwydd, wedi cyrhaedd enwogrwydd trwy eu gwrolwaith yn 
erbyn y nef, ae yn erbyn Crist a'i eglwys, a'u gwaith yn gor- 
thrymu y gweddill o feibion Duw, y rhai oeddynt heb gyd- 
ymlygru a hwynt. 

Yr ydym yn darllen y bydd i'r holl genedloedd sydd yn 
mhedair congl y ddaear, ychydig cyn i'r byd gael ei ddin- 
ystrio trwy dan, " ymgasglu yn nghyd fel y tywod sydd ar 
Ian y mor, ac yr ant i fyny ar led y ddaear, ac a amgylch- 
ant wersyll y saint, a'r ddinas anwyl ; ac yna y daw tan 
oddiwrth Dduw i waered o'r nef, ac a'u hysa hwynt." Dat. 
20. 8, 9. Ac fe ymddengys fod agwedd y byd yn hynod o 
debyg i hyny ychydig cyn iddo gael ei ddinystrio trwy 
ddyfroedd. A chan hyny yr oedd eu dystryw yn waith 
Duw ag oedd yn dwyn llawer o berthynas a gwaith y pryn- 
edigaeth, fel ag yr oedd dinystr yr Aifftiaid yn perthynu i 
waredigaeth Israel o'r Aifft ; neu y dystryw a ddaeth ar 
fyddin fawr Sennacherib, ag oedd wedi amgylchu dinas Ie- 
rusalem gyda bwriad i'w dinystrio, yn waredigaeth yr Ar- 
glwydd i'r ddinas hono rhagddynt hwy. 

Trwy y dylif hwnw fe ysgubwyd ymaith holl elynion 
Duw ar unwaith, i wrthsefyll pa rai nid oedd nerth gan y 
dyrnaid bychan hwnw o dduwiolion. Ond fe gymerodd 
Duw eu plaid, ac ymddangosodd drostynt yn erbyn eu gel- 



HANES OWAITH Y PRYNEDIGAETH. 47 

ynion, gan eu boddi yn y dylif, y rhai yr oedd ei bob) wedi 
bod yn eu bofni, megys y boddwyd y gelynion a erlidiasant 
Israel ganddo yn y Mor Coch. 

Y mae yn wir y gallasai Duw gyineryd moddion ereill i 
waredu ei eglwys ; gallasai ddycbwelyd y gelynion byny 
yn lie eu boddi : ac felly y gallasai gymeryd rbyw foddion 
ereill at yr Aifftiaid yn lie eu boddi yn y Mor Cocb. Ond 
nid yw byn yn un rbeswm nad oedd y moddion a gymerodd 
efe yn foddion i ddangos ei drugaredd waredol i'w bobl. 

Trwy y dylif, difeddiannwyd gelynion pobl Dduw, a'r boll 
ddaear a roddwyd i Noab a'i deulu i'w mwynbau mewn taw- 
elwcb ; yr un modd ag y gwnaetb yr Arglwydd le i Israel 
yn Ngbanaan, trwy fwrw eu gelynion allan o'u blaen bwynt. 
Bod Duw yn cymeryd meddiannau gelynion yr eglwys fel 
hyn, a'u rboddi iddi bi, ydoedd yn ol addewid y cyfammod 
gras. Salm 37. 9, 10, 11 : " Canys torir ymaitb y drwg 
ddynion : ond y rbai a ddysgwyliant wrtb yr Arglwydd, 
bwynt-bwy a etifeddant y tir. Canys eto ycbydigyn, ae ni 
welir yr annuwiol : a tbi a edrychi am ei le, ac ni bydd dim 
o bono. Eitbr y rbai gostyngedig a etifeddant y ddaear; 
ac a ymbyfrydant gan luaws tangnefedd." 

2. Petb arall ag oedd yn pertbynu i'r un gwaith, ydoedd 
fod y teulu o ba un yr oedd y Pryniawdwr i ddyfod, yn cael 
eigadw mor rbyfeddol gan Dduw, pan yr oedd y gwe'ddill 
o'r byd yn cael eu boddi. Yr oedd boddi y byd, ac acbub 
Noab a'i deulu, yn ddau betb ag oedd yn wasanaetbgar i'r 
gwaitb mawr bwn. Yr oedd acbub Noab a'i deulu yn 
pertbynu iddo ddwy ffordd ; sef. fel mai bwnw oedd y teulu 
o ba un yr oedd y Grwaredwr i ddyfod, ac befyd fel yr oedd- 
ynt yn eglwys a waredasai efe. Corff dirgeledig Crist yd- 
oedd yno yn cael ei acbub yn yr arcb. Y modd y gwared- 
odd Duw y personau hyny, pan yr oedd holl drigolion y 
byd beblaw bwynt yn cael eu dadymcbwelyd, oedd yn dra 
rbyfeddol a nodedig. Yr oedd yn gysgod bynod o'r pryn- 
edigaetb yn Ngbrist, ac o'r rbyddhad bwnw sydd yn cael ei 
selio trwy fedydd dwfr, fel y dywedir yn y Testament New- 



48 IIANES GWAITII Y TRYNEDIGAETII. 

ydd, (I Petr 3. 20, 21,) " Y rhai a fu gynt anufudd, pan un- 
waith yr oedd hir-amynedd Duw yn aros yn nyddiau Noe, 
tra y darperid yr arch, yn yr lion ychydig. sef wyth enaid, 
a achubwyd trwy ddwfr. Cyffelybiacth gyfatebol i'r hwn 
sydd yr awrhon yn ein liachub ninau, sef bedydd (nid bwrw 
ymaith fudreddi y cnawd, eithr ymateb cydwybod dda tuag 
at Dduw) trwy adgyfodiad Iesu Grist. 55 Yr oedd y dwfr 
hwnw a olcliodd ymaith fudreddi y byd, ac a'i glanhaodd 
oddiwrth ddynion annuwiol, yn gysgod o waed Crist, yr 
hwn sydd yn tynu ymaith ein pechodau ni ; ie, yr oedd y 
dwfr hwnw a waredodd Noah a'i feibion oddiw r rth eu gelyn- 
ion, yn gysgod o 5 r gwaed sydd yn gwaredu yr eglwys oddi- 
wrth ei gelynion ysbrydol. Y dwfr hwnw ag oedd mor hel- 
aeth fel y cyrhaeddai yn uwch na chrib y mynyddoedd 
uchaf, a llenwi y byd, ydoedd gysgod o 5 r gwaed hwnw, yr 
hwn y mae ei effeithiolrwydd mor helaeth, fel y mae yn 
ddigonol tros yr holl fyd, ac yn ddigon i gladdu y mynydd- 
oedd uchaf o bechodau. Yr arch, yr hon oedd yn noddfa ac 
yn ymguddfa i 5 r eglwys yr amser hwn o dymhestl a dylif, 
ydoedd yn gysgod o Grist, gwir ymguddfa yr eglwys rliag y 
rhyferthwy a'r dylif o ddigofaint Duw. 

3. Y peth nesaf i sylwi arno, ydyw y caniatdd a gafodd 
Noah a'i deulu i feddiannu y ddaear o 5 r newydd yn ddioed 
ar ol y dylif, a hyny megys ar sail y cyfammod gras. Yr oedd 
aberth Crist yn cael ei arddangos trwy fod Noah yn adeiladu 
allor i'r Arglwydd, ac yn aberthu ami o bob anifail glan, ac o 
bob ehediad glan. Ac y mae genym hanes fod Duwyn derbyn 
yr aberth hwnw, ac ar hyny yn bendithio Noah, ac yn cadarn- 
hau ei gyfammod ag ef, ac a'i had, ac yn addaw na ddin- 
ystriai efe y ddaear mwyach yn yr un modd ; yr oedd hyn 
yn arwyddo mai trwy aberth Crist y mae pobl Dduw yn 
cael eu diogelu rhag ei farnedigaethau dinystriol ef, ac yn 
derbyn bendith yr Arglwydd. Yn awr, yr oedd Duw, ar achly- 
sur yr aberth a offrymodd Noah, yn rhoddi iddo ef a'i hiliog- 
aeth ganiatad newydd o'r ddaear, awdurdod ac arglwyddiaeth 
newydd ar y creaduriaid, a hyny megys ar sail yr aberth, ac 



HANES GVVAITH Y PRYNEDIGAETH. 49 

felly ar y cyfammod gras. Ac fel hyn yr oedd y caniatad 
newydd hwn i fwynhau y ddaear, i'w olygu yn wahanol i'r 
hyn a roddwyd i Adda. Gen. 1. 28 : "A Duw hefyd a'i 
bendigodd hwynt, a Duw a ddywedodd wrthynt, Ffrwyth- 
wch, ac amlhewch, a llenwcli y ddaear, a darostyngwch hi ; 
ac arglwyddiaethwch ar bysg y nior, ac ar ehediaid y nef- 
oedd, ac ar bob petk byw a ymsymudo ar y ddaear." Nid 
ydoedd y caniatad hwn wedi ei sylfaenu ar y cyfammod 
gras ; canys fe 'i rhoddwyd i Adda tra yr oedd efe dan y 
cyfammod gweithredoedd, a chan hyny yr ydoedd y rhodd- 
iad yn ddirym pan ballodd y cyfammod hwnw. Yr ydoedd 
y caniatad cyntaf i Adda o'r ddaear yn sylfaenedig ar y 
cyfammod cyntaf; gan hyny mor gynted ag y torwyd y 
cyfammod hwnw, yr oedd wedi colli a dyddimu yr hawl i'r 
ddaear ag oedd yn dyfod iddo oddiwrtho, hyd oni ddaeth 
oddiamgylch i'r ddaear gael ei chymeryd ymaith o feddiant 
dynolryw gan y dylif ; canys yr oedd y caniatad cyntaf 
wedi ei ddyddimu, ac ni roddodd Daw un caniatad arall o 
honi hyd ar ol y dylif. Pe buasai y cyfammod cyntaf heb 
gael ei clori, ni buasai Duw byth yn boddi y byd, ac felly yn 
ei gymeryd ymaith oddiar dd} x nolryw : canys pe felly, yna 
y caniatad cyntaf a fuasai yn sefyll yn dda. Ondynmhen 
yspaid o amser wedi iddo gael ei dori, Duw a ddinystriodd 
y ddaear pan yr oedd annuwioldeb dynion yn fawr arni. 

Ond ar ol y dylif. pan yr offrymodd Noah aberth, yr 
hwn oedd yn arddangos aberth Crist, Duw trwy arogli arno 
arogl esmwyth, neu dderbyn yr aberth (megys yr oedd yn 
arddangosiad o'r gwir aberth, sef Crist, yr hwn ydoedd yn 
arogl peraidd i Dduw) a roddodd i Noah ganiatad newydd 
i feddiannu y ddaear, yn sylfaenedig ar hyny ; neu ar y 
cyfammod hwnw o ras, yr hwn trwy aberth Crist sydd ag 
addewid yn gysylltiedig ag ef, na bydd i'r ddaear gael ei 
dinystrio mwyach, hyd amser diweddiad pob peth. Gen. 8. 
20 — 22, a 9. 1—3, 7. Y rheswni paham y rhoddwyd y 
fath addewid yn ychwanegol i'r caniatad hwn i Noah, ac 
nid i'r hwn a roddw\'d i Adda, ydoedd, oblegyd fod hwn yn 

H. R.-W. q 



50 HANKS GWAITII V PRYNEDIGAETH. 

sylfaenedig ar y cyfammod gras, i'r hwn y raae Crist yn 
feehniydd, a chan hyny nis gellir ei dori. Ac er fod 
didduwiaeth dynion wedi ymgynddeiriogi yn arswydus, 
a'r ddaear wedi ci llenwi a thrais a drygioni, y naill 
oes ar ol y Hall, drygioui mwy aethus a chyffrous 
filoedd o weithiau, nac oedd yn llenwi y byd cyn y dy- 
lif, gan ei fod yn crbyn llawer mwy o olcuni a thrugaredd, 
yn neillduol yn nyddiau yr efengyl ; eto y mae Duw yn 
ymattal ; ae nid ydyw efe yn dinystrio y ddaear ; y mae ei 
drugaredd a'i hir-ymaros yn parhau yn ol ei addewid ; ac y 
mae y rhoddiad a gadarnhaodd efe i Noah a'i feibion yn aros 
yn ddianwadal, gan ci fod yn sylfaenedig ar y cvfammod 
gras. 

4. Ar hyn, y mae Duw yn adnacyddu addewid y cyfam- 
mod gras i Noah a'i feibion, (Gen. 9. 9, 10,) " Ac wele myfi, 
ie myfi, ydwyf yn cadarnhau fy nghyfammod a chwi, ac a'ch 
had ar eich ol chwi ; ac a phob peth byw yr hwn sydd gyda 
chwi," &c. Y mae hyd yn nod y greadigaeth ddireswm yn 
cael y daioni hwn, sef, na bydd iddi gael ei dinystrio mwy- 
ach, hyd oni ddelo yr amser y bydd diwedd ar bob peth. 
Pan y cyfarfyddom yn yr ysgrythyr a'r ymadrodd hwn, 
" fy nghyfammod," deallir yn gyffredinol y cyfammol gras. 
Y dull o ddywedyd, (: Myfi a gadarnhaf fy nghyfammod a 
chwi, ac a'ch had ar eich ol chwi/' a ddengys yn eglur mai 
cyfammod ag oedd mewn bod eisoes ydoedd, ac wedi ei 
wneuthur o'r blaen. fel trwy yr enwad hwn y gallai Noah 
ddeall pa gyfammod ydoedd, sef y cyfammod gras. 

5. Yr oedd bod Duw yn siomi y bwriad o adeiladu dinas 
a thwr Babel yn perthynu i waith mawr y prynedigaeth : 
canys fe amcanwyd adeiladu hwnw mewn gwrthwynebiad i'r 
adeiladaeth yma o eiddo Duw, am yr honyr ydys yn llefaru. 
Bod dynion yn myned i godi y fath ddinas a thwr, ydoedd 
brawf amlwg o effeithiau y llygredigaeth yr oedd dynolryw 
wedi syrthio iddo drachefn. Y ddinas a'r twr yma o god- 
wyd i fyny mewn gwrthwynebiad i ddinas Duw, gan mai eu 
balchder oedd y duw i ba un yr oeddynt yn ei hacleiladu. 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETIL 51 

Yr oeddvnt wedi sudJo i dueddfryd i ymwrthod a ; r gwir 
Dduw. a"r eilun eyntaf a gyfodasant i fynv yn ei le oedd eu 
hunain. sef ceisio eu gogoniant a : u henwau eu hunain. Ac 
fel yr oedd y ddinas ar t\vr yma au sail wedi cael eu gosod 
ar falchder a gwagedd dynion. felly yr oeddvnt yn cael eu 
ha leiladu ar sylfaen hollol wrthwyneb i natur sylfaen 
teyrnas Crist, a'i ddinas waredol ef. yr hon y raae ei sylfaen 
wedi ei gosod ar ostyngeiddrwydd. A chan fod yr Ar- 
glwydd yn edrych ar adeiladu Babel yn tueddu at ddyddimu 
dyben yr adeiiadaeth fawr ag oedd wedi ei sylfaenu. nid yn 
malchder dynion. ond yn ei fwriadau ef ei bun ; felly yr 
oedd y peth yr oeddvnt hwy yn ei wneuthur yn anfoddio 
yr Arglwydd. ac efe a ddyrysodd eu hamcan. ac ni oddefodd 
iddynt ei ddwyn i berffeithrwydd : yr un mold y dyddima 
efe bob bwriaclau a ymgyfodant mewn gwrtbv-ynebrwydd i'r 
adeiladaetb fawr bon. sef gwaitb y prynedigaetb. 

Yn yr ail bennod o Esaiab. lie y mae y prophwyd yn 
darlunio v modd v mae Duw vn codi i frnv devrnas Crist 
yn y byd. y mae efe yn rhagfynegu y bydd i'r Arglwydd, 
mewn trefu i bvnv crvmervd lie. dvnu i lawr falchder dvn- 
ion. ac y bydd dydd yr Arglwydd ar bob twr uchel. a phob 
macrwvr cadarn. ike. Y mae tevrnas Crist vn cael ei sef- 
ydlu trwy dynu i lawr bob peth uchel a fyddo yn wrthwyn- 
eb i'w natur i wneyd ffordd iddi : u Canys arfau ein milwr- 
iaeth ni nid ydynt gnawdol. ond nerthol trwy Dduw i fwrw 
cestyll i'r llawr : gan fwrw dychymygion i lawr. a phob 
uchder ag sydd yn ymgodi yn erbyn gwybodaeth Duw.' ? 
Yr hyn a wneir er codi i fyny deyrnas Crist mewn un- 
rhyw enaid neillduol. ydyw dinystrio Babel yn yr enaid 
hwnw. 

Yr oeddynt hwy yn bwriadu adeiladu Babel i gyrhaedd- 
vd i fvnv i'r nefoecld. Y mae v bwriad i adeiladu vr adeilad- 
aeth hon. yr hon ydyw ein testun presennol. mor uchel hyd 
oni chyrhaeddo ei nen i'r nefoedd mewn gwirionedd. fel ag 
y bydd yn y nefoedd uchaf. pan y'i gorphenir yn niwedd y 
byd : gan hyny ni oddefai Duw i adeiiadaeth ei elynion 



52 IIANES CiWAlTH Y PRYNEDIGAETH. 

lwyddo, yr lion a fwriadasent ei chodi i'r nefoedd mewn 
gwrthwynebiad i'w un ef. Pe Buasent hwy yn cael myned 
yn inlaen, ac yn llwyddo i adeiladu y ddinas a'r twr hwnw, 
gallasai gadw y byd o ddynion annuwiol, a gelynion yr eg- 
lwys yn nghyd, yn ol eu bwriad : ac felly gallasent aros 
mewn nndeb yn un ddinas alluog, hyd oni buasent yn rhy 
alluog i ddinas Duw, ac yn ei hollol lyngcu hi i fyny. 

Yr un ydyw y ddinas hon Babel a Babilon ; canys Babi- 
lon yn yr iaith wreiddiol yw Babel : ond lleferir yn fynych 
yn yr ysgrythyr am Babilon fel y ddinas benaf yn gwrth- 
wynebu dinas Duw. Babilon, a Icrusalem neu Sion, ydynt 
yn cael eu gosod allan yn wrthwyneb y naill i'r Hall yn 
ami yn yr Hen Destament a'r Newydd. Trigolion y ddin- 
as hon oeddynt elynion ofnadwy a galluog i ddinas Duw 
wedi hyny, er yr attaliad mawr a ddaeth ar ei hadeiladu yn 
y dechreuad. Ond gallasai fod, ac y mae yn debygol y bu- 
asai, yn llawer mwy galluog i flino a dinystrio eglwys Dduw, 
pe na buasai iddi gael ei hattal yn y rnodd hyn. Fel hyn, 
mewn caredigrwydd i'w eglwys yn y byd, a dygiadyn mlaen 
ddy.ben mawr y prynedigaeth, fe roes Duw attalfa ar adeil- 
adu dinas a thwr Babel. 

6. Yn ddioed wedi i Dduw ro'i attalfa ar adeiladu Babel, 
fe wasgarwi/d y cenedloedd, a rhanwyd y cldaear rhwng ei 
thrigolion. Yr oedd hyn yn cael ei wneuthur yn y modd 
mwyaf cydunol a dyben mawr y prynedigaeth, ac yn neill- 
duol fel yr oedd Duw yn hyny yn golygu lledaeniad yr ef- 
engyl yn mysg y cenedloedd mewn amser a ddeuai. u Pan 
gyfranodd y Goruchaf etifeddiaeth y cenedloedd, pan neill- 
duodd efe feibion Adda, y gosododd efe derfynau y bobloedd 
yn ol rhifedi meibion Israel." Deut. 32. 8. " Ac efe a 
wnaeth o un gwaed, bob cenedl o ddynion, i breswylio ar holl 
wyneb y ddaear, ac a benodd yr amseroedd rhagosodedig, a 
therfynau eu preswylfod hwynt ; fel y ceisient yr Arglwydd, 
os gallent ymbalfalu am dano ef, a'i gael." Act. 17. 26, 27. 
Yr-oedd gwlad Canaan y sefyllfa f ,vyaf cyfleus o un lie yn 
y byd i'r dyben i oleuni yr efengyl ymledaenu o honi i fysg 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 53 

y cenedloedd yn gyffredinol. Yn yr amseroedd cyntaf 
wedi dyddiau Crist ar y ddaear, yr oedd ymherodraeth 
Rhufain yn cael ei gwneyd i fyny o'r rhan fwyaf o'r byd 
adnabyddus, yn neillduol y gwledydd oddiamgylch Iemsal 
em, yr hwn le oedd yn sefyllfa addas i daenu ar led oleuni 
yr efengyl o bono yn eu mysg hwy. Yr oedd y diafol yn 
canfod mantais y sefyllfa bon i'r cenedloedd er dwyn yn 
mlaen yn eu mysg bwy waitb y prynedigaetb, a'r anfantais 
a ddeilliai i'w deyrnas ef ei bun oddiwrthi : gan byny efe 
a arweiniodd, efallai, luaws i bartbau pellaf y byd, er mwyn 
eu cael allan o afael yr efengyl. Fel byn, mae yn debyg, 
yr arweiniwyd rbai i America, ac ereill i ardaloedd oerion y 
gogledd, lleoedd braidd anbygyrcb. 

7. Petb arall i sylwi arno yn yr amser bwn, ydoedd, fod 
Duw yn cadw gwir grefydd yn yr dch o ba un yr oedd Crist 
i ddyfod o boni, pan oedd y byd yn gyffredinol wedi gwrth- 
gilio i eilun-addoliaetb, a'r eglwys mewn dirfawr berygl o 
gael ei llyngcu i fyny gan yr un llygredigaetb cyffredinol. 
Er fod Duw yn ddiweddar wedi gweitbredu gwaredigaeth 
mor ryfeddol i'w eglwys, ac wedi dangos trugaredd mor 
fawr tuag ati, fel y dystrywiodd bawb ereill o'r byd er ei 
mwyn bi ; ac er iddo yn ddiweddar adnewyddu ei gyfam- 
mod o ras a Noab a'i feibion ; eto y fatb ydyw gogwyddiad 
llygredig calon dyn i ymadaw oddiwrtb Dduw, ac i suddo i 
ddyfnderoedd annuwioldeb ; ac mor dueddol ydyw dynolryw 
i fyned i dywyllwcb, twyll a cbyfeiliornad, fel y darfu i'r 
byd yn fuan ar ol y dylif syrtbio i eilun-addoliaetb anferth, 
byd onid oedd yr afiecbyd wedi dyfod bron yn gyffredinol 
cyn amser Abrabam. Yr oedd trigolion y ddaear yn bynod 
o lygredig yr amser yr oeddynt yn adeiladu Babel ; ac yr 
oedd byd yn nod pobl Dduw eu bunain, ie, y teulu o ba un yr 
oedd Crist i ddyfod, wedi ymlygru mewn mesur gydag eil- 
un-addoliaetb. " Tu bwnt i'r afon y trigodd eicb tadau 
cbwi gynt. sef Terab, tad Abrabam, a tbad Nacbor." Ios. 
24. 2. Wrtb y u tu bwnt i'r afon,'' y meddylir y tu bwnt 
i'r afon Euphrates, lie y buasai bynafiaid Abrabam yn byw. 



54 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

Nid ydym i ddeall eu bod hwy wedi hollol syrthio i eilun- 
addoliaeth, ac ymwrthodiad o'r gwir Dduw : canys dywedir 
fod Duw yn Dduw Terab. Gen. 31. 53. " Duw Abraham, 
a Duw Nachor, a farno rhyngom ni, Duw eu tadau hwynt." 
Ond yr oeddynt wedi cydgyfranogi mewn rhyw fesu: a 
llygredigaethau yr amseroedd, pa rai oeddynt braidd yn 
hollol a chyffredinol, fel yr oedd Solomon mewn mesur wedi 
ei lygru a llygredigaethau eilun-addoliaeth ; ac fel y dy- 
wedir fod meibion Israel yn gwasanaethu duwiau ereill yn 
yr Aifft, tra yr oedd gwir eglwys Dduw eto yn eu mysg 
hwy ; ac fel yr oedd delwau yn cael eu cadw yn nheulu 
Iacob, y llygredigaeth a ddygasent i'w canlyn o Padan- 
Aram, o ba le y cawsai ef ei wragedd. 

Hwn oedd yr ail dro, sef ychydig cyn galwad Abraham, 
y dygwyd yr eglwys braidd i ddyddimdra trwy lygredigaeth 
a dirywiad cyffredinol y byd oddiwrth wir grefydd. Ond er 
hyny yr oedd y wir grefydd yn cael ei chadw i fyny yn 
barhaus yn y teulu o ba un yr oedd Crist i ddyfod, yr hyn 
sydd yn brawf arall fod Duw, mewn modd nodedig, yn 
cadw ei eglwys mewn amser o ddylif cyffredinol o annuw- 
ioldeb : yn mha amser, er fod duw y byd hwn wedi ym- 
gynddeiriogi, yn ddirfawr, a bron lyngcu i fyny eglwys 
Dduw, eto ni oddefodd efe i byrth uffern hollol lwyddo yn 
ei herbyn. 



PEN. III. 

O Alwad Abraham hyd Moses. 

Yr wyf yn awr yn dyfod i ddangos pa fodd y dygwyd yn 
mlaen waith y prynedigaeth trwy y drydedd ran o'r cyfnod 
hwn, gan ddechreu gyda galwad Abraham, ac yn cyrhaedd- 
yd hyd Moses. 

1. Fe welodd Duw yn dda neillduo y person hwnw, o ba 
un yr oedd Crist i ddyfod, oddiwrth y gweddill o'r byd, fel 



HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. OO 

y byddai i'w eglwys gael ei clvynnal yn ei deulu a r i hiliog- 
aeth ef hyd yr amscr yr yinddangosai y Messiah. Hyn a 
wnacth efe trwy aiw Abraham allan o'i wlad ei hun, ae 
oddiwrth ei genedl. i fvued i wlad bell, yr hon a ddangosai 
Duw iddo. a'i ddwvn yn gvntaf o Ur y Caldeaid. a'i arwain 
i Haran. ac oddiyno i wlad Canaan. 

Fe sylwyd o'r blaen, fod llygredigaeth y byd trwy eilun- 
addoliaeth wedi dyfod yn awr yn gyffredinol ; yr oedd dyn 
olryw bron wedi en gorlenwi ag ef : gan hyny yr oedd Duw 
yn gweled yn anghenreidiol, tuag at ddal i fyny wir gref- 
ydd, fod un teulu yn cael ei neillduo oddiwrth y gweddill o'r 
byd ; canys yr oedd y rhan fwyaf o genedl Abraham, a 
thrigolion ei wlad, wedi syrthio ymaith : ac oni bnasai i 
ryw beth anghyffredinol yn ngweithrediad rhagluniaeth, 
yn ol pob tebygolrwydd, buasai gwir grefydd mewn oes neu 
ddwy yn mhellach yn cael ei diffodd. Gan hyny yr oedd 
Duw yn gweled yr amser hwn yn addas i alw Abraham, y 
person yr oedd efe yn bwriadu cynnal gwir grefydd yn ei 
hiliogaeth. allan o r i wlad, ac oddiwrth ei genedl, a'i arwain 
i wlad bell, fel y byddai i'w hiliogaeth aros yno yn bobl 
neillduedig oddiwrth ereill o'r byd ; fel y cynnelid i fyny y 
wir grefydd yno, pan y byddai pawb ereill ddynolryw, 
oddyeithr hwy, wedi cael eu llyngcu i fyny gan Bagan- 
iaeth. 

Tir y Caldeaid, yr hwn y galwyd Abraham i fyned allan 
hono. ydoedd y wlad amgylch Babel. Babel, neu Babi- 
lon, oedd brif ddinas gwlad y Caldeaid. Y mae dynion 
dysgedig yn tybied mai yn y wlad hon y dechreuodd eilun- 
addoliacth gyntaf ; ac mai Babel a Chaldea oedd dechreuad 
a sefyllfa benaf addoliad eilunod, ac i'r arferiad ymledaenu 
ocldivno i fvssr cenedloedd ereill: am hyny y.gelwir tir y 
Caldeaid, neu wlad Babilon, yn yr ysgrythyr, yn wlad y 
delwau ceriiedig : megys. yn Ier. 50. 35, 38, - ; Cleddyf sydd 
ar y Caldeaid, medd yr Arglwydd, ac ar drigolion Babilon, 
ac ar ei thywysogion, ac ar ei doethion, Sychder sydd ar 
ei dyfroedd hi : a hwy a sychant : herwydd gwlad delwau 



5G BANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

cerfiedig yw hi. ac mewn eilunod y maent yn ynfydu.' 
Ond Duw a alwodd Abraham allan o'r wlad eilun-addolgar 
hono, ac a'i harweiniold ef i wlad bell oddiyno. A phan 
ddaeth efe yno, ni roddodd efe etifeddiaeth iddo gymaint a 
lied troed ; ond fe arosodd yno yn ddyeithr ac yn ymdeith- 
ydd, fel y byddai iddo ef a'i deulu gael eu cadw yn neilldu- 
edig oddiwrth yr holl fyd. 

Yr oedd hyn yn beth newydd : nid oedd Duw erioed o'r 
blaen wedi gweithredu yn y fath ddull. Ni chafodd ei eg- 
lwys yn y modd hyn ei neillduo oddiwrth y gweddill o'r 
byd hyd yn awr ; ond yr oedd y duwiolion yn arfer byw 
gydag ereill, heb un attalfa neu fagwyr i'w cadw yn ddidol- 
edig ; ac yr oedd mynych brawf o'r canlyniadau niweidiol 
hyny wedi bod. Yr effaith o fod pobl Dduw yn byw yn 
gymysg a'r byd annuwiol cyn y dylif, heb un terfyn neill- 
duol, ydoedd i feibion Duw ymuno mewn priodasau ag 
ereill, a thrwy hyny daethant yn fuan mor llygredig, fel y 
dygwyd yr eglwys bron i ddyddimdra. Y drefn a gymer- 
odd Duw y pryd hwnw. oedd boddi y byd annuwiol, a chadw 
yr eglwys yn yr arch. Ac yn awr yr oedd y byd, ychydig 
cyn galwad Abraham, wedi myned yn dra llygredig dra- 
chefn. Ond y pryd hwn fe gymerodd Duw drefn arall. 
Nid dinystrio y byd trwy ddwfr a wnaeth ef, a chadw Ab- 
raham a'i wraig, a Lot, mewn arch ; ond efe a alwodd y 
personau hyny i fyned i fyw yn neillduedig oddiwrth 
ereill. 

Yr oedd hyn a wnaeth Duw tuag at waith y prynedig- 
aeth, yn beth mawr, ac yn beth newydd. Y"r ydoedd o 
ddeutu canol yr yspaid amser rhwng cwymp dyn a dyfodiad 
Crist ; yn nghylch dwy fil o flynyddoedd cyn iddo ef ym 
ddangos yn y cnawd. Ond yr oedd galwad Abraham, hyn 
afiad Crist yn ol y cnawd, yn sail wedi ei gosocl er dal yi 
eglwys i fyny yn y byd, hyd oni ddeuai Crist : canys yi 
oedd y byd wedi myned yn eilun-addolgar : ac mewn trefn 
i'r eglwys fod yn ddicloleclig oddiwrtho. yr oedd anghen- 
reidrwydd i had y wraig gael ei neillduo fel hyn. 



HANES GVVA1TH Y PRYNEDIGAETH. 57 

Yr oedd liefyd yn anghenreidiol fod cenedl neillduedig 
yn ddidoledig oddiwrth y gweddill o'r byd, i dderbyn y 
cysgodau a'r prophwydoliaethau oeddynt i gael eu rlioddi 
am Grist, i barotoi y fibrdd i'w ddyfodiad ef ; fel y byddai 
i ymadroddion Duw gael eu hymddiried iddynt hwy ; fel y 
cedwid yr hanes trwyddynt hwy am fawrion weithredoedd 
Duw yn ngwaith y greadigaeth a rhagluniaeth ; ac fel hyn 
y byddai i Grist gael ei eni o'r genedl bono ; ac fel y byddai 
i oleuni yr efengyl lewyrehu oddiyno i'r gweddill o'r byd. 
Ni buasai y dybenion hyn yn eael eu cyrhaeddyd yn iawn, 
pe buasai pobl Dduw yn ystod y ddwy fil blynyddoedd 
hyny yn byw yn gymysg a'r byd paganaidd. Felly fe ellir 
edrych ar yr alwad hon o Abraham fel math o sylfaen new- 
ydd i eglwys weledig Duw, mewn modd mwy rheolaidd a 
gwahanedig, i gael ei hadeiladu ami o hyny allan, hyd oni 
ddeuai Crist, ac wedi hyny y byddai iddi gael ei lledaenu 
trwy yr holl genedloedd. Ac mai Abraham ydoedd y 
person, yn mha un yr oedd y sylfaen yma yn cael ei gosod, 
a ddangosir yn yr ysgrythyr fel pe buasai efe yn dad i'r 
holl eglwys, ac i'r holl rai a gredant ; ac fel pe buasai yn 
wreiddyn i'r eglwys weledig i darddu o hono ; ac yn bren 
gwahanedig oddiwrth bawb ereill, o ba un y deuai Crist, y 
Blaguryn Cyfiawnder ; ac o ba un, wedi dyfodiad Crist, y 
byddai i'r canghenau naturiol gael eu tori ymaith, a'r cen- 
edloedd gael eu himpio i mewn iddo. Felly y mae Abra- 
ham eto yn dad yr eglwys trwy Grist. Yr un pren ydyw, 
yr hwn, o ddechreuad bychan yn amser Abraham, sydd yn 
nyddiau yr efengyl wedi lledaenu ei ganghenau dros ran 
fawr o'r ddaear, ac a'i lleinw oil mewn amser ; ac yn niw- 
edd y byd a gyfodir o bridd y ddaear, ac a adblenir yn 
mharadwys Duw. 

2. Yr oedd yn canlyn hyn gadarnhad mwy neillduol, a 
datguddiad mwy cyflawn o'r cyfammod gras, nac a fuasai 
erioed o'r blaen. Fe fu, cyn hyn, ddau gyhoeddiad arben- 
ig, a chadarnhad o'r cyfammod hwn ; gwnaed un datguddiad 
i'n rhieni cyntaf yn fuan wedi y cwymp ; a'r Hall, pan y 

H. R.— W. 3* 



58 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

darfu i Dduw mewn modd goruchel adnewyddu yr un cyf- 
ammod a Noah a'i deulu yn fuan ar ol y dylif ; ac yn awr, 
y drydedd waith lion, pan y galwyd Abraham, yr hyn oedd 
yn nes o lawer i amser dyfodiad Crist nac yr un o'r ddau 
ereill, fe roddwyd amlygrwydd mwy cyflawn o hono. Dat- 
guddiwyd yn awr, nid yn unig y deuai Crist, ond y byddai 
iddo fod o had Abraham ; ac y byddai i holl deuluoedd y 
ddaear gael eu bendithio ynddo ef. Addawodd Duw hyn 
yn fynych i Abraham. Yn gyntaf, pan y galwyd ef. (Gen. 
12. 2.) "A mi a'th wnaf yn genedlaeth fawr, ac a'th fen- 
dithiaf, mawrygaf hefyd dy enw, a thi a fyddi yn fendith." 
Yr un addewid a adnewyddwyd wedi iddo ddyfod i wlad 
Canaan. Pen. 13. 14, &c. A thrachefn, wedi iddo ddy- 
chwelyd o ladd y breninoedd. Pen. 15. 5, 6. A'r bedwar- 
edd waith, wedi iddo offrymu Isaac ei fab. Pen. 22. 
16—18. 

Yn yr adnewyddiad hwn o'r cyfammod gras i Abraham, 
yr oedd amryw bethau perthynol iddo yn cael eu datguddio 
yn fwy cyflawn nac o'r blaen ; nid yn unig y byddai Crist o 
had Abraham, ond hefyd y byddai i'r cenedloedd gael eu 
galw, ac y dygifl hwy oil i'r eglwys, ac y byddai i holl deu- 
luoedd y ddaear gael eu bendithio, a wnawd yn awr yn ad- 
nabyddus. Ac ammod mawr y cyfammod gras, yr hwn yw 
fiydd, a ddatguddiwyd yn awr yn fwy cyflawn. Gen. \5. 
5, 6. " Dywedodd hefyd wrtho, Felly y bydd dy had di. 
Yntau a gredodd yn yr Arglwydd, ac efe a'i cyfrifodd iddo 
yn gyfiawnder ;" yr hyn y gwneir sylw neillduol arno yn y 
Testament Newydd, fel yr achos o alw Abraham " yn 
dad y rhai a gredant." Rhuf. 4. 2 — 1 1. 

Ac fel yr oedd amlycach datguddiad yn awr o'r cyfam- 
mod gras, felly hefyd yr oedd ei gadernid yn cael pellach 
amlygiad trwy seliau a gwystlon, nac a gawsai erioed o'r 
blaen ; a hyny yn neillduol yn y sacrament a sefydlwyd 
gan Dduw yn awr, sef yr enwaediad, i fod yn sel safadwy 
yn ei eglwys weledig o'i gyfammod, hyd oni ddeuai Crist. 
Yr oedd yr enwaediad yn sel o'r cyfammod hwn o ras, fel yr 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 59 

ymddengys oddiwrth ei osodiad cyntaf yn Gen. 17. Ym- 
ddengys yno, mai sel ydoedd o'T cyfammod hwnw, trwy ba 
un yr oedd Duw yn addaw gwneuthur Abraham yn dad 
llawer o genedloedd. Cydmarer y 5ed adnod a'r 9fed a'r 
lOfed. Ac yn Rhuf. 4. II, j dywedir i ni yn bennodol, 
mai "sel cyfiawnder y ffydd" ydoedd. Wrth lefaru am 
Abraham, y mae yr apostol yn dywedyd iddo dderbyn yr 
enwaediad, yn arwydd a sel cyfiawnder. Ac yr oedd y 
sacrament hwn yn benaf yn dosparthu Abraham a'i had 
oddiwrth y byd, ac yn cadw i fyny neillduad rhyngddynt 
hwy ac ereill yn fwy nac un ddefod arall. 

Heblaw hyny, fe gafodd Abraham seliau achlysurol. a 
chadarnhad o'r cyfammod hwn ; megys yn neillduol, 
(1.) Ddarfod i Dduw roddi iddo wystl nodedig o gyflawniad 
yr addewid a roddasai iddo, yn y fuddugoliaeth a gafodd ar 
Gedorlaomer, a'r breninoedd oedd gydag ef. Ymddengys 
fod Cedorlaomer yn teyrnasu ar ran fawr o'r byd yn y 
dyddiau hyny ; ac er fod ei eisteddfalywodraetholyn Elam, 
yr hwn le nid oedd lawer, os dim, llai pellder na mil o fill- 
tiroedd o wlad Canaan, eto yr oedd efe wedi estyn ei ym- 
herodraeth i deyrnasu ar lawer o ranau o'r wlad bono, fel 
yr ymddengys yn Gen. 14. 4 — 7. Tybir gan ddynion dysg- 
edig, mai brenin ymherodraeth Assyria oedd efe, yr hon a 
gawsai ei dechreuad gan Nimrod yn Babel. Ac fel yr oedd 
yn anrhydedd gan freninoedd yn y dyddiau hyny adeiladn 
dinasoedd newyddion i fod yn eisteddle eu hymherodraeth, 
(Gen. 10. 12,) felly fe dybir ei fod yntau wedi adeiladu 
dinas yn Elam, a'i gwneuthur yn anneddfa iddo ei hun : ac 
mai rhaglawiaid iddo mewn amrywiol ddinasoedd a gwled- 
ydd, lie yr oeddynt yn llywodraethu, oedd y breninoedd 
ereill a ddaethant gydag ef. Ond eto, er fod ganddo y fath 
ymherodraeth mor alluog, a'r fath fyddin mor fawr yn ei 
ganlyn yn awr, Abraham, yn unig gyda 'i hyfforddus weis- 
ion a anwyd yn ei dy, a'u gorchfygodd ac a'u darostyngodd 
hwy oil. Y fuddugoliaeth hon a roddwyd iddo gan Dduw 
fel gwystl o'r fuddugoliaeth a gai Crist, ei had, ar holl gen- 



60 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

edloedd y ddaear, trwy yr hon hefyd y meddiannai efe 
byrth ei elynion. Dywedir yn eglur am dani fel y cyfryw 
yn Esaiah. Yn yr unfed bennod a deugain, rhagfynegir am 
y fuddugoliaeth ogoneddus a gaiff yr eglwys ar genedloedd 
y byd, megys y gwelir yn adnodau 1, 10, 15. Ond yn ad- 
nodau 2, 3, y mae y fuddugoliaeth hon a gafodd Abraham 
yn cael Uefarn am dani fel gwystlac ernes o'r fuddugoliaeth 
a gai yr eglwys. " Pwy a gyfododd y cyfiawn o'r dwyrain, 
a'i gahvodd at ei droed, a roddodd y cenedloedd o'i flaen ef, 
ac a wnaeth iddo lywodraethu. ar freninoedd? efe a'urhodd- 
odd hwynt fel llwch i'w gleddyf, ac fel son gwasgaredig i'w 
fwa ef. Y mae efe yn eu herlid hwynt, ac yn myned yn 
ddiogel; ar hyd llwybr ni cherddasai efe a'i draed." 

(2) Cadarnhad nodedig arall a dderbyniodd Abraham o'r 
cyfammod gras, ydoedd yr hyn a gafodd efe wrth ddychwel- 
yd o ladd y breninoedd ; pan y cyfarfyddodd Melchisedec, 
Brenin Salem, offeiriad y Duw Goruchaf, ag ef, yr hwn 
oedd yn gysgod neillduol o Grist, efe a'i bendithiodd ef, ac 
a ddaeth a bara a gwin iddo. Yr oedd y bara a'r gwin yn 
arwyddo yr ui fendith o'r cyfammod gras, agy mae y bara 
a'r gwin yn sacrament swper yr Arglwydd yn ei arwyddo. * * 
Ac yr oedd bod Melchisedec yn dyfod i'w gyfarfod ef, ac yn 
rhoddi iddo y £ith sel o'r cyfammod ar y fath achlysur 
buddugoliaethus, yn brawf mai gwystl ydoedd y cyflawnai 
Duw yr un cyfammod ; canys hyny yw y drugaredd y mae 
Melchisedec yn sylwi ami. Gen. 14. 19, 20. 

(3.) Un arall oedd y weledigaeth a gafodd Abraham pan 
y syrthiodd trwm-gwsg arno, ac y canfu ffwrn yn mygu, a 
lamp danllyd yn tramwyo rhwng darnau yr aberth. Gen. 
15. Yr oedd yr aberth hwnw, fel yr oedd yr holl ebyrth, 
yn cysgodi aberth Crist. Y ffwrn yn mygu oedd yn ar- 
wyddo dyoddefaint Crist ; ond y lamp losgadwy oedd yn 
canlyn, yr hon a dywynai a goleuni clir a dysglaer, a ar- 
wydda y gogoniant oedd i ddilyn dyoddefiadau Crist, ac a 
ennillwyd trwyddynt. 

(4.) Gwystl arall a roddodd Duw i Abraham o gyflawn- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 61 

iad y cyfammod gras, ydoedd rhoddi y mab hwnw iddo yn 
ei hen ddyddiau, o'r hwn yr #edd Crist i ddyfod. Lleferir 
am hyn yn yr ysgrythyr yn yr ystyr hwnw. Heb. 11. 11, 
12. Rhuf. 4. 18, &c. 

(5.) Drachefn, yn y waredigaeth a gafodd Isaac wedi 
iddo gael ei osod ar goed yr aberth i'w ladd. Yr oedd Duw 
trwy hyn yn rhoddi i Abraham gadarnhad mwy i'w ffydd 
yn yr addewid a roddasai efe iddo am Grist, y byddai iddo 
ddyfod o hiliogaeth Isaac ; yr hwn, trwy y waredigaeth hon 
a gafodd, oedd yn arddangos adgyfodiad Crist Heb. 1 1 . 
17 — 19. Ac oblegyd fod hyn yn gadarnhad o'r cyfammod 
gras, gan hyny Daw a'i hadnewyddodd ag Abraham ar yr 
achlysur yma. Gen. 22. 15, &c. 

Fel hyn y gwelir pa gymaint mwy cyflawn y datguddiwyd 
ac y cadarnhawyd y cyfammod gras yn amser Abraham nac 
o'r blaen. Ymddengys i Abraham fel hyn gael eglurach 
deall am. ac amlycach golwg ar Grist, y Gwaredwr mawr, 
a'r pethau oeddynt i gael eu eynawni ganddo yr amser a 
ddeuai, na neb ot saint a fuasent o : i flaen : gan hyny y mae 
Crist yn hvsbvsu i ni, " Fod Abraham wedi erweled ei ddvdd 
ef, a llawenychu." loan 8. 56. Gwelwn y fath gynydd 
mawr y rhyngodd bodd i Dduw yn awr ei roddi ar yr adeil- 
adaeth hon, yr hon a ddygasai efe yn mlaen o ddechreu- 
ad y byd. 

3. Y peth nesaf y sylwaf arno yw, fod Duw yn cadw y 
Patrieirch cyhyd o amser yn mysg trigolion annuwiol 
Canaan, heb gael niwed oddiwrthynt hwy. na'r holl elynion 
ereill. Y Patrieirch Abraham, Isaac a Iacob, y rhai yr 
oedd Crist i ddyfod o honynt, oeddynt yn awr wedi cael eu 
neillduo oddiwrth y byd, fel y byddai i'r eglwys gael ei 
chynnal i fyny ynddynt hwy : ac felly yr oedd dyben mawr 
y prynedigaeth yn cael ei ddwyn yn mlaen trwy eu cadwr 
aeth hwy. Efe a'u cadwodd hwynt, a chadwodd hefyd 
drigolion y tir yr oeddynt yn ymdeithio ynddo rhag eu din- 
ystrio hwynt. yr hyn oedd yn oruchwyliaeth nodedig o eiddo 
Rhagluniaeth ; canys yr oedd trigolion y wlad yn hynod o 



62 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

annuwiol yn y dyddiau hyny, er eu bod hwy wedi cynyddu 
i fwy o annuwioldeb wedi hyny, fel yr ymddengys oddiwrth 
Gen. 15. 16. " Ac yn y bedwaredd oes y dycbwelant yma ; 
canys ni chyflawnwyd eto anwiredd yr Amoriaid :" cystal a 
pbe dvwedasid, Er fod eu hanwiredd yn hynod o fawr, eto 
nid ydyw yn gyflawn. A bod annuwioldeb trigolion y tir 
yn fawr iawn. a ymddengys hefyd oddiwrth y gwrthwyneb- 
iad oedd gan Abraham ac Isaac i'w meibion briodi eu 
merched hwy. Abraham, pan oedd yn hen, ni allai fod yn 
foddlon hyd oni wnaeth i'w was dyngu na chymerai wraig 
i'w fab o ferched y wlad. Ac Isaac a Rebecca oeddynt yn 
foddlon i anfon Iacob i le mor bell a Phadan-Aram i gy- 
meryd gwraig oddiyno. Ac fe ddywedir i ni, pan briododd 
Esau rai o ferched y wlad, eu bod hwy yn chwerwder ys- 
bryd i Isaac a Rebecca. Gen. 26. 35. 

Prawf arall o'u mawr annuwioldeb sydd genym yn yr 
hanes am Sodoma a Gomorrah, Admah a Seboim, y rhai 
oeddynt ddinasoedd yn ngwlad Canaan, ac yn fwy nodedig, 
mae yn debygol, mewn annuwioldeb nac ereill o ddinasoedd 
y wlad. 

Gan eu bod fel hyn yn rhagori mewn annuwioldeb, yr 
oeddynt hefyd, mae yn debygol, yn rhagori mewn gelyn- 
iaeth llidiog yn erbyn y dynion sanctaidd hyny, yn ol yr 
hyn a gyhoeddwyd ar y cyntaf, " Gelyniaeth hefyd a osod- 
af rhyngot ti a'r wraig, a rhwng dy had di a'i Had hithau :" 
ac yr oedd bywydau sanctaidd y dyeithriaid hyny yn con- 
demnio eu hannuwioldeb hwy yn barhaus. Ac heblaw 
hyny, nid oedd braidd yn bosibl iddynt hwy beidio eu har- 
gyhoeddi o'u drygioni, megys y gwelwn fod Lot yn Sodom, 
yr hwn y dywedir ei fod yn poeni ei enaid cyfiawn, o herwydd 
eu gweithredoedd anghyfreithlon hwynt, ac yr oedd efe yn 
bregethwr cyfiawnder yn eu mysg hwynt. 

Ac yr oeddynt hwy yn fwy agored i gynddaredd trigolion 
y tir, gan nad oeddynt hwy ond dyeithriaid ac ymdeithwyr 
yn y wlad, heb un etifeddiaeth ganddynt eto ynddi. Y mae 
pobl yn fwy tueddol i weled bai ar ddyeithriaid, ac i gyffroi 



HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 63 

herwydd rhywbeth yn eu hymddygiad, fel yr oeddynt 
tuag at Lot yn Sodom, pan yr oedd efe mewn tiriondeb yn 
•u hargyhoeddi hwy o'u hannuwioldeb ; yr hyn yr oeddynt 
rn ei ddywedyd wrth byny. oedd. i: A ddaetb efe i ymdaitb 
fn unig, ac yn awr gan farnu y barna efe :" ac yn bygwth 
yr byn a wnaent iddo. 

Ond Duw yn rbyfeddol a gadwodd Abrabam a Lot. ac 
Isaac a Iacob. a'u teuluoedd, yn eu mysg hwynt, er nad 
oeddynt ond ycbydig o nifer. ac a allasant yn fuan eu din- 
ystrio hwy : yr byn y sylwir arno. yn Salm 105. 12. &c. fel 
prawf rbyfeddol o drugaredd amddiffynol Duw i"w eglwys : 
" Pan oeddynt yn ycbydig o rifedi. ie. ycbydig a dyeithr- 
iaid ynddi : Pan rodient o genedlaetb i genedlaetb. o'r naill 
deyrnas at bobl arall : Xi adawodd efe i neb eu gortbrymu: 
ie. ceryddodd freninoedd o"u plegyd : gan ddywedyd. Na 
cbyffyrddwch a'm rhai eneinniog. ac na ddrygwch fy rabro- 
phwydi." 

Y cadwraetb yma a gawsant. ydoedd mewn rhai amgylch- 
iadau yn bynod o ryfedd : yn yr esiamplau byny y mae 
genym banes am danynt, yn mba rai y darfu iddynt ddigio 
a chyffroi yn ddirfawr drigolion y tir. megys ymddygiad 
Simeon a Lefi tuag at Hemor a Sicbem. Gen, 34. 30. Duw 
mewn modd dyeitbr a gadwodd Iacob a'i deulu. gan attal y 
bobl ag oedd wedi cyffroi i r w niweidio. trwy beri i ddycbryn 
anarferol ddisgyn ar eu meddvliau. Gen. 35. 5. " Ac ofn 
Duw oedd ar y dinasoedd y rhai oedd o'u hamgylcb hwynt. 
ac nid erlidiasant ar ol meibion Iacob." 

Y mae i ddal sylw arno yma. nid yn unig fod Duw yn eu 
cadw hwy rbag y Canaaneaid. ond befyd ei fod yn eu cadw 
rbag pawb ereill ag oedd yn amcanu eu niweidio : fel byn 
y diogelodd efe Iacob a'i dylwytb. pan yr oedd Laban yn 
llawn cynddaredd yn amcanu ei ddal ef fel gelyn ; Duw a'i 
cyfarfu ef, ac a'i ceryddodd ef. gan ddywedyd wrtbo. - Cadw 
arnat rhag yngban o honot wrth Iacob na da na drwg." 
Gen. 31. 24. Mor rbyfeddol y cadwyd ef rbag Esau ei 
frawd. pan ddaetb efe allan gyda byddin mewn llawn fwr- 



04 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

iad o'i dori ef ymaith ! Y modd yr atebodd Duw ei weddi, 
pan yr ynidrechodd efe a Christ yn Mhenuel. ac y trowyd 
calon Esau mor rhyfeddol ; a'i wneyd, yn lie ei gyfarfod ef 
fel gelyn gyda lladdfa a dinystr, i'w gyfarfod ef fel brawd a 
chyfaill, heb wneuthur un niwed iddo. Fel hyn y cadwyd 
y dyrnaid hwn, y gwreiddyn bycban yr hwn yr oedd ben- 
dith y Gwaredwr ynddo, yn nghanol gelynion a pheryglon, 
nid yn annhebyg i gadwraeth yr arch yn nghanol y dylif 
ty m lies tlog. 

4. Y peth nesaf y sylwaf arno ydyw, y dinystr aethus a 
ddaeth ar Sodom a Gomorrah, a'r dinasoedd cymydogaeth- 
ol. Yr oedd hyn yn tueddu i ddwyn yn mlaen y bwriad 
a'r gwaith mawr, yr hwn yw fy nhestun presennol, ddwy 
ffordd. Ac fe wnaeth hyny, fel yr oedd yn tueddu i roddi 
rhwystr galluog ar drigolion y tir rhag niweidio y dyeithr- 
iaid a ddygasai Duw i ymdaith yn eu plith hwynt. Lot 
ydoedd un o'r dyeithriaid hyny a ddaethai i'r wlad gydag 
Abraham ; a thrwy eu gwaith yn ei ddiystyru ef, y pregeth- 
wr cyfiawnder a anfonasai Duw i'w plith, fe ddinystriwyd 
Sodom. A'u dystryw a ddaeth pan yr oeddynt ar gyflawni 
y weithred fwyaf ffiaidd ac ysgeler ar Lot, a'r dyeithriaid 
hyny a ddaethai i'w dy, sef yr angelion ; y rhai, efallai, yr 
oeddynt hwy yn tybied eu bod yn gydnabyddus ag ef o'r 
blaen, ac wedi dyfod o'r un wlad ag y buasai yntau ynddi, i 
ymweled ag ef. Ymosodasant yn y modd mwyaf terfysg- 
aidd ar dy Lot, gyda bwriad o roddi anmharch anghenfil- 
aidd i'r dyeithriaid hyny a ddaethent yno, a bygwth gwneyd 
yn waeth a Lot nac a hwy. 

Ond yn nghanol hyn, Duw a'u tarawodd hwynt a dallin- 
eb ; a'r boreu canlynol y dref a ddymchwelwyd gan dym- 
hestl ofnadwy o dan a brwmstan. Gran fod y dystryw ar- 
swydus hwn yn ngolwg y gweddill o drigolion y tir, yr oedd 
yn tueddu yn fawr i'w hattal rhag niweidio y dyeithriaid 
sanctaidd hyny mwyach ; yr oedd, yn ddiamheu, yn rhoddi 
braw a dychryn ar eu meddyliau, ac yn peri iddynt ofni eu 
niweidio hwynt, ac, yn debygol, yn un prif foddion i'w 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. G5 

rhwystro hwynt, ac i ddiogelu y Patrieirch. A phan y 
rboddir rheswm paham na ddarfu i drigolion y wlad erlid 
ar ol meibion Iacob, pan oeddynt wedi eu cyffroi i hyny 
trwy ddinystr y Siehemiaid, dywedir, i: fod arswyd Duw ar- 
nynt," ac y mae yn dra thebygol mai hyn yw y peth y cyf- 
eirir ato fel yr achos o'r arswyd. Hwy a gofiasant am y 
dystryw aethus a ddaeth ar Sodomah, a dinasoedd y gwas- 
tadedd, yr hwn a ddaethai arnynt pan yr oeddynt yn ym- 
ddwyn yn anmharchus tuag at Lot : ac felly nid oeddynt 
yn beiddio niweidio Iacob a'i deulu, er eu bod wedi cael eu 
cyffroi yn fawr i hyny. 

Yr oedd y dystryw aethus hwn yn tueddu, mewn ffordd 
arall, i ddwyn yn mlaen waith mawr y prynedigaeth : gan 
fod Duw, trwy hyn, mewn modd nodedig, yn datguddio by- 
gythion dychrynllyd ei gyfraith, i ddwyn dynion yn ystyr- 
iol o'u hanghenreidrwydd am drugaredd waredol. Ni char- 
iwyd erioed waith y prynedigaeth yn mlaen heb hyn. Yr 
oedd y ddeddf yn cael eu defnyddio, o'r dechreuad, yn 
athraw i ddwyn dynion at Grist. Gal. 3. 24. 

Ond dan yr Hen Destament yr oedd llawer mwy o ang- 
henreidrwydd am ryw amlygiad anghyffredinol o ddigofaint 
Duw yn erbyn pechod, yn weledig ac yn deimladwy. nac yn 
nyddiau yr efengyl ; gan fod eyflwr dyfodol, a thrueni tra- 
gywyddol yn uffern, wedi eu datguddio yn fwy eglur. a chan 
fod cyfiawnder mawreddig Duw yn erbyn pechodau dynion 
wedi cael ei amlygu mor ryfeddol yn nyoddefiadau Crist. 
A chan hyny, fe fyddai yn arferol o ganlyn y datguddiad a 
roddai Duw o hono ei hun yn y dyddiau hyny lawer mwy o 
ddychryn nac sydd yn nyddiau yr efengyl. Felly, pan yr 
ymddangosodd Duw ar fynydd Sinai i roddi y gyfraith, yr 
oedd taranau a mellt, a chwmwl tew, a liais yr udgorn yn 
dra uchel. Ond yr oedd rhyw amlygiadau ailanol a mawr- 
eddig o ddigofaint Duw yn erbyn pechod, ar ryw gyfrifon, yn 
neillduol o anghenreidiol cyn rhoddiad y gyfraith : a chan 
hyny, cyn y dylif, yr oedd bygythion y gyfraith, fel yr 
oeddynt yn cael eu trosglwyddo mewn traddodiad oddiwrth 



66 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

Adda, yn ddefnyddiol. Fe fu Adda ei hun fyw naw cant 
a deg ar hugain o flynyddoedd, i hysbysu i'r eglwys fy- 
gythion ofnadwy Duw ag oedd yn fygythiedig yn y cyfam- 
mod a wnaetbpwyd ag ef, a pba mor arswydus oedd canlyn- 
iadau y cwymp, o'r hyn yr oedd efe yn llygad-dyst ac yn 
ddeiliad ; ac yr oedd ereill, a fuasent yn ymddyddan ag 
Adda, yn fyw hyd amser y dylif. Ac yr oedd dinystr y 
byd trwy y dylif yn wasanaethgar i ddangos bygythion y 
ddeddf, ac i amlygu digofaint Duw yn erbyn pechod ; ac 
felly i ddwyn dynion i ystyried yr anghenreidrwydd hollol 
am drugaredd waredol. Ac yr oedd, o'r rhai a welsai y 
dylif, rai yn fy w yn amser Abraham. 

Ond yr oedd y dylif yn awr, i fesur mawr, wedi ei an- 
nghofio ; gan hyny fe welodd Duw yn dda drachefn ddangos 
ei ddigofaint yn erbyn pechod, yn y modd niwyaf brawychus, 
trwy ddinystrio y dinasoedd hyny ; yr hyn a wnaeth yn y fath 
ddnll fel yr oedd yn ddarlun mwy bywiog o uffern nac unrhyw 
beth a fuasai o'r blaen ; gan hyny dywed yr Apostol Iudas, 
" Eu bod hwy yn dyoddef dialedd tan tragywyddol." Duw 
a wlawiodd arnynt dymhestl o dan a brwmstan. Mae yn 
debygol mai y modd y dinystriwyd hwy ydoedd trwy ffagl- 
au breision o fellt. Y ffrydiau brwmstanaidd oeddynt mor 
breiffion fel y llosgasant i fyny yr holl ddinasoedd hyny, 
hyd oni ddinystriwyd hwy a'u trigolion yn y fflamau. Trwy 
hyn y gellir gweled aethus ddigofaint Duw yn erbyn an- 
nuwioldeb ac anghyfiawnder dynion ; yr hyn oedd hefyd 
yn tueddu i ddangos iddynt yr anghenreidrwydd o'r pryn- 
edigaeth, ac felly i ddwyn y gwaith mawr hwn yn mlaen. 

5. Duw drachefn a adnewyddodd ac a gadarnhaodd y 
cyfammod gras i Isaac ac i Iacob. Gwnaeth felly i Isaac. 
Gen. 26. 3, 4. " A mi a gyflawnaf fy llw a dyngais wrth 
Abraham dy dad di. A mi a amlhaf dy had di fel ser y nef- 
oedd, a rhoddaf i'th had di yr holl wledydd hyn, a holl 
genedlaethau y ddaear a fendithir yn dy had di." Ac wedi 
hyny fe'i hadnewyddwyd a chadarnhawyd ef i Iacob ; yn 
gyntaf, yn y fendith a dderbyniodd oddiwrth Isaac, wrth 



11ANES GVVA1TH Y PRYNEDIGAETH. 67 

gyhw>>udi pa iiii y gweithredai ac y llefarai Isaac mewa 
rbyw ddall anghyffredinol, a than gyfarwyddyd dwyfol. 
Yn y fendith hono yr oedd benditbion y cyfammod 
gras yn caol eu cadarnhau i Iacob ac i'w had. Gen. 
27. 29. ' ; Owasanaethed pobloedd dydi, ac ymgrymed cen- 
edloedd i ti : bydd di arglwydd ar dy frodyr, ac ymgrymed 
meibion dy fam i ti : melldigedig fyddo a'th felldithio, a 
bendigedig a'th fendithio." A chan hyny yr oedd Esau, trwy 
golli y fendith hon, yn colli y fendith o fod yn etifedd ben- 
dithion y cyfammod gras. 

Adnewyddwyd a ehadarnhawyd y cyfammod hwn dra- 
chefn i Iacob yn Bethel, trwy weledigaeth yr ysgol : yr 
oedd yr ysgol yn arwydd o ffordd iachawdwriaeth trwy 
Grist. Canys y gareg ar ba un y gorphwysodd Iacob oedd 
yn cysgodi Crist, maen Israel, yr hwn y mae Israel neu 
Iacob ysbrydol yn gorphwys arno ; megys y mae yn eglur, 
gan fod y maen hwnw, ar yr achlysur yma, yn cael ei en- 
einnio, a'i ddefnyddio fel allor. Ond nyni a wyddoin mai 
Crist yw eneinniog Duw, ac efe yw yr unig wir allor. Tra 
yr oedd Iacob yn gorphwys ar y maen hwnw, ac yn gweled 
yr ysgol, fe ymddangosodd Duw iddo fel Duw mewn cyfam- 
mod ag ef, ac a adnewyddodd iddo ef y cyfammod gras. 
Gen. 28. 14. « A'th had di fydd fel llwch y ddaear, a thi 
a dori allan i'r gorllewin, ac i'r dwyrain, ac i'r gogledd, ac 
i'r dehau : a holl deuluoedd y ddaear a fendithir ynot ti, ac 
yn dy had di." 

Cadarnhad nodedig arall o'r cyfammod hwn a gafodd 
Iacob yn Mhenuel, He yr ymdrechodd efe gyda Duw, ac y 
llwyddodd ; lie yr ymddangosodd Crist iddo mewn gwedd 
ddynol, yn ffurf y natur y darfu iddo wedi hyny ei chy- 
meryd i undeb personol a'i natur ddwyfol. 

Adnewyddodd Duw ei gyfammod ag ef drachefn, pan yr 
aeth allan o Padan-Aram, ac y daeth i Bethel, ac at y maen 
y gorphwysasai arno ; lie y cawsai weledigaeth yr ysgol. Gen. 
xxxv. Fel hyn fe adnewyddwyd y cyfammod gras yn ystod 
yr amser hwn yn fynych, ie, yn llawer mynychach nac o'r 



68 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

blaen. Yr oedd goleuni yr efengyl yn awr yn dechreu ty- 
wynu yn llawer mwy llewyrchus, fel yr oedd yr amser yn 
nesau at ddyfodiad Crist. 

6. Y peth nesaf y sylwaf arno ydyw, y modd rhyfeddol 
y cadwodd Duw y teulu, o ba un yr oedd Crist i ddyfod, 
rhag marw o newyn, yr hyn a wnawd trwy Ioseph fel 
offeryn. Pan yr oedd amser y newyn, yr hwn a barhaodd 
dros saith mlynedd, yn nesau, fe welodd Duw yn dda, trwy 
ryfeddol ragluniaeth, anfon Ioseph i'r Aifft, i fod yn ddar- 
parjdd, er porthi Iacob a'i deulu, ac i gadw yn fyw yr had 
sanctaidd, pa un, oni buasai hyny, a fuasai yn trengu. Fe 
anfonwyd Ioseph i'r Aifft i'r dyben hwnw, megys y raae efe 
yn sylwi yn Gen. 50. 20 : u Chwi a fwriadasoch ddrwg i'm 
herbyn ; ond Duw a'i bwriadodd i ddaioni, i ddwyn i ben, 
fel y gwelir heddyw, i gadw yn fyw bobl lawer." Pa sawl 
gwaith y bu y gwreiddyn sanctaidd hwn, o'r hwn yr oedd 
Blaguryn cyfiawnder, sef y Gwaredwr gogoneddus i ddyfod, 
mewn per} gl o gael ei ddystrywio ! Ond Duw a'i cadwodd 
mewn modd rhyfeddol. 

Y waredigaeth hon i dy Israel, trwy law Ioseph, ydoedd, 
ar ryw gyfrifon, yn hynod o debyg i'r iachawdwriaeth trwy 
Grist. Fe achubwyd plant Israel trwy Ioseph, eu brawd 
a'u cyfathrachwr, rhag marw o newyn ; felly y mae efe, yr 
hwn sydd yn gwaredu eneidiau ei Israel ysbrydol oddiwrth 
newyn ysbrydol, yn gyfathrachwr iddynt, ac yn un nad yw 
gywilyddus ganddo eu galw hwy yn frodyr. Yr oedd Ioseph 
yn frawd, yr hwn y darfu iddynt ei gasau, a'i werthu, ac yr 
oedd megys pe buasai wedi ei ladd ; canys bwriadasant ei 
ladd ef. Felly y mae Crist yn un ag yr ydym ni wrth natur 
yn ei gasau ; a thrwy ein bucheddau annuwiol nyni a'i 
gwerthasom am bethau gwag y byd hwn ; nyni hefyd a'i 
lladdasom a'n pechodau. Ioseph a f u ar y cyntaf mewn 
sefyllfa o ddarostyngiad, ac yn was ; felly Crist a ymddang- 
osodd mewn agwedd gwas ; wedi hyny fe fwriwyd Ioseph 
i'r daear-dy, megys ag y disgynodd Crist i'r bedd ; ac wedi 
iddo dd'od allan o'r daear-dy, fe'i codwyd i sefyllfa o ddyrchaf 



HANES GWAITH Y rRYx\EDlGAETH. 69 

iad mawr ar ddehculaw y brcnin, fel rhaglaw. i lywodraethu 
ei holl deyrnas ef, ac i ddarparu ymborth er cadw bywydau ; 
felly Crist a ddyrchafwyd ar ddeheulaw Duw, i fod yn Dy- 
wysog ac yn Iachawdwr i'w frodyr, ac efe a dderbyniodd 
roddion i ddynion, ie, i rai cyndyn, a'r rkai a'i casasant ac 
a'i gwertbasant 

7. Wedi hyn fe roddwyd prophwydoliaeth am Grist, yr 
bon, ar ryw gyfrifon, ydoedd yn fwy neillduol nac yr un a 
roddesid erioed o'r blaen, sef yr byn ydoedd yn inendith 
Iacob i'w fab Iudah. Yr oedd y bropbwydoliaetb bon yn 
dangos yn fwy neillduol o biliogaetb pwy y deuai efe. Pan 
y galwodd Duw Abraham, fe ddatguddiwyd iddo mai o'i bil 
iogaetb ef y deuai y Gwaredwr. Cyn byny nid oes genym 
banes am un datguddiad yn ngbylcb acb Crist yn cael ei 
gyfyngu i gulacb terfynau na biliogaetb Noab : wedi byny 
fe'i cyfyngwyd i derfynau mwy cyfyng ; canys, er fod gan 
Abraham lawer o feibion, eto, fe ddatguddiwyd mai o bil- 
iogaetb Isaac y deuai Crist. A'r amser bwn fe'i cyfyngwyd 
yn gyfyngacb eto ; canys pan yr oedd gan Isaac ddau fab. 
fe amlygwyd mai o hiliogaetb Israel y deuai efe. Ac yn 
awr, er fod gan Israel ddeuddeg o feibion, eto fe ddatgudd- 
iwyd mai o biliogaetb Iudab y deuai Crist. Llew o lwyth 
Iudab yw efe. Golygiad byr ar ei weitbredoedd mawrion 
a roddir, pan y dywedir yn Gen. 49. 8, 9 : " Titbau Iudab, 
dy frodyr a'tb glodforant di : dy law fydd yn ng^ar dy el- 
ynion ; meibion dy dad a ymgrymant i ti. Cenaw llew wyt 
ti, Iudab ; o'r ysglyfaetb y daetbost i fyny, fy mab : ym- 
grymodd, gorweddodd fel llew, ac fel ben lew : pwy a'i cyf- 
yd ef?" Mae y rbagddywediad bwn dracbefn yn fwy neill- 
duol yn ngbylcb amser ymddangosiad Crist yn y cnawd. 
Adn. 10. " Nid ymedy y deyrn-wialen o Iudah, na deddfwr 
oddirbwng ei draed ef, hyd oni ddelo y Siloh ; ac ato ef y 
bydd cynnulliad pobloedd." Y bropbwydoliaeth yma, am 
alwad y cenedloedd mewn canlyniad i ddyfodiad Crist, a 
ymddengys yn fwy amlwg nac yr un eto : " Ato ef y bydd 
cynnulliad pobloedd." Gwelir fel hyn fod goleuni yr efengyl, 



70 II AXES GWAITI1 Y PUYNEDIGAFTH. 

yr hwn a dywynodd yn ddioed ar ol cwymp dyn, wedi cyn- 
nyddu yn raddol. 

8. Gwaith y prynedigaeth a ddygwyd yn mlaen yn ystod 
y cyfnod hwn. trwy i Dduw, mewn modd rhyfeddol, gadw 
plant Israel yn yr Aifft, pan yr oedd awdurdod yr Aifft 
wedi ymosod i'w hollol ddinystrio hwy. Ymddengys eu bod 
yn hollol yn nwylaw yr Aifftiaid : eu gweision hwy oeddynt ; 
ac yr oeddynt yn ddarostyngedig i awdurdod Pharaoh, yr 
hwn oedd wedi ymroddi i'w gwanyehu trwy gaethiwed 
caled. A phan welodd nad atebai hyny y dyben, efe a am- 
eanodd ddiwreiddio eu cenedl hwy, trwy ro'i gorchymyn i 
foddi pob plentyn gwrryw. Ond er yr hyn oil a allai 
Pharaoh ei wneyd, Duw, mewn modd rhyfeddol, a'u cadw- 
odd hwy : ac nid hyny yn unig, ond lluosogodd hwynt yn 
ddirfawr hefyd ; ac felly, yn lie cael eu diwreiddio, hwy a 
amlhawyd. 

9. Y mae i sylwi arno yn y fan yma, nid yn unig fod y 
gencdl wedi cael ei chadw, ond hefyd fod Duw, mewn modd 
rhyfedd, wedi cadw a dal i fyny ei eglwys weledig yn y 
genedl hon, pan ydoedd mewn perygl o gael ei llethu gan 
eilun-addoliaeth yr Aifft. Fe fu plant Israel amser hir yn 
m J s g y r Aifftiaid, ac yn weision dariynt hwy; ac felly heb 
gael y fantais o gadw i fyny ordinhadau Duw yn eu plith eu 
hunain, a chynnal addoliad cyhoeddus, neu addysg, trwy yr 
hyn y cynnelid i fyny y wir grefydd ; ac nid oedd y pryd 
hwnw ddim o air. Duw yn ysgrifenedig ; ac yn raddol y wir 
grefydd a aeth i raddau mawr ar goll yn eu plith hwy, a 
benthyciasant arferion eilun-addolgar yr Aifftiaid; a'r rhan 
fwyaf o'r bobl a wyrasant i addoli eu duwiau hwy, Gwel 
Ezec. 20. 6, 8 ; a 23. 8. 

Y pryd hwn oedd y drydedd waith i eglwys Dduw fod 
agos a chael ei llyngcu i fyny a'i dwyn ymaith gan annuw- 
ioldeb y byd ; y waith gyntaf o flaen y dylif ; a'r ail waith 
cyn galwad Abraham ; ac yn bresennol yn yr Aifft. Ond 
eto ni oddefodd Duw i'w eglwys gael ei hollol orchfygu ; 
efe yn barhaus a'i hachubodd hi, yr un modd ag yr achub- 



BANES GWA1TH Y PR YNELIGAETH 71 

odd efe \r arch yn y dylif. a Moses yn nghanol y dyfroedd 
yn y cawell brwyn. pan yr oedd efe yn y perygl mwyaf o 
gael ei lyngcu i fyny. Yr oedd rhai o hyd yn dal i fyny y 
wir grefydd : ac yr oedd gan Dduw yn wastadol bobl yn eu 
mv8g hwv. ie. vn vr amser Uvgredior. tvwvll a thruenus hwn. 
Yr oedd rhi'eni Moses yn weision cywir i Dduw. Heb, 1 1. 23. 
•• Trwy ffydd. Moses, pan anwyd. a guddiwyd dri mis gan ei 
rieni. o aehos eu bod yn ei weled ef yn fachgen tlws : ac 
nid ofnasant orehymyn y brenin." 

Yr wyf yn awr wedi niyned trvry y drydedd ran o gyfnod 
yr Hen Destauient. a dangos pa fodd y dygwyd yn nilaen 
waith y prynedigaeth o alwad Abraham hyd Moses : yn yr 
hyn yr ydym yn gweled fod llawer o bethau mawrion wedi 
eael eu gwneyd tuag at y gwaith hwn. a'r eynydd mawr a 
fu ar vr adeiladaeth vma tu hwnt i"r hrn a fuasai o'r blaen. 



P E N . IV. 

O Moses hyd Dafydd, 



Yr wyf yn dyfod at y pedwerydd amser. yr hwn oedd 
yn cyrhaedd o Moses hyd Dafydd. i ddangos y modd y 
dygwyd yn mlaen waith y prynedigaeth trwy yr yspaid hwn 
hefyd. 

Y peth cyntaf sydd yn ymgynyg i'n sylw dan y pen 
hwn. oedd givaredigaeth eglwys Dduv: alla/i o'r Aijft. yr hon 
oedd y waredigaeth fwyaf hynocl o boll waredigaethau yr 
Hen Destament. a"r hyn oedd y gwystl mwyaf o'r pryned- 
igaeth trwy Grist, ac hefyd yn gysgod neillduol o bono : a'r 
hyn sydd yn cael ei honi yn fwyaf o lawer yn yr ysgrythyr 
nac xt un arall. Y waredigaeth hon a weithredwyd gan 
Iesu Grist, fel y mae yn eglur : canys gelwir ef Angel yr 
Arglwydd. (Exod. 3. 2. 3.) yr hwn a ymddangosodd i Moses 
yn y berth, ac a*i hanfonodd ef i waredu y bobl. Yr oedd 



72 HANKS GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 

y berth yn arddangos natur ddynol Crist, yr hwn a elwir y 
Blaguryn. Yr oedd y berth hon wedi tyfu ar fynydd Sinai, 
neu Horeb, yr enwad olaf o'r ddau yn arwyddo lie sych ; 
felly y dywedir mai " gwrciddyn o dir sych" oedd natur 
ddynol Crist. Yr oedd llosgiad y berth a than yn arwyddo 
dyoddefaint Crist yn nhan digofaint Duw. Yr oedd y 
berth yn llosgi, ac heb ei difa ; felly fe ddyoddefodd Crist yn 
ddirfawr, ond ni ddarfu am dano : eithr yn y diwedd efe a 
orchfygodd, ac a gyfododd o'i ddyoddefiadau. Ac oblegyd 
fod y dirgelwch hwn, sef cnawdoliaeth a dyoddefaint Crist, 
yn cael ei arddangos yma, y dywedodd Moses, " Mi a droaf 
yn awr, ac a edrychaf ar y weledigaeth fawr hon." A da 
y gallasai ei galw yn " weledigaeth fawr," gan yr ar- 
ddangosid ynddi Dduw wedi amlygu ei hun yn y cnawd. yn 
dyoddef marwolaeth boenus. ac yn adgyfodi oddiwrth y 
*neirw. 

Y Gwaredwr ardderchog hwn a ddygodd Israel allan 
o'r Aifft, odditan law Pharaoh ; megys y darfu iddo wedi 
hyny, trwy ei ddyoddefiadau a'i farwolaeth, waredu ei bobl 
o law Satan, y Pharaoh ysbrydol. Y rhai hyny a wared- 
odd efe o wasanaeth creulon, a chaledfyd trwm ; ond y rhai 
hyn, sef yr etholedigion, o gaethiwed creulon Satan a 
phechod. Y rhai hyny a waredodd efe o'r ffwrn haiarn j 
ond y rhai hyn a achubwyd rhag llosgi yn dragywyddol. Y 
rhai hyny a waredodd efe a Haw gref, ac a braich estynedig, 
gan gospi eu gelynion a barnedigaethau mawrion ac ofnad- 
wy ; y rhai hyn, trwy nerthol ras, gan fuddugoliaethu ar 
dywysogaethau, ac awdurdodau, a thywallt ei farnedigaeth- 
au arswydus ar eu gelynion. Y rhai hyny a achubodd efe 
trwy daenelliad gwaed yr oen pasg, pan yr oedd erelll yn 
cael eu dinystrio ; y mae efe yn achub y rhai hyn rhag angau 
ac uffern, trwy daenelliad o'i waed ei hun. Y rhai hyny a 
ddygodd efe allan o'r Aifft yn hollol wrthwyneb i ewyllys 
yr AifFtiaid, pan na allasent hwy eu hattal ; y rhai hyn y 
mae efe yn eu gwaredu o ddwylaw y diafol, pan y mae yn 
anoddefol i'w galon falch gymeryd ei orchfygu. 



BANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 73 

Yu y waredigaeth bono, yr oedd Crist yn gwaredu y 
bobl, nid vn unig odditan orthrymder yr Aifftiaid, ond efe 
a'u gwaredodd hefvd o gaethiwed y cythreuliaid, eu duwiau 
hwy : canys o'r blaen yr oeddynt mewn cyflwr o gaethiwed 
gan dduwiau yr Aifft, cystal a chan yr Aifftiaid eu hunain. 
Ac fe ddarfu i Grist, Had y wraig. yu awr, uiewa uiodd 
nodedig. gyflawni yfelldith fygythiedig o ysigo peu y sarpb. 
Exod. 12, 12. " herwydd uii a dramwyaf trwy wlad yr 
Aifft y nos bou, ac a darawaf bob eyutaf-auedig o fewu tir 
yr Aifft. yu ddyn. ac yn anifail ; a mi a wuaf farn yn erbyu 
boll dduwiau yr Aifft.*' Yr oedd y gorcbwyl bwnw yn gy- 
maint peth, ac yn fwy, i uffern nac ydoedd i'r Aifft ei bun. 
Yr oedd balcbder a' cbreulondeb Satan, yr ben sarpb, yn 
cael mwy o archoll na Pharaoh. Efe a wnaetb ei waethaf 
yn erbyn y bobl, ac a'i boll egni efe a wrthwynebodd eu 
gwaredigaeth. Ond fe ddywedir fod Duw, pan waredodd 
efe ei bobl, wedi dryllio penau dreigiau, ar Lenatban yn y 
dyfroedd. a'u rhoddi yn fwyd i'w bobl. Salm 74. 12 — 14. 
Duw a ddirgymhellodd eu gelynion i'w gollwng hwynt ym- 
aith, fel y gwasanaethent ef : yr byn y mae Zacbarias 
hefyd yn gwneuthur sylw arno mewn perthynas i'r eglwys 
dan yr efengyl. Luc 1. 74, 75. 

Yr oedd yr Israeliaid yn myned allan o'r Aifft gyda Haw 
ucbel, a Christ yn myned o'u blaen hwynt, mewn colofn o 
niwl a than. Yr oedd yn y waredigaeth hono fuddugol- 
iaeth ogoneddus ar y ddaear ac uffern. A phan yr oedd 
Pharaoh a'i lu. a Satan trwyddynt hwy, yn erlid y bobl, Crist 
a'u dadymchwelodd hwy yn y Mor Coch. ' ; Yr Arglwydd a 
wnaethyn rhagorol iawn: tanoddymarcha'ifarchogi'r mor," 
ac yno yr hunasant eu hun ddiweddaf. ac ni chanlynasant 
bytb mwyach ar ol meibion Israel : megys ag y mae holl 
elynion Crist, wedi eu dadymchwelyd trwy ei waed ef, cyf- 
lawnder digonoldeb yr hwn, a mawredd y dyoddefiadau 
trwy ba rai y tywalltwyd ef, a all fod yn cael eu gosod allan 
trwy helaethrwydd y mor. Y Mor Coch oedd yn ar- 
ddangos gwaed Crist, fel y mae yn amlwg. oddiwrth fod yr 

H. R.— w 4 



74 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

apostol yn cydmaru mynediad plant Israel trwyddo, i fed- 
ydd ; a nyni a wyddom fod y dwfr yn y bedydd yn ar- 
ddangos gwaed Crist. 1 Cor. 10. 1,2. Fel hyn, Crist, 
Angel cyd-ddrychioldeb Duw, yn ei gariad a'i dosturi, a 
warcdodd ei bobl yn y dyddiau gynt, ac a'u dygodd ar aden- 
ydd eryrod, fel na allai yr nn o'u gelynion maleisus a balch 
gy ffwrdd a hwynt. 

Yr oedd hyn yn beth newydd arall a wnaeth Duw tuag 
at waith mawr y prynedigaeth, ac ni wnaethai efe unrhyw 
beth cyffelyb iddo erioed o'r blaen. Deut. 4. 32 — 34. Hwn 
oedd y cynydd mwyaf a fu ar waith y prynedigaeth, yr hyn 
a gawsai ei ddechreu gyda chwymp dyn, ac a ddygwyd yn 
mlaen hyd yn hyn ; trwy hyn fe gymerodd rhagluniaeth 
ddwyfol gam pellach i barotoi y ffordd i ddyfodiad Crist ir 
byd i weithio allan y prynedigaeth mawr a thragy wyddol ; 
canys o'r bobl yma yr oedd Crist i ddyfod. Ac yn awr y 
gallwn weled y modd yr oedd y Planhigyn a blanasai Duw 
y n Abraham yn blaguro. Er fod y teulu, o ba un yr oedd Crist 
i ddyfod, wedi ei neillduo oddiwrth ereill i fesuryn flaenor- 
ol i alwad Abraham : eto fe ymddengys nad oedd hyny yn 
ddigon o neillduad. Canys er eu bod hwy trwy hyny yn 
cael eu cadw fel dyeithriaid ac ymdeithwyr, rhag ymuno 
a phobl ereill mewn cymdeithasau gwladol ; eto yr oeddynt 
yn aros yn gymysg yn eu plith, ac o herwydd hyn mewn 
perygl o golli y wir grefydd yn hollol, fel y dangoswyd o'r 
blaen, a chael eu gorchuddio ag eilun-addoliaeth eu cymyd- 
ogion. Gan hyny yn awr, Duw, trwy y waredigaeth hon, 
a'u neillduodd hwynt fel cenedl oddiwrth yr holl genedl- 
oedd ereill, i fyw eu hunain, yn eu sefyllfa wledig ac eg- 
lwysig eu hun, heb un berthynas i fod rhyngddynt yn hyny 
a'r cenedloedd Paganaidd, fel y byddai iddynt gael eu cadw 
yn ddidoledig hyd oni ddeuai Crist; ac felly y byddai i 
eglwys Crist gael ei chynnal, ac y byddai iddogadw oraclau 
Duw, hyd yr amser y deuai efe ; ac fel y gellid yn eu mysg 
hwy amlygu y cysgodau, a chyhoeddi y prophwydoliaethau 
hyny am Grist, ac addysgiadau dwyfol ereill, yn nghyda 'r 



HANES GWAITH Y PK.YNED1GAJETH- 75 

hanesion am bethau ag oedd yn anghenreidiol eu cadw er 
parotoi y fFordd i ddyfodiad Crist. 

2. Megys yr oedd y bobl liyn yn cael eu neillduo i fod 
yn bobl briodol i Dduw, felly yr holl bobloedd ereilL y rhai 
oeddynt ar wyneb yr boll ddaear, afwriwyd ymaith. ac a 
roddwyd i fyny i eilun-addoliaeth. Yr oedd hyn yn perth- 
ynu i'r gwaitb mawr hwn yr ydym yn yradrin ag ef, cyn 
belled ag yr oedd Haw gan ragluniaetb Duw ynddo, ac yr 
oedd yn nn petb ag oedd efe wedi drefnu yn ei ragluniaetb 
i barotoi y ffordd i ddyfodiad Crist a'r iachawdwriaeth fawr 
oedd i gael ei ehynawni ganddo : yr ydoedd i barotoi y ffordd 
i allu Crist a'i ras gael gorucbafiaetb fwy bynod a gogon- 
eddus ar y bj'd annuwiol a tbruenus, ac fel y byddai i'w 
iacbawdwriaetb ef fod yn fwy hysbys i'r byd o ddynolryw. 
Dyma y peth a ddywedir yn yr ysgrytbyr ar yr acbos. 
Rbuf. 1 1 . 30 — 32. Y raae yr apostol yno yn llefaru wrth 
y cenedloedd, y rbai a fuasent yn Baganiaid, " Canys megys 
y buocb cbwithau gynt yn anufudd i Dduw, eitbr yr awr- 
bon a gawsoch drugaredd trwy anufudd-dod y rbai byn ; 
felly bwytbau befyd yr awrbon a anufuddbasant. fel y caent 
bwytbau drugaredd trwy eicb trugaredd cbwi. Canys Duw 
a'u cauodd bwynt oil mewn anufudd-dod, fel y trugarhai 
wrtb bawb." Hyny yw, ewyllys Duw oedd i'r boll fyd o 
Iuddewon a Cbenedloedd gael eu cau i fyny mewn angbred- 
iniaetb, fel trwy byny y byddai i'w drugaredd ef tuag at- 
ynt fod yn fwy amlwg, ac iacbawdwriaetb Crist yn fwy 
eglur : canys nid llefaru am angbrediniaetb naturiol, yr byn 
y mae pobl broffesedig yr Arglwydd yn dueddol iddo fel 
ereill. y mae yr apostol. ond am yr byn sydd yn amlwg ac 
yn weledig, y fatb ag y syrtbiodd yr Iuddewon iddo pan y 
darfu iddynt wrtbod Crist yn gyboeddus. Y mae yr apostol 
yn sylwi, y modd yr oedd y Cenedloedd yn gyntaf wedi eu 
cau i fyny mewn angbrediniaetb a gwrtbwynebrwydd cy- 
boeddus i wir grefydd cyn dyfodiad Crist, i barotoi y ffordd 
i'w galwad hwy, yr byn a fu yn fuan wedi ei ddyfodiad ef, 
fel y byddai trugaredd Duw yn fwy amlwg tuag atynt hwy ; 



76 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAE1H. 

a bwriad yr Iuddewon ymaith o'r eglwys weledig, i barotoi 
y ffordd i'w galwad hwythau, yr hyn a fydd yn y dyddiau 
diweddaf; fel y gwelo pawb, Iuddewon a (Jhenedloedd, mai 
trwy Grist y maent hwy yn cael eu gwaredu o fod yn ddy- 
eithriaid amlwg i wladwriaeth Israel, heb obaith ganddynt, 
ac heb Dduw yn y byd. 

Nis gellir penderfynu gyda sicrwydd yn mha amser yn 
bendant yr ymadawodd y Cenedloedd yn hollol oddiwrth y 
wir grefydd. Eu gwrthgiliad, fel y sylwyd eisoes, a gymer- 
odd le yn raddol. Yr oedd yn gyfFredinol, ond nid yn 
hollol, yn amser Abraham ; canys yr ydym yn gweled fod 
Melchizedec, un o freninoedd Canaan, yn offeiriad i'r Duw 
Goruchaf y pryd hwnw. Ac heblaw hyny, eadwyd y wir gref- 
ydd i fyny am yspaid yn mysg ereill o hiliogaeth Abraham, 
heblaw teulu Iacob ; ac hefyd yn rhai o deulu Nachor, am ba 
rai y mae genym hanes yn llyfr lob, ei dri chyfaill ef, ac 
Elihu. Gwlad Uz, lie yr oedd lob yn byw, oedd y wlad a 
feddiannwyd gan hiliogaeth Uz, neu Huz mab Nachor, 
brawd Abraham, am yr hwn yr ydym yn darllen yn Gen. 
22. 21. Bildad y Suhiacl ydoedd un o hiliogaeth Suah, 
mab Abraham o Ceturah, (Gen. 25. 1, 2,) ac Elihu y Buziad 
o Buz, mab Nachor, brawd Abraham. Felly fe barhaodd 
gwir grefydd yn mysg rhai pobl ereill heblaw yr Israeliaid, 
am ry w yspaid ar ol amser Abraham, ond nid yn hir ; ac y 
mae yn debygol eu bod hwy yn cael eu bwrw ymaith. a r u 
rhoddi i fyny i eilun-addoliaeth, oddeutu yr un amser ag y 
neillduodd Duw blant Israel o'r Aifft i'w wasanaeth ef ; 
canys mynych y dygir ar gof iddynt ar yr achlysur hwnw, 
fod Duw yn awr wedi eu neillduo hwy yn bobl briodol iddo ef 
ei hun, neu i fod yn wahanedig oddiwrth yr holl bobloedd 
ereill oedd ar wyneb yr holl ddaear, i fod yn bobl ac yn 
eiddo iddo ef yn unig, pan yr oedd ereill yn wrthodedig. 
Ymddeogys fod hyn yn arwyddo bod Duw yn awr yn eu 
dewis hwy yn y fath fodd a bod yn canlyn y dewisiad amlwg 
a wnaeth efe o honynt hwy, wrthodiad amlwg o'r holl gen- 
edloedd ereill yn y byd ; a bod Duw yn gwneyd ei breswyl- 



HAN'ES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 77 

fod gvda hwy, ac yn bwrw ymaith yr boll genedloedd ereill. 
Ac fel yr oedd yn canlyn galwad cyntaf y Cenedloedd ar ol 
dyfodiad Crist, wrthodiad yr Iuddewon : felly yr oedd yn 
canlyn galwad cyntaf yr Iuddewon i fod yn bobl i Dduw, 
pan y dygwyd hwy allan o'r Aifft, wrthodiad o : r Cenedl- 
oedd. 

Yr holl genedloedd trwy yr holl fyd. oddyeithr yr Israel- 
iaid. ar rhai a ymunasant yn un corph a hwy. a adawyd i 
eilun-addoliaeth : ac felly y buont hwy am lawer o oesoedd, 
sef yn nghylch pyrntheg cant o flynyddoedd. Yr oeddynt 
wedi eu can i fyny raewn anghrediniaeth am amser mor 
faith, fel y byddent yn brawf hollol o'r anghenreidrwydd 
am Iachawdwr : ac fel yr ymddangosai yn eglur trwy brof- 
iad mor faith, fod dynolryw yn hollol annigonol i waredu 
eu hunain o gaethiwed y diafol. y tywyllwch dudew a'r tru- 
eni yr oeddynt wedi syrthio iddo : ie. fel yr ymddangosai 
na allai holl ddoethineb y philosophyddion. a : r doethineb 
yn mysg y Paganiaid. eu gwaredu o'u tywyllwch. ac y bydd- 
ai mwy o ogoniant i Iesu Grist, yr hwn, pan y daeth, a'u 
goleuodd ac a'u gwaredodd hwy trwy ei efengyl ogoneddus. 
Yr oedd doethineb Duw yn ymddangos yn rhyfeddol yn 
hyn, yn parotoi y ffordd yn y modd yma i'r prynedigaeth 
trwy Grist. Fel hyn y'n haddysgir yn yr ysgrythyr. (i Cor. 
1. 21.) -Canys.o herwydd yn noethineb Duw. nid adnabu 
y byd trwy ddoethineb mo Dduw. fe welodd Duw yn dda 
trwy ffolineb pregethu gadw y rhai sydd yn credu." 

3. Y peth nesaf a wnawd tuag at waith mawr y pryned- 
igaeth, oedd rhoddiad y ddeddf foesol gan Dduw mewn dull 
mor arswydus ar fynydd Sinai. Yr oedd hyn yn beth 
newydd arall a wnaeth Duw tuag at y gwaith mawr hwn. 
Deut, 4. 33. u A glybu pobl lais Duw yn llefaru o ganol y 
tan. fel y clywaist ti. a byw ?" Yr ydoedd yn beth mawr, 
pa un bynag a wneir ai ei ystyried fel amlygiad o'r cyfam- 
mod gweithredoedd, ai ynte yn cael ei rhoddi fel rheol 
bywyd. 

Yma yr oedd y cyfammod gweithredoedd yn cael ei am- 



78 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

lygu i fod fel athraw i arwain at Grist ; nid yn unig i'r 
genedl bono yn oesoedd yr Hen Destament, ond y mae yn 
ddefnyddiol i eglwys Dduw trwy holl oesoedd y byd. fel 
offeryn a ddefnyddir gan y Gwaredwr mawr i argyhoeddi 
dynion o'u pechodau a'u trueni, yn nghyda' u cyflwr digym- 
horth, ac i ddangos ofnadwy ac arswydus fawrhydi a chyf- 
iawnder Duw fel deddfroddwr, ac i ddwyn dynion i deimlad 
o'r anghenreidrwydd am Grist yn waredwr. Nid ydyw 
gwaith y prynedigaeth, yn ei holl gynydd yn eneidiau y 
prynedigion, yn cael ei ddwyn yn mlaen heb oruchwyliaetli 
y ddeddf hon. 

Fe'i rhoddwyd mewn modd brawychus, gyda llais arswyd 
us. mor hynod o uchel, fel yr oedd yr holl bobl yn y gwers- 
yll yn dychrynu ; a Moses ei hun, er ei fod yn gyfaill mor 
gymdeithasgar a Duw, eto efe a ddywedodd, i4 Yr wyf yn 
ofni ac yn crynu." Heb. 12. 21. Y mellt a'r taranau, y 
mynydd yn llosgi gan dan, a'r ddaear yn ysgwyd ac yn 
crynu, gyda 'r llais, ydoedd i ddwyn pawb i ystyried pa 
mor fawr ydyw yr awdurdod, y gallu, a'r cyfiawnder hwnw 
ag sydd yn gofyn cyflawniad o'r ddeddf hon, a pha mor ofn- 
adwy fydd digofaint Duw yn erbyn y troseddwyr o honi ; 
ac fel y gallai dynion, trwy ystyried y pethau hyn, gael 
prawf trwyadl o honynt eu hunain, a phrofi eu calonau, a 
gwybod pa mor anmhosibl ydyw iddynt gael iachawdwr- 
iaeth trwy weithredoedd y ddeddf, a gweled yr hollol ang- 
henreidrwydd y maent yn sefyll ynddo am gyfryngwr. 

Os na olygwn y ddeddf yn gyfammod o weithredoedd, 
ond yn rheol bywyd, y mae yn cael ei defnyddio yn y modd 
hwnw gan y Gwaredwr, o'r amser hwnw hyd ddiwedd y 
byd, fel cyfarwyddyd i'w bobl, i ddangos iddynt j ffordd yn 
mha un y dylent rodio, os mynant fyned i'r nefoedd ; canys 
ufudd-dod diffuant a chyffredinol i'r ddeddf hon ydyw y 
ffordd gul sydd yn arwain i'r bywyd. 

4. Y peth nesaf i sylwi arno yn y cyfnod hwn, ydoedd 
rhoddiad y deddfau cysgodol gan Dduw, pa rai, tybiwyf, a 
gynnwysent y rhan fwyaf o'r gorchymynion a roddwyd trwy 



RAKES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 79 

Moses, nad oeddynt yn briodol berthynol i'r ddeddf foesol ; 
nid yn unig y deddfau a elwir yn seremoniaidd. y rhai a ben- 
nodent seremoniau ac amgylchiadau yr addoliad luddewig, 
a sefyllfa eglwysig yr Iuddcwon, ond hefyd llawer, os nid 
yr holl ddeddfau gwladol, y rhai oeddynt i lywodraethu y 
wladwriaetli Iuddewig, ac a elwir yn gyffredin y ddeddf 
farnol, oeddynt hefyd yn gysgodol. Yr oedd rhoddiad y 
deddfau cysgodol hyn yn beth newydd arall a wnaeth Duw 
yn ystod y cyfnod hwn, a-g oedd yn tueddu i adeiladu adeil- 
ad ogoneddus y prynedigaeth, a dd}*gW3'd yn mlaen o dde- 
chreuad y byd. Yr oedd llawer o ddygwyddiadau cysgodol 
wedi bod mewn rhagluniaeth o'r blaen, y rhai oeddynt yn 
arddangos Crist a'r prynedigaeth ; a rhai ordinhadau cys- 
godol. yn neillduol y ddwy ordinhad hyny, sef yr aberthau 
a'r enwaediad : ond yn awr. yn lie arddangos y Gwaredwr 
mawr mewn ychydig o osodiadau, y mae Duw yn rhoddi 
allan ddeddf gyflawn. heb ddim arall ynddi ond aneirif 
wahanol arddaagosiadau cysgodol o bethau daionus i ddy- 
fod. trwy ba rai yr oedd y genedl hono yn cael eu cyfar- 
wyddo pa fodd i ymarweddu yn eu gweithrediadau crefydd- 
ol ; bob blwyddyn, mis a diwrnod, ac i ymddwyn gyda phob 
peth a berthynai i'w sefyllfa eglwysig a gwladol ; a'r cyfan 
yn dangos rhywbeth o Grist. Un cyflawniad yn dangos un 
peth, yn amlygu rhyw athrawiaeth neu ryw fendith ; un arall 
yn dangos peth arall ; felly yr oedd yr holl genedl, trwy y 
ddeddf hon, fel pe buasai wedi ei sefydlu mewn sefyllfa 
gysgodol. Fel hyn yr oedd yr efengyl mewn modd helaeth 
yn cael ei gosod allan i'r genedl hono ; fel nad oes braidd 
un ganghen o'i hathrawiaeth nad oedd yn cael ei hamlygu 
mewn modd neillduol trwy ryw gynawniad o'r ddeddf hon, 
er mai mewn cysgodau a than orchudd, fel yr oedd gwyneb 
Moses dan orchudd pan yr ydoedd yn dysgleirio. 

I'r ddeddf gysgodol hon y perthyn yr holl orchymynion 
yn nghylch adeiiadu y tabernacl, yr hwn a godwyd i fynj 
yn yr anialwch 5 yn nghyda 'i holl ffurfiau, ei amgylchiadau 
a'i ddodrefn. 



80 HANES GWAITH Y P&TNEDf&AETK 

5. Oddeutu yr amser hwn y rlioddwyd y rhaiiau cyntaj 
o air Duw yn ysgrifenedig. Yr oedd hyn yn beth mawr 
arall tuag at waith y prynedigaeth, ae yn gynydd newydd a 
gogoneddus ar yr adeilad. Hyn oedd dechreuad y rhcol 
ysgrifenedig, yr hon a roes Duw i fod yn rheol ffydd. addol- 
iad. ac ymarferiad i'r eglwys trwy yr boll oesoedd. Ych- 
wanegwyd ati o amser i amser, hyd oni orphenwyd ; a chyf- 
lawnwyd canon (neu reol) yr ysgrytbyrau sanctaidd gan yr 
Apostol loan. Nid ydyw o bwys pa un a ysgrifenwyd 
gyntaf, ai y Deg Gorcbymyn ar y llecbau ceriggan fys Duw, 
ai llyfr lob ; neu pa un ai gan Moses, fel y tybia rhai, yr 
ysgrifenwyd llyfr lob, ai gan Elihu, fel y tybia ereill. Os 
gan Elihu yr ysgrifenwyd y llyfr hwnw, yr oedd rhanau o'r 
gair sanctaidd wedi eu hysgrifenu cyn hyn ; ond nis gallas- 
ai fod yn mhell oddiwrth yr amser hwn, wrth ystyried hil- 
iogaeth pwy oedd y personau y lleferir am danynt ynddo, 
yn nghyda hir oes lob, yr hon oedd wedi myned heibio pan 
ysgrifenwyd y llyfr. 

Gair ysgrifenedig Duw ydyw y prif offeryn y mae Crist 
yn gwneyd defnydd o hono i ddwyn yn mlaen waith y pryn- 
edigaeth trwy yr holl oesoedd, er pan y rhoddwyf ef. Yr 
oedd anghenreidrwydd yn awr am i air Duw gael ei roddi 
mewn ysgrifen, fel y byddai yn brawf-reol sefydlog i J r eglwys. 
Cyn hyn yr oedd yr eglwys yn cael gair Duw trwy draddod- 
iad, naill ai yn ddigyfrwng trwy ddynion enwog ysbryd- 
oledig, y rhai oeddynt yn byw y pryd hwnw ; neu ynte, 
trwy dracldodiad oddiwrth genedlaethau o'r blaen, yr hyn a 
allesid gael gyda gradd o sicrwydd mewn oesoedd blaenorol 
i hon, gan fod dynion yn byw mor hir. Gallasai Noah 
ymddyddan a Methuselah, yr hwn oedd yn byw yn nyddiau 
Adda, a derbyn traddodiadau oddiwrtho ef ; ae fe fu Noah 
byw hyd oddeutu amser Abraham : a meibion Iacob a 
fuont byw gryn amser yn yr Aifft, ac felly yn traddodi i'w 
hiliogaeth yno y datguddiedigaethau a roddwyd i Abra- 
ham, Isaac a Iacob. Ond yn awr yr oedd meithder yr 
amser o'r dechreuad cymaint, ac oes dynion wedi cael ei 
gwneuthur mor fer, (a'i dwyn i'r hyd presennol oddeutu 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 8 1 

amser Moses,) ac yn awr yr oedd Duw yn didoli cenedl i 
fod yn bobl neillduol. fel y byddai iddynt hwy gadw ei 
oraclau ef ; yr oedd efe yn gweled y pryd hwn yn amser 
cyfleus i roddi ei air mewn ysgrifen, fel y byddai iddo 
fod o hyny allan yn rheol sefydlog trwy yr holl oesoedd. 
Gan hyny. heblaw llyfr lob, yr hwn a ysgrifenwyd oddeutu 
y pryd hwn. fe ysgrifenodd Duw y Deg Gorchyrnyn a'i fys 
ei hun ar lechau cerig ; ac wedi hyn y rhoddwyd yr holl 
gyfraith, sef sylwedd yr hyn a gynnwysir yn Mhum' Llyfr 
Moses. mewn ysgrifen, trwy orchymyn neillduol yr Arg- 
lwydd, a dodwyd hi yn y tabernacl i'w chadw yno er addysg 
i'r eglwys. Deut. 31. 24—26. 

6. Y pryd hwn. rhyngodd bodd i Dcluw gynnrychioli yn 
rhyfeddol fynediad ei eglwys waredigol trwy y byd i'w heti- 
feddiaeth dragywyddol, yn nheithiau plant Israel trwy yr 
anialwck o'r Aifft i Ganaan. Arddangosir yma holl ainryw- 
iol gamrau y prynedigaeth, neu waredigaeth yr eglwys gan 
Grist, o'i ddechreuad hyd ei berffeithiad mewn gogoniant ; 
y cyflwr y gwaredir y prynedigion o bono, yn eu sefyllfa 
gaeth hwy yn yr Aifft, a 7 u caethiwed yno, yr hwn a adaw- 
sant. Yr oedd pwrcasiad eu prynedigaeth yn cael ei ar- 
ddangos trwy aberthiad yr oen pasg, yr hwn a offrymwyd 
y nos y lladdodd Duw holl gyntaf-anedigion yr Aifft. De- 
chreuad cymhwysiad y prynedigaeth yn Nghrist i'w eglwys 
mewn dychweliad, a arddangosid yn mynediad Israel allan 
o'r Aifft, a'u harweiniad trwy y Mor Coch, mewn modd mor 
anghyffredin a gwyrthiol. Taith yr eglwys trwy y byd 
drwg presennol, a'r amrywiol gyfnewidiadau, trwy ba rai y 
mae hi yn myned yn ei gwahanol symudiadau, a arddangos- 
id yn nhaith yr Israeliaid trwy yr anialwch. Y modd y mae 
yr eglwys yn cael ei harwain gan Grist, oedd yn cael ei ar- 
ddangos yn arweiniad yr Israeliaid gan y golofn niwl y 
dydd, a llewyrch tan y nos Y modd y mae yr eglwys yn 
cael ei chynnal yn ei mynediad yn mlaen. ac yn cael ei di- 
wallu ag ymborth ysbrvdol, a beunyddiol gymdeithas a 
Duw, o ddechreuad hyd ddiwedcliad ei thaith, oecld yn cael 

h. r. — w. 4 # 



82 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

ei arddangos yn nghynnaliad meibion Israel gan Dduw a bara 
neu fanna o 7 r nef, ac a dwfr o'r graig. Y peryglon y niae y 
saint yn cyfarfod a hwy yn eu teithiau trwy y byd, oeddynt 
yn cael eu harddangos yn y seirph tanllyd y cyfarfu meib- 
ion Israel a hwynt yn yr anialwch. Ymladdfeydd yr eg- 
lwys a'i gelynion oeddynt yn cael eu harddangos yn eu 
brwydr a'r Ainaleciaid, ac ag ereill, y cyfarfuant a hwy yn 
eu teithiau. Gellid nodi aneirif bethau o'r fath, y darfu 
iddynt eu cyfarfod, y rhai oeddynt gyffelybiaethau bywiog 
o'r pethau y mae yr eglwys a'r saint yn eu cyfarfod yn holl 
oesoedd y byd. Fod y pethau hyny yn cysgodi yr hyn a 
berthynai i'r eglwys Gristionogol, sydd amlwg oddiwrth 
1 Cor. 10. 11: " A'r pethau hyn oil a ddygwyddasant yn 
esiamplau iddynt hwy, ac a ysgrifenwyd yn rhybudd i nin- 
au, ar y rhai y daeth terfynau yr oesoedd." Yma y mae yr 
apostol yn llefaru am y pethau y buom yn eu hystyried, ac 
y mae efe yn dywedyd yn eglur, fod y pethau hyny wedi 
dygwydd yn gysgodau iddynt hwy ; canys felly y mae yn 
yr iaith wreiddiol. 

7. Peth arall y rhaid i ni beidio ei basio, yr hyn oedd 
oruchwyliaeth fawr a hynod o eiddo Rhagluniaeth. mewn 
perthynas i'r holl fyd o ddynolryw, oedd byrhad oes dyn ; 
sef ei dwyn o fod rhwng naw cant a mil o flynyddoedd i fod 
ond ocldeutu deg-a-thriugain, neu bedwar ugain mlynedd. 
Fe ddechreuwyd byrhau oes dyn yn ddioed ar ol y dylif. 
Fe 'i byrhawyd i chwe' chan mlynedd y genedlaeth gyntaf ; 
a'r nesaf i rhwng pedwar a phum' cant : ac felly yn raddol 
y byrhawyd oes dyn, hyd amser y marwoldeb rnawr yn 
nghynnulleidfa Israel, o herwydd iddynt rwgnach o achos 
newyddion yr yspiwyr, cwympwyd eu celaneddau hwy yn 
yr anialwch, a'r holl ryfelwyr a fuont feirw ; a'r pryd hwnw 
fe ddygwyd oes dyn i'r mesur y mae ynddo yn bresennol, 
fel y mae Moses, yn y Salm a ysgrifenodd efe ar yr achlys- 
ur hwnw, yn sylwi, (Salm 90. 10,) " Yn nyddiau ein blyn- 
yddoedd y mae deng mlynedd a thriugain : ac os o gryfder 
r cyrhaeddir pedwar ugain mlynedd, eto eu nerth sydd 



HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 83 

boen a blinder ; canys ebrwydd y derfydd, a ni a ehedwn 
ymaith." 

Yr oedd yr oruchwyliaeth fawr hon yn gweinyddu i'r 
dyben goruchel hwn, sef y prynedigaeth. Yr oedd bod oes 
dyn yn cael ei thori mor fer yn y byd hwn, yn tueddu i 
barotoi y ffordd i ddynion byr-hoedlog groesawu y newydd- 
ion da am fywyd tragywyddol, a ddygivyd i oleuni tmvy yr 
efengyl. gyda mwy o lawenydd ; ac i fod yn fwy parod 
i gofleidio yr Iachawdwr, yr hwn a bwrcasodd, ae sydd yn 
cynyg y fath fendith iddynt. Pe buasai oes dynion yn gyff- 
redin oddeutu naw can' mlynedd yn barhaus, pa faint llai 
o annogaeth a fuasai iddynt barchu y cynygiad o fywyd dy- 
fodol ; pa faint mwy hudoliaethus fuasai iddynt ymorphwys 
yn mhethau y byd hwn. ac esgeuluso ymofyn am fywyd arall 
heblaw hwn, gan y buasai y bywyd hwn mor hir ? Mae yn 
debyg fod oes mor hir yn gefnogaeth fawr i annuwioldeb y 
cyn-ddylifiaid. Ond pa faint mwy annogaethol ydyw i 
ddynion ymofyn gwaredigaeth, a gwell bywyd na hwn, trwy 
y Prynwr, er pan nad ydyw oes dyn y ddeuddegfed ran o'r 
peth a fu : gan fod dyn yn marw yn awr, yn gyffredin, 
mewn oedran pan nad oedd dynion yn yr amseroedd gynt, 
ond megys pe buasent yn dechreu byw. 

8. Yr un gwaith mawr oedd yn cael ei ddwyn yn mlaen 
yn nghadwraeth y bobl hyny. o ba rai yr oedd Crist i ddyfod, 
rhag hollol ddarfod am danynt yn yr anialwch. trwy wyrth 
barhaus am yr yspaid o ddeugain mlynedd. Sylwais am- 
ryw weithiau o'r blaen, am y ffordd dra hynod a gymerodd 
Duw i gadw y rhai yr oedd y Gwaredwr i ddyfod o honynt; 
ond yr oedd cadwraeth meibion Israel yn yr anialwch am 
amser mor faith, ar ryw gyfrifon, yn fwy hynod nac yr un 
o honynt. Yr oedd y gynnulleidfa bono yn cynnwys, fel y 
gellir barnu, yn nghylch dau gan 5 myrddiwn o bobl ar y 
cyntaf, y rhai a fuasent yn gorfod trengu mewn llai na mis 
o amser, pe na buasent yn cael eu cynnal mewn modd 
gwyrthiol. Ond eto cynnaliwyd y lluaws mawr hyny ddeu- 
gain mlynedd mewn anialwch sych a diffrwyth, heblafurio, 



84 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

na hau na medi, a'u bara yn cael ei wlawio iddynt yn feu- 
nyddiol i lawr o'r nefoedd, a'u diwallu hwy oil hyd ddigon 
k dwfr o'r graig ; a'r un gwisgoedd ag oedd ganddynt yn 
myued allan o'r AifFt yn parhau heb dreulio ymaith yr holl 
amser liwnw. Deut. 8. 4. Ni bu erioed hanes am un genedl 
yn cael ei chynnal mewn modd cyffelyb i hyn. 

• 9. Fe welodd Duw yn dda, yn yspaid yr amser hwn, 
roddi datguddiad amlycach o Grist y Prynwr nac a roddasai 
efe erioed o'r blaen. Myfi a sylwaf ar dair prophwydoliaeth 
a roddwyd y pryd hwn. Y gyntaf ydyw un Balaam. 
Num. 24. 17, 18, 19: " Gwelaf ef, ac nid yr awr hon ; 
edrychaf arno, ond nid o agos : daw seren o Iacob, a chyfyd 
teyrn-wialen o Israel, ac a ddryllia gonglau Moab, ac a 
ddinystria holl feibion Seth. Ac Edom a feddiennir, Seir 
hefyd a berchenogir gan ei elynion, ac Israel a wna rymus- 
der. Ac arglwyddiaetha un o Jacob, ac a ddinystria y 
gweddill o'r ddinas." Yr oedd hon yn eglurach prophwyd- 
oliaeth am Grist nac un a roddasid o'i blaen, yn neillduol 
mewn perthynas i'w swydd freninol ef. Ond y mae genym 
un arall, a roddodd Duw trwy Moses, yr hon sydd eglurach 
eto, ac yn cyfeirio yn neillduol at ei swydd ef fel Prophwyd. 
Deut. 18. 18. " Codaf Brophwyd iddynt o fysg eu brodyr, 
fel tithau, a rhoddaf fy ngeiriau yn ei enau ef ; ac efe a 
lefara wrthynt yr hyn oil a orchymynwyf iddo." Yr oedd 
hon yn eglurach prophwydoliaeth am Grist nac un a fuasai 
o'r blaen, o'r ystyr yma, gan fod yr holl brophwydoliaethau 
blaenorol mewn iaith ddirgelaidd, gyffelybiaethol. Y gyn- 
taf ydoedd, " y byddai i Had y wraig ysigo pen y sarph." 
Yr addewidion a roddwyd i Abraham, Isaac, a Iacob, " Mai 
yn eu had hwy y bendithid holl deuluoedd y ddaear," — 
prophwydoliaeth Iacob ym mendith Iudah, a'r hyn a 
ddywedodd Balaam am Grist dan gyffelybiaeth seren— 
oeddynt oil yn gyfriniol a dirgelaidd. Ond y mae hon yn 
eglur ac yn llythyrenol. 

Y mae amrywiol bethau yn gynnwysedig yn y brophwyd- 
oliaeth hon am Grist, a'i swydd gyfryngol. Adn. 16. 



HANE6 GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 85 

Yma y datguddir y byddai iddo fod yn Wr canol rhwng 
Duw a dynion. Bod ag sydd yn meddu y fath fawreddig 
fawrhydi, sancteiddrwydd, a chyfiawnder, fel na's gallent 
hwy ddyfod ato yn ddigyfrwng, na mwynhau cymdeithas ag 
ef, heb gyfryngwr i sefyll rhyngddynt : a phe buasent yn 
agosau yn ddigyfrwng at un mor ofnadwy a dialgar am bech- 
od ag ydyw Duw, buasent yn meirw ; buasai ef u yn dan 
ysol " iddynt. Y mae yma hefyd ddatguddiad neillduol o 
Grist mewn perthynas i'w swydd fel Prophwyd : " Codaf 
brophwyd iddynt o fysg eu brodyr, fel tithauV Yma y dat- 
guddir y fath brophwyd a fyddai efe, sef un cyffelyb i 
Moses, yr hwn ydoedd yn benaeth ac yn arweinydd i'r holl 
bobl ; a 7 r hwn, yn Haw Duw, a fuasai yn waredwr iddynt, 
i'w dwyn allan o dy y caethiwed. Efe oedd eu bugail, trwy 
yr hwn yr arweiniodd Duw hwy trwy y Mor Coch a'r an- 
ialwch ; ac efe oedd yn eiriolwr trostynt hwy gyda Duw, ac 
yn brophwyd a brenin yn y gynnulleidfa : canys yr oedd 
Moses yn meddu awd#rdod brenin yn eu mysg hwy. 
Deut. 33. 5. Efe hefyd oedd y prophwyd trwy yr hwn yr 
oedd Duw yn adeiladu ei eglwys, ac yn traddodi iddi 
addysgiadau yn nghylch ei addoliad. Fel hyn yr oedd 
Crist i fod yn brophwyd cyffelyb i Moses ; felly y mae y 
brophwydoliaeth hon y gyflawnaf a'r egluraf am Grist o'r 
cwbl a fuasai er dechreuad y byd hyd yr amser hwn. 

Y brophwydoliaeth nesaf i sylwi ami, ydyw yr un sydd 
yn perthynu i alwad y cenedloedd, yr hyn oedd i gymeryd 
lie ar ol dyfodiad Crist, am yr hyn y mae Duw yn rhoddi 
prophwydoliaeth hynod o eglur trwy Moses yn yr anialwch. 
Deut. 32. 21. Hwy a yrasant Dduw i eiddigedd a'r peth 
nid oedd Dduw, trwy ei fwrw ef ymaith, a chymeryd duw- 
iau ereill, y rhai nid oeddynt d^uwiau, yn ei le ef. Felly 
y mae Duw yn datgan y gyrai yntau hwythau i eiddigedd 
yr un modd, trwy eu bwrw ymaith, a chymeryd pobl ereill^ 
y rhai nid oeddynt yn bobl iddo, yn eu lie hwy. Y mae yi 
apostol Paul yn gwneyd sylw ar y brophwydoliaeth hon, ac 
fel yn rhagfynegu gal wad y cenedloedd. Rhuf. 10. 19, 20. 



86 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

u Eithr meddaf, Oni wybu Israel? Yn gyntaf, y mao 
Moses yn dywedyd, Mi a baraf i chwi wynfydu trwy rai nid 
yw genedl ; trwy getiedl anneallus y'ch digiaf chwi. Eithr 
y mae Esaias yn ymhyf hau, ac yn dywedyd, Cafwyd fi gan 
y rhai nid oeddynt yn fy ngheisio ; a gwnaed fi yn eglur i'r 
rhai nid oeddynt yn ymofyn am danaf." 

Fel hyn y gwelwch y modd yr oedd goleuni yr efengyl, 
yr hwn yn gyntaf a ddechreuodd dywynu yn ddioed ar ol 
y cwymp, yn cynyddu yn raddol fel yr ydym yn dynesu at 
amser Crist. 

10. Peth arall, trwy yr hyn y dygodd Duw ei waith yn 
mlaen yr amser hwn, ydoedd y tywalltiad nodedig o'r Ys- 
bryd a fu ar y genedl ieuangc yn yr anialicch. Yr oedd 
y genedl oedd wedi tyfu i fyny pan y daethant allan o'r 
Aifft, sef y rhai o ugain mlwydd ac uchod, yn hynod o 
gyndyn a gwyrdraws. Yr oeddynt wedi eu halogi ag eilun- 
addoliaeth ac annuwioldeb yr Aifft, ac heb eu dyddyfnu 
oddiwrtho, fel y mae y prophwyd yn sylwi. Ezec. 20. 6, 7, 8. 
Ac oddiwrth hyny y gwnaethant y lloi aur, i ddynwared 
eilun-addoliaeth yr Aifftiaid, pa rai a arferent addoli tarw 
neu ych ; ac oblegyd hyny y gelwir anifeiliaid yn " ffieidd- 
beth yr Aifftiaid" hyny yw, eu heilunod. Exod. 8. 26. Yr 
oedd yr Arglwydd wedi digio yn fawr wrth y genedlaeth 
hono, fel y tyngodd efe yn ei lid, na chaent fyned i mewn 
i'w orphwysfa ef. Ond nid oedd y genedlaeth ieuengaf yn 
debyg i'r rhai hyny ; sef y rhai oedd dan ugain mlwydd 
oed yn myned allan o'r Aifft, a'r rhai a anwyd yn yr anial- 
wch, y genedlaeth y Ueferir am dani yn Num. 14. 31: 
" Ond eich plant chwi, y rhai y dywedasoch chwi y byddent 
yn yspail, hwynt-hwy a ddygaf i'r wlad, a hwy a gant ad- 
nabod y tir a ddirmygasoch chwi." Hon oedd y genedl- 
aeth, a pha un yr adnewyddwyd y cyfammod, am yr hyn 
y mae genym hanes yn llyfr Deuteronomium, ac a aeth i 
mewn i wlad Canaan. Fe welodd Duw yn dda wneyd y 
rhai hyn yn genedlaeth i'w glod ; ac yr oeddynt yn rhai 
enwog mewn duwioldeb, fel yr ymddengys oddiwrth amryw 



BANES GWAITH Y PRYXEDIGAETH. 87 

bethau a ddywedir am danynt yn yr ysgrytbyr. yn neillduol 
yn Jer. 2. 2. 3 : " Cofiais di, caredigrwydd dy ieuengctyd. 
a serch dy ddyweddi. pan y'm canlynaist yn y diffaetbwch. 
mewn tir ni bauwyd. Israel ydoedd sancteiddrwydd i'r 
Arglwydd. a blaen-ffrwytb ei gnwd ef." Yma y rhoddir 
caninoliaetb ucbel rr genedl a aetb ar ol yr Arglwydd yn 
yr anialwcb. fel rbai enwog mewn sancteiddrwydd : u Israel 
ydoedd sancteiddrwydd i : r Arglwydd. a blaen-ffrwytb ei 
gnwd ef. ? ' A ? u cariad at Dduw a ddynodir yn gyffelyb i 
gariad priodas-ferch yn amser ei dyweddiad. Xid mynediad 
meibion Israel allan ot Aifft i anialwch Sinai yw y myned- 
iad ar ol yr Arglwydd y sonir am dano yma : ond eu myn- 
ediad ar ol yr Arglwydd trwy yr anialwcb gwag ac ercbyll, 
yn vr bwn y bu y gvnnulleidfa vn hir ffrwydro, wedi iddynt 
ddycbwelyd yn ol o Cades-Barnea. Deal 8. 15. L ' Yr hwn 
a"tb dywysodd di trwy yr anialwcb niawr ac ofnadwy. He yr 
ydoedd seirpb tanllyd. ac ysgorpionau. a syehed. lie nid 
oedd dwfr." Er fod y genedlaeth bon wedi cael mwy o 
lawer o brofedigaetbau nac a gawsai eu tadau cyn iddynt 
ddyfod i Cades-Barnea. eto. ni ddarfu iddynt. mewn un 
modd. rwgnacb yn erbyn Duw. fel y darfu i'w tadau: ond 
eu profedigaetbau a gawsant effeitbiau gwabanol arnynt 
bwy. sef eu deffroi. eu bargyboeddi. a ; u darostwng. a'u badd- 
asu i dderbyn trugaredd fawr. Fe'u deffrowyd bwy trwy 
y barnedigaetbau dycbrynllyd a oddiweddodd eu tadau pan y 
syrtbiodd eu celaneddau yn y diffaetbwcb. At rbaglun- 
iaethau deffrous byny tuag at eu tadau. a ? u taitb bwytbau 
yn yr anialwcb. fe dywalltodd Duw ei Ysbryd arnynt. ac yr 
oedd y gair yn cael ei bregetbu iddynt gan Moses : trwy y 
petbau byn fe ? u dygwyd i weled drygioni eu calonau. a bwy 
a ddarostyngwyd. ac o ? r diwedd lluaws o bonynt a ddycb- 
welwyd yn acbubol. Deut. 8. 2. " A cbofio yr boll ffordd 
yr arweiniodd yr Arglwydd dy Dduw di ynddi y deugain 
mlynedd byn. trwy yr anialwcb, er mwyn dy gystuddio di. 
gan dy brofi. i wybod yr byn oedd yn dy galon. a gedwit ti 
ei orcbymynion ef : ai na's cedwit." Ac yn adnodau 15. a 



88 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

16, " Yr liwn a'th dywysodd di trwy yr anialwch mawr ac 
ofnadwy ; er dy ddarostwng, ac er dy brofi di, i wneuthur 
daioni i ti yn dy ddiwedd." A chan hyny y dywedir yn 
Hos. 13. 5: "Mi a'th adnabum yn y diffaethweh, yn nhir 
sychder mawr." Yr oedd Duw yn eu denu bwynt, ac yn 
eu dwyn i'r anialwch, ac yno yn llefaru wrth fodd eu calon 
hwy, fel ag y rhagfynegwyd y gwnai efe wedi hyny. 
Hos. 2. 14. 

Y barnedigaethau dychrynllyd hyny a gyflawnwyd yn y 
gynnulleidfa, yn achos Corah a Peor, ar ol iddynt droi yn 
ol o Cades-Barnea, oeddynt yn benaf ar yr hen genedlaeth, 
y rhai a ddystrywiodd Duw yn yr anialwch. Yr oedd 
y gwrthryfeliadau gan mwyaf yn mysg y rhai hyny o hen- 
uriaid y gynnulleidfa a roddasid i fyny gan Dduwi chwant- 
au eu calonau ; y rhai a rodiasant yn ol eu cynghorion eu 
hunain, a Duw a gafodd ei ofidio a'u hymddygiadau hwy 
ddeugain mlynedd yn yr anialwch. 

Ond yr oedd y gynnulleidfa ieuengaf hon yn rhai enwog 
mewn duwioldeb, fel yr ymddengys oddiwrth eu holl hanes. 
Y genedlaeth o'r blaen oeddynt yn annuwiol, a melldithion 
a'u canlynodcl hwynt ; ond yr oedd y rhai hyn yn sanct- 
aidd, a bendithion rhyfeddol a'u dilynodd hwynt Duw a 
wnaeth bethau mawrion erddynt ; efe a'u ceisiodd hwynt, 
ac a roddodd iddynt feddiant yn ngwlad Canaan. Arfer 
Duw ydyw, pan y byddo efe am roddi rhyw drugaredd 
neillduol i unrhyw bobl mewn modd amlwg, yn gyntaf. eu 
haddasu hwy i'w derbyn, ac yna ei chyfranu iddynt. Felly 
yr oedd yma, hwy a gredasant yn Nuw, a thrwy ffydd 
gorchfygasant Sehon ac Og, a chawri Canaan; ac fe'u can- 
molir hwy am lynu wrth yr Arglwydd. Y mae loshua yn 
dywedyd wrthynt, (Jos. 23. 8.) " Glynwch wrth yr Arg- 
lwydd eich Duw, fel y gwnaethoch hyd y dydd hwn ;" ac? 
felly y gwnaeth Israel tra bu yr holl genedlaeth hono byw. 
Ond wedi marw loshua. a'r holl rai hyny a gydoesent ag 
ef, fe gododd cenedlaeth arall, yr hon nid oedd yn adnabod 
yr Arglwydd. Ond y genedlaeth dduwiol hon a ddangosodd 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 89 

lawer o zel gwresog a chanmoladwy tros Dduw mewn amry w 
bethau ; meg}^s ar achlysur pechod Acban, ond yn neillduol 
pan y tybiasant fod y ddau lwyth a banner wedi codi i fyny 
allor yn wrtbwynebol i allor y poetbofFrwm. Ni bu erioed 
un genedlaetb o Israel a chymaint o ddaioni ynddi, a ebyn 
lleied o son am ei drwg, a bon. Y mae i sylwi arno yn 
mhellach, mai yn amser y genedlaetb bon y bu yr ail en- 
waediad eyffredinol, trwy yr byn y cyflawn fwriwyd ymaitb 
waradwydd Israel, a bwy a lanbawyd ; ac wedi byny, pan 
balogwyd hwy trwy beebod Acban, bwy a ymlanbasant. 
Jos. 7. 19—26. 

Yr oedd dynion y genedlaetb o'r blaen wedi meirw, a 
Duw a sancteiddiodd bon iddo ei bun, ac efe a adnewyddodd 
ei gyfammod a bwy mewn modd arbenig, fel yr ydym yn 
cael hanes neillduol yn Deut. 29. Yr ydym yn cael fod y 
fatb adnewyddiadau difrifol o'r cyfammod yn gyffredin yn 
canlyn unrhyw dywalltiad bynod o'r Ysbryd, ac yn acbosi 
diwygiad eyffredinol : felly yr ydym yn canfod ei bod yn 
amser Hezeciab a Iosiab. Ond y mae yn betb i'w betruso 
pa un a fu crefydd erioed mor flodeuog yn eglwys yr Israel- 
iaid ag ydoedd yn y genedlaetb bono ; megys yr oedd 
crefydd yn yr amgylcbiadau mwyaf blodeug yn yr eglwys 
Gristionogol, yn nydd ei dyweddiad, yn amser yr apostolion, 
felly yr ymddengys fod yr eglwys Iuddewig yn ei sefydliad 
cyntaf, yn amser Moses a Iosbua. 

Fel byn y darfu i Dduw yr amser bwn, ddwyn ym mlaen 
yn ogoneddus waitb y prynedigaetb, trwy ei air a'i Ysbryd. 
Trwy y tywalltiad bwn o'r Ysbryd, fe ddygwyd y gwaitb 
yma yn mlaen, am yr bwn yr ydys yn son, nid yn unig fel 
yr oedd ynddo ei bun yn brawf gogoneddus o'r cymbwysiad 
o bono, ond befyd fel yr oedd hyn yn beth y gwnaetb Duw 
ddefnydd o bono fel moddion i sefydlu eglwys Israel ar ei 
decbreuad cyntaf, pan y sefydlwyd bi yn ngwlad Canaan, i 
ymarfer yn rbeolaidd a'i ordinbadau ef: fel yr oedd y 
tywalltiad o'r Ysbryd, ar ddecbreuad yr eglwys Gristion- 
ogol, yn foddion neillduol ag yr oedd Duw yn gwneyd 



90 HANES GWA1TH Y PHYNEDIGAETH. 

defnydd o hono, er iawn sefydlu yr eglwys trwy holl oesoedd 
y byd. 

1 1. Y peth nesaf y gwnaf sylw arno, yw arweiniad Israel 
gan Dduw trwy law Ioshua, d'u sefydlu yn y wlad yr oedd 
Crist i gael eni ynddi, yr lion oedd yn gysgod o'r Ganaan 
nefol a bwrcasodd Crist. Hyn a wnawd trwy Ioshua, yr 
hwn oedd o hiliogaeth Ioseph, ac yr oedd efe (sef Ioseph) 
yn gysgod enwog o Grist, ac oblegyd hyny gelwir ef y 
bugail, a maen Israel, yn inendith Iacob i'w fab Ioseph. 
Gen. 49. 24. Yr oedd Ioshua hefyd yn gysgod o Grist ; 
yr oedd o'r un enw ag ef. Ioshua a Iesu ydynt yr un enw, 
ond fod y naill yn Hebraeg a'r Hall yn Roeg ; am hyny y 
gelwir Ioshua yn Iesu yn y Testament Newydd, yr hwn yn 
wreiddiol a ysgrifenwyd yn y Groeg : " Yr hwn a ddarfu 
i'n tadau ni ei gymeryd, a'i dclwyn i mewn gydag Iesu." 
Act. 7. 45. " Canys pe dygasai Iesus (neu Ioshua) hwynt 
i orphwysfa, ni soniasai efe ar ol hyny am ddiwrnod arall." 
Heb. 4. 8. 

Duw a roes feddiant i'w bobl yn ngwlad yr addewid 
mewn modd rhyfeddol, gan orchfygu y cawri galluog, a'r 
trigolion oedd ynddi o'u blaen, yr un modd ag y gorchfyg- 
odd Crist y diafol. Yn gyntaf, efe a ddarostyngodd y 
breninoedd galluog oeddynt yn trigo yr ochr ddwyreiniol 
i J r Iorddonen o'r tir addawedig, Sehon brenin yr Amoriaid, 
ac Og brenin Basan ; yna agorodd afon yr Iorddonen o'u 
blaen hwy, yr un modd ag yr agorasai efe y Mor Coch 
iddynt o'r blaen ; parodd i gaerau Iericho syrthio i lawr 
trwy sain udgyrn yr offeiriaid, (yr hyn oedd yn cysgodi 
sain yr efengyl, trwy bregethiad ei gweinidogion, a chaerau 
Iericho felldigedig, sef teyrnas Satan, yn syrthio :) ac wedi 
hyny, mewn modd rhyfeddol, dinystriodd lu galluog yr 
Amoriaid, dan eu pum brenin, gan beri i'r haul a'r lleuad 
sefyll yn llonydd trwy weddi yr Iesu cysgodol, i gynnorth- 
wyo y bobl i ddial ar eu gelynion. Ios, 10. 12. Y fath 
bethau yn arwyddo yn eglur, fod Duw yn gwneuthur holl 
redfa natur yn wasanaethgar i waith y prynedigaeth, fel 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 91 

megys y gorfyddai i bob peth ymostwng i'r bwriadau perth- 
yuol i'r gwaith hwn 3 a rhoi lie i lwyddiant pobl waredol yr 
Arglwydd. 

Fel hyn y dangosodd Crist ei fawr gariad tuag at ei 
etholedigion, fel y darfu iddo wneuthur i yrfa natur roddi 
lie i'w dedwyddwch a'u llwyddiant : efe a ddangosodd fod 
yr haul a'r lleuad, a phob peth, gweledig ac anweledig, yn 
eiddo iddynt, trwy ei bwrcasiad ef. Ar yr un pryd, Crist 
a ymladdodd trostynt, fel cadben eu llu, ac a fwriodd gen- 
llysg mawrion i lawr ar eu gelynion, yr hyn a laddodd fwy 
o honynt na chleddyf meibion Israel. Ac wedi hyn efe a 
roddodd i'r bobl fuddugoliaeth alluog ar fyddin fwy eto, yn 
y rhan ogleddol o'r wlad, pa rai oeddynt wedi ymgasglu 
yn nghyd, fel y tywod ar Ian y mor o ran amldra, wrth 
ddyfroedd Merom. Ios. 11.5. 

1 2. Peth arall a wnaeth Duw tuag at ddwyn yn mlaen y 
gwaith hwn, oedd gosod i fyny ei addoliad sefydlog yn mysg 
y bobl. megys yr ydoedd wedi ei osod i fyny o'r blaen yn yr 
anialwch. Yr addoliad yma a drefnwyd o'r blaen yn yr 
anialwch i fod yn hollol wasanaethgar i waith y prynedig- 
aeth ; yr ydoedd i wneyd ffordd i ddyfodiad Crist ; a'r 
aneirif ddefodau perthynol iddo, oeddynt gysgodau o hono 
ef a'r prynedigaeth. Yr addoliad yma a sefydlwyd yn 
benaf yn mynydd Sinai, ond a ddygwyd yn raddol i ymar- 
feriad. Fe 'i codwyd i fyny mewn rhan yn yr anialwch. lie 
y gwnawd y tabernacl a'i lestri ; ond yr oedd llawer o ran- 
au o'r addoliad gosodedig hwn nas gallejsid eu rhoddi 
mewn ymarferiad yn yr anialwch, o herwydd em sefyllfa 
ansefydlog a theithiol hwy yno ; canys yr oedd yn cynnwys 
llawer o orchymynion y rhai a berthynent i wlad Canaan, 
eu dinasoedd a'u trigfanau hwy yno ; gan hyny nis gallesid 
rhoddi y fath mewn ymarferiad hyd oni ddaethant i'r wlad. 
Ond yn awr, wedi i hyny gael ei ddwyn i ben, efe a osododd 
ei dabernacl yn mysg ei bobl, fel yr addawsai : " Rhoddaf 
hefyd fy nhabernacl yn eich mysg/' Lef. 26. 11. Pabell 
y cyfarfod a osodwyd i fyny yn Siloh, (Ios. 18. 1,) a'r 



92 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

offeiriaid a'r Lefiaid a gawsant eu swyddau wedi eu trefnu, 
a'r dinasoedd noddfa oeddynt wedi eu pennodi ; ac yn awr yr 
oedd y bobl mewn sefyllfa ag y gallent gadw eu gwyliau 
gosodedig, o flaen-ffrwythau a chasgliadau i mewn. a dwyn 
eu holl ddegymau ac offrymau i'r Arglwydd ; a'r rhanau 
penaf o addoliad Duw oedd yn awr mewn ymarferiad, er 
fod rhyw bethau nac ymarferwyd a hwy hyd ar ol hyny. 

1 3. Y peth nesaf y sylwaf arno yw, i Dduw mewn modd 
rhyfeddol gadw yr Israeliaid, o'r amser hwn allan, rhag 
niwed oddiwrth eu gelynion, pan y byddai yr holl wrryw- 
iaid yn myned i addoli it lie y byddai yr arch dair gicaith 
yn y flwyddyn, Yr oedd y bobl wedi eu hamgylchu yn 
gyffredinol a gelynion, y rbai oeddynt yn chwilio am 
bob cyfleusdra i'w dinystrio. a'u difeddiannu o'u tir ; ac yr 
oedd lluaws mawr o weddill y Canaaneaid hyd amser Daf- 
ydd yn preswylio yn y wlad, ac ereill o'i hen drigolion, y 
rhai oeddynt elynion chwerwon i Israel : ac yr oedd y rhai 
hyn yn meddu cyfleusdra teg dair gwaith yn y flwyddyn, 
a hyny bob blwyddyn, i redeg trwy y wlad, a chymeryd 
meddiant yn eu dinasoedd hwy, pan y byddai yr holl wr- 
rywiaid yn absennol, a neb ond y gwragedd yn unig, a'r 
rhai oeddynt annalluog i fyned i fyny, wedi aros ar ol : eto 
fe'u cadwyd hwy mewn modd nodedig trwy yr holl genedl- 
aethau hyny ar y fath amserau, yn ol yr addewid hono a 
roddasai yr Arglwydd. Exod. 34. 24. u Ac ni chwennych 
neb dy dir di, pan elych i fyny i ymddangos ger bron yr 
Arglywydd dy Dduw, dair gwaith yn y flwyddyn." Mor 
rhyfeddol y trefnodd Duw bethau, ac y gweithredodd ar 
galonau eu gelynion, y rhai, er eu bod yn llawn gelyniaeth 
tuag at Israel, ac yn deisyf gymaint eu difeddiannu o'u tir, 
ac yn cael mynych gyfleusderau i hyny ; eto nid ydym yn 
darllen, yn eu holl hanes, fod eu gelynion yn cymeryd y 
fantais i ddefnyddio y cyfleusderau hyny yn eu herbyn. 
Yr oedd hyn yn sicr yn oruchwyliaeth ryfeddol o eiddo 
rhagluniaeth, i gynnal a dwyn yn mlaen ddyben maw* 
Duw, sef y prynedigaeth. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. Vo 

14. Fod Duw yn eadw ei eglwys a gwir grefydd rhag 
hollol ddiffoddi. er mynych wrthgiliadau yr Israeliaid, yn 
amser y Barnwyr. Mor dueddol oedd y bobl i wrthod y 
gwir l)du\v. yr hwn a wnaethai y fath bethau rhyfedd 
erddynt, a throi at eilunod ! A'r tir a fu, o amser i amser, 
fel pe buasai wedi ei orlifo gan eilun-addoliaeth. Ond eto 
ni oddefodd Duw erioed i'w wir addoliad gael ei hollol 
ddiwreiddio : ei dabernacl ef oedd yn sefyll i fyny, yr arch 
yn cael ei gadw, llyfr y gyfraith yn ddiogel heb ei ddys- 
trywio, yr ofteiriadaeth yn cael ei chynnal ; ac yr oedd gan 
Dduw, y naill amser ar ol y Hall, yn wastadol eglwys yn 
mysg y bobl ; a phan y byddai gwir grefydd yn y perygl 
mwyaf i golli yn eu plith hwy, Duw a ro 'i adfywiad ami, 
ac efe a anfonai ryw angel, neu efe a gyfodai ryw un enwog, 
i'w diwygio. 

15 Fod Duw yn cadw ac yn diogelu y genedl hono rhag 
cael eu dystrywio, ac yn eu gwaredu o amser i amser, er eu 
bod mor fynych yn cael eu darostiong dan arglwyddiaeth eu 
gelynion. Y mae yn rhyfeddod, nid yn unig fod gwir gref- 
ydd heb ei hollol ddiwreiddio, a'r eglwys hefyd heb ei 
clrwbl ddinystrio ; ond fod y genedl, yn mha un yr oedd yr 
eglwys, heb gael ei hollol ddystrywio. Un tro y darostyng- 
wyd hwy gan Cusanrusathaim, brenin Mesopotamia ; bryd 
arall gan y Moabiaid ; a hwy a werthwyd i law Iabin 
brenin Canaan ; ac a ddygwyd dan lywodraeth y Midian- 
laid ; cystuddiwyd hwy yn ddirfawr gan feibion Ammon ; 
ac wedi hyny gan y Philistiaid. Ond eto, yn yr holl ber- 
yglon hyn, Duw a'u cadwodd hwy rhag cael eu hollol 
ddadymchw r elyd ; ac o amser i amser, pan y deuai cyfyngder 
arnynt, ac y byddent ar derfyn dinystr, Duw a gyfodai 
waredwr iddynt. Deut. 32. 36. " Canys yr Arglwydd a 
farna ei bobl, ac a edifarha am ei weision ; pan welo 
ymadaw o'u nerth, ac nad oes na gwarchaeedig, na gwedd- 
illedig." Y mae y goruchwyliaethau nodedig hyn o eiddo 
rhagluniaeth tuag atynt yn cael eu gosod allan mewn modd 
bvwiog ac eglur yn Salm. 106. 



94 HANES GWA1TII Y PRYNEDIGAETH. 

Y gwaredwyr a gododd Duw iddynt, o bryd i bryd, oedd- 
3'iit oil yn gysgodau o Grist, Gwaredwr mawr ei eglwys ; a 
rhai o honynt yn hynod o nodedig ; yn enwedig, Barucb, 
Iephtha, Gideon a Samson, y rhai oeddynt, mewn llawer o 
betbau yn cysgodi Crist ; yn neillduol gweitbredoedd Sam- 
son, fel y gellid dangos, pe na Vai i hyny gymeryd gormod 
o amser. 

16. Y mae yn beth i sylwi arno, pan y byddai Crist yn 
dyfod i arolygu acbos ei eglwys yn yr amseroedd hyny, y 
byddai yn fynych yn ymddangos yn ffurf y natur a gymer- 
odd arno yn ei gnawdoliaeth. Y mae yn debygol mai felly 
yr ymddangosodd efe i Moses y naill amser ar ol y Hall, ac 
yn neillduol yr amser y dywedir i Dduw lefaru ag ef wyneb 
yn wyneb, fel y llefara gwr wrth ei gyfaill, ac efe a welodd 
yr Arglwydd mewn gwelediad, (Num. 12. 8,) wedi iddo er- 
fyn arno ddangos iddo ei ogoniant ; y weledigaeth hon oedd 
yr amlygrwydd mwyaf hynod o Grist o'r un a gafodd. Fe 
gafodd Moses ddatguddiad deublyg o Grist ; un yn ysbryd- 
ol, pan y cyhoeddodd efe ei enw, " A'r Arglwydd a aeth 
heibio o'i flaen ef, ac a lefodd, Iehofah, Iehofah, y Duw tru- 
garog a graslawn, hwyrfrydig i ddig, ac ami o drugaredd a 
gwirionedd ; yr hwn sydd yn cadw trugaredd i filoedd, gan 
faddeu anwiredd, a chamwedd, a phechod, ac heb gyfrif yr 
anwir yn gyfiawn ; yr hwn a ymwel ag anwiredd y tadau ar 
y plant, ac ar blant y plant, hyd y drydedd a'r bedwaredd 
genedlaeth." Exod. 34. 6, &c. Un arall yn allanol ; pan 
y gosododd efe ef yn agen y graig, ac yr aeth heibio, gan 
ei orchuddio ef a'i law, ac felly Moses a gafodd olwg ar ei 
du cefn ef. Y peth a welodd efe yn ddiamheuol oedd y tu 
cefn i'r ffurf ddynol ogoneddus, yn yr hon yr ymddangos- 
odd Crist iddo, a chyda phob tebygolrwydd, ffurf y natur 
ddynol wedi ei gogoneddu. yn yr hon yr ymddangos- 
odd efe wedi hyny. Nis gwelodd efe ei wyneb ef ; canys 
nis gellir tybied y gallasai un dyn ymgynnal dan yr olwg 
ar natur ddynol Crist fel yr oedd yn awr yn ymddangos. 

Ac felly mewn gwedd ddynol yr ymddangosodd Crist i'r 



HAXES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 95 

deng henuriaid a thriugain. Exod. 24. 9 — 11. K Tna yr 

aeth Moses i fyny. ac Aaron. Nadab ac Abihu. a deg-a thri- 
ugain o henuriaid Israel. A gwelsant Dduw Israel ; a than 
ei draed megys gwaith o faen Saphir, ac fel corff y nefoedd 
o ddysgleirdeb. Ac ni roddes ei law ar bendefigion rneib- 
ion Israel ; ond gwelsant Dduw. a bwytasant ac yfasant." 
Ymddangosodd Crist wedi hyny i Ioshua mewn ffurf ddynol. 
Ios. 5. 13. 14. K A phan oedd Ioshua wrth Iericho. ynaefe 
a ddyrchafodd ei lygaid, ac a edrychodd : ac wele wr yn 
sefyll gyferbyn ag ef. a : i gleddyf noeth yn ei law. A Ios- 
hua a aeth ato ef. ac a ddywedodd wrtho. Ai gyda ni yr 
ydwyt ti. ai gyda 'n gwrthwynebwyr ? Dywedodd yntau, 
Nage ; eithr yn dywysog llu yr Arglwydd yn awr y daeth- 
ym." Ac efe a ymddangosodd yr -un wedcl i Gideon, ac 
hefyd i Manoah. Barn. 6. 11 ; a 13. 17. Yr oedd cnawd- 
oliaeth a marwolaeth Crist yn cael eu cvnnrychioli yn ei 
ymddangosiad i Manoah. Cynnrychiolid ei gnawdoliaeth, 
trwy ei ymddangosiad mewn ffurf ddynol : a : i farwolaeth, 
trwy ei esgyniad i fyny yn fflam yr aberth. Rhagddangosai 
trwy hyny mai efe oedd yr Aberth mawr a offrymid i fyny 
yn nhan digofaint Duw. yn arogl peraidd, fel yr oedd y min 
hwnw yn cael ei losgi ac yn esgyn i fyny yn y fflam. Fel 
hyn. y naill amser ar ol y Hall, yr ymddangosodd Crist yn 
ffurf y natur a wisgodd. neu a gymerodd efe wedi hyny ; o 
blegyd ei fod ef y pryd hyn yn dyfod ar yr un dyben, ac i 
ddwyn yn mlaen yr un gwaith ag a orphenodd efe yn y 
natur hono. 

17. Peth arall y gwnaf sylw arno. a wnaed yr amser hwn 
tuag at waith y prynedigaeth. yw dechreuad clynol-ddilyn- 
iad o brophwydi. a chodi ysgol i'r prophwydi yn amser 
Samuel. Yr oedd rhyw faint o ysbryd prophwydoliaeth 
wedi aros yn Israel ar ol dyddiau Moses, a chyn amser Sa^ 
inuel. Yr oedd Ioshua. ac amryw o : r Barnwyr. yn meddu 
gradd o hono. Yr oedd Deborah yn brophwydes. ac yr oedd 
rhai o'r arch-offeiriaid hefyd wedi eu cynysgaeddu a'r un 
ysbryd. ac Eli yn neillduol : ac ni fu yr yspaid hwnw o am- 



96 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

sei, sef o Moses hyd Samuel, yn liollol heb brofion fod rbai 
yn cael cu neillduo i'r swydd hon, ac felly gelwid hwy yn 
bropliwydi. Fel bya y dywedir i'r Arglwydd anfon pro- 
pbwyd at feibion Israel, a gwr i Dduw at Eli. Barn. 6. 8. 
1 Sam. 3. 1. Ond nid oeddurdd o'r fath ddynion yn eael eu 
eynnal yn barbaus yn Israel cyn amser Samuel. A sylwir ar 
y d iffy g o hyny yn I Sam. 3. 1 : " A gair yr Arglwydd oedd 
werthfawryny dyddiauhyny ; nid oedd weledigaeth eglur." 
Ond yn Samuel y dechreuodd olynol-ddilyniad y pro- 
phwydi gymeryd lie, yr hyn a gynnaliwycl yn barbaus o 
amser i amser, gydag ychydig, o'r hyn lleiaf, o rwystr hyd 
oddeutu amser Malacbi, pan ballodd ysbryd prophwydol 
iaetb ; ac oblegyd hyny y lleferir am Samuel, yn y Testa- 
ment Newydd, fel y cyntaf o'r prophwydi, am mai ynddo 
ef y dechreuodd yr olynol-ddilyniad o bonynt. Act. 3. 24. 
" A'r holl brophwydi hefyd o Samuel, ae o'r rhai wedi, 
cynifer ag a lefarasant, a ragfynegasant hefyd am y dydd- 
iau hyn." Ac ar ol Samuel y bu Nathan, Gad, Ido, Heman, 
ac Asaph, ac ereill. Ac yr ydym yn darllen am Ahiah yn 
y rhan olaf o deyrnasiad Solomon ; ac yr ydym yn darllen 
hefyd am brophwydi yn amser Ieroboam a Rehoboam ; ac 
felly yn wastad yr ydoedd un prophwyd yn dilyn un arall, 
hyd y caethiwed. Prophwydi oeddynt urdd o ddynion a 
gynuelid yn wastadol yn y tir yn yr amseroedd hyny ; ac 
yn amser y caethiwed, yr oedd Ezeciel a Daniel ; ac wedi 
y caethiwed, yr oedd Zechariah, Haggai, a Malachi. 

Ac oblegyd fod Duw yn bwriadu cadw i fyny olynol- 
ddilyniad o brophwydi o amser Samuel allan, gan hyny yn 
awr y dechreuwyd ysgol y prophwydi ; sef ysgol i bobl 
ieuaingc gael eu haddysgu, dan arolygiad rhyw brophwyd 
enwog, yr hwn a fyddai eu hathraw i'w hyfforddi mewn 
myfyriaeth ar betbau dwyfol, ac ymarferiadau sanctaidd, 
i'w haddasu i'r swydd hono, fel y byddai Duw yn 
eu galw hwy iddi. Y dynion ieuaingc a berthynent 
i'r ysgolion hyn a elwid yn feibion y prophwydi; ac 
y maent hefyd yn fynych yn cael eu galw yn brophwydi. 



HANES GWAITH Y PRYNEDJGAETH. 97 

Y rliai hyn oeddynt ar y cyntaf dan hyfForddiant Samuel. 
1 Sam. 19. 20. " A phan welsant gynnulleidfa y prophwydi 
yn prophwydo, a Samuel yn sefyll, wedi ei osod arnynt 
hwy." Yr un oeddynt a'r gynnulleidfa o brophwydi y dar- 
llenwn am dani yn 1 Sam. 10. 5. Wedi hyny yr ydym yn 
darllen am danynt dan Elias. Eliseus ydoedd un o'i feib- 
ion ef ; ac efe a erfyniodd ddau barth o*i ysbryd ef, fel ei fab 
hynaf, neu ei gyntaf-anedig : megys y byddai y mab hynaf 
yn cael dwy gyfran o etifeddiaeth ei dad ; a chan hyny y 
lleill o feibion y prophwydi, pan y gwybuont fod ysbryd 
Elias yn gorphwys ar Eliseus, a ymostyngasant iddo, fel eu 
hathraw, fel ygwnaethanti Elias o'i flaenef. 2Bren.2. 15. "A 
phan welodd meibion y prophwydi ef, y rhai oedd yn Iericho 
ar ei gyfer, hwy a ddywedasant, Gorphwysodd ysbryd Elias 
ar Eliseus. A hwy a ddaethant i'w gyfarfod ef, ac a ym- 
grymasant hyd lawr iddo." Gwelweh hefyd 2 Bren. 4. 38. 

Yn amser Elias ac Eliseus. yr oedd amrywiol leoedd lie 
y preswyliai y cynnulleidfaoedd hyny o feibion y prophwydi. 
Yr oedd ganddynt sefydliad yn Bethel, un arall yn Iericho, 
ac un arall yn Gilgal, oddyeithr mai yr un oedd yn Gilgal 
a Iericho ; ac efallai mai un arall yn Ierusalem, ydoedd y 
He a elwid yn athrofa, lie y preswyliai y brophwydes Huldah. 
Yn 2 Bren. 22. 14, dywedir fod Huldah y brophwydes "yn 
trigo mewn ysgoldy." Yr oedd ganddynt dai wedi eu had- 
eiladu, lie yr arferent fyw yn nghyd : a chan fod y rhai 
hyny yn Iericho wedi lluosogi, ac yn gweled fod eu t^ yn 
rhy fychan iddynt, hwy a ofynasant iV meistr Eliseus, a 
gaent hwy fyned i dori coed i adeiladu un mwy. 2 Bren. 
6. 1, 2. Fe fyddaiyn Israel rai prydiau nifer o'r rhai hyn, 
sef meibion y prophwydi ; canys pan y torodd Iezebel ym- 
aith brophwydi yr Arglwydd, dywedir fod Obadiah wedi 
cymeryd cant o honynt, a'u cuddio bob yn ddeg a deugain 
mewn ogof. 1 Bren. 18. 4. 

Y mae yn rhaid fod yr ysgolion hyny i'r prophwydi, y 
rhai a godwyd gyntaf gan Samuel, ac a gadwyd wedi hyny 
gan y fath brophwydi ag Elias ac Eliseus. o ddwyfol sefydl- 

H. R— W. 5 



98 HANES GWAITH Y PIlYNEDIGAETIl. 

iad ; ac o ganlyniad yr ydym yn gweled fod meibion y pro- 
phwydi liyny yn cael eu cynysgaeddu a gradd o ysbrydol- 
iaeth, tra byddent dan addysgiadau yn ysgolion y pro- 
pbwydi : ac yn gyffredinol, pan y byddai Duw yn galw rhyw 
brophwyd i weinyddu yn wastadol yn y swydd hono, ncu 
ryw wasanaeth anghyffredinol, efe a fyddai yn ei gymeryd 
ef ot ysgolion hyn ; er nad y rhai hyny yn hollol. Cany 3 
pan y mae y prophwyd Amos yn llefaru am ei alwad i bro- 
phwydOj mae yn dywedyd na chawsai efe ddygiad i fyny yn 
ysgolion y prophwyd i, ac nad oedd efe yn un o feibion y pro- 
pbwydi. Amos 7. 14. 15. Ac y mae bod Amos yn gwneyd 
sylw ar ei alwad i fod yn brophwyd, fel peth nodedig, ao 
yntau heb gael ei addysgu yn ysgolion y prophwydi, yn 
dangos mai arfer gyffredin Duw ydoedd cymeryd ei bro- 
phwydi o'r ysgolion hyny. a'i fod yn bendithio y sefydliad a 
sefydlesid ganddo ef ei hun. 

Yn awr yr oedd yr oruchwyliaeth nodedig hon o eiddo 
rhagluniaeth, sef fod Duw, yn amser Samuel, yn dechreu 
olynol-ddilyniaid o brophwydi, y rhai oeddynt i barhau felly 
am lawer o oesoedd, ac i'r dyben hwnw T yn sefydlu ysgol 
dan arolygiad Samuel, yr hon oedd i fod yn Israel o hyny 
allan, yn beth neillduol mewn trefn i ddwyn yn mlaen or- 
chwyl mawr y prynedigaeth, yr hyn yr ydys yn son am 
dano. Canys prif orchwyl y dylynol brophwydi hyny oedd 
rhagddangos Crist, a'r prynedigaeth gogoneddus oedd i gael 
ei gwblhau ganddo, ac hefyd i barotoi y ffordd i'w ddyfod- 
iad ef. Act. 3. 18—24. 

Megys y sylwais o'r blaen, fod amser yr Hen Destament 
fel nos, yn mha un nid oedd yr eglwys yn hollol heb oleuni, 
er nad oedd ganddi oleuni yr haul yn union-gyrchol, ond 
fel yn llewyrchu megys oddiwrth y ser. Yn awr yr oedd y 
prophwydi fel ser yn adlewyrchu goleuni yr haul ; ac yn ol 
hyny yr oeddynt yn llefaru yn helaeth am Iesu Grist, fel yr 
ymddengys oddiwrth eu prophwydoliaethau sydd genym yn 
argraffedig. Ac yr oeddynt yn ei wneuthur y rhan benaf 
o'u gorchwyl ? yn eu myfyriaeth yn eu hysgolion, neu eu 



IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 99 

hathrofeydd, a lleoedd ereill, i chwilio allan waith y pryn- 
edigaeth, yn ol yr hyn y mae yr apostol Pctr yn ei ddywedyd 
am danynt : <; Am yr hon iaehawdwriaeth yr ymofynodd ac 
y manwl-chwiliodd y prophwydi, y rhai a brophwydasant i 
am y gras a ddeuai i chwi ; gan chwilio pa bryd, neu pa ryw 
amser, yr oedd Ysbryd Crist, yr hwn oedd ynddynt, yn eu 
h} T sbysu. pan oedd efe yn rhagdystiolaethu dyoddefaint 
Crist a'r gogoniant ar ol hyny." 1 Petr 1. 10, 11. Ac fe 
ddvwedir i ni yn Eph. 2. 20, fod eglwys y Prynwr yn cael 
ei hadeiladu " ar sail yr apostolion a'r prophwydi, ac Iesu 
Grist ei hun yn ben congl-faen," 

Hyn oedd y peth cyntaf o'r natur yma a wnawd erioed 
yn y byd ; ac yr oedd yn beth mawr a wnaeth Duw tuag at 
gynyddu yn mhellach yr adeiladaeth fawr hon, sef gwaith 
y prynedigaeth. Fe fu o'r blaen brophwydoliaethau achly- 
surol o Grist, fel y dangoswyd eisoes ; ond yn awr, wedi i'r 
amser ddynesu yn agosach at ddyfodiad y Gwaredwr, fe 
welodd Duw yn dda sefydlu urdd neillduol o ddynion i fod 
yn ddilynol barhaus, prif orchwyl pa rai oedd rhagddangos 
Crist a'r prynedigaeth, ac i fod megys rhagredegwyr iddo, 
ac i barotoi y ffordd i'w ddyfodiad ; ac felly, fe sefydlodd 
Duw ysgolion, yn mha rai yr oedd lluaws yn cael eu hadd- 
ysgu, a'u dwyn i fyny i'r dyben hwnw. " Cyd-was ydwyf i 
ti, ac i'th frodyr y rhai sydd ganddynt dystiolaeth Iesu ; 
canys tystiolaeth Iesu ydyw ysbryd y brophwydoliaeth.' , 
Dat. 19. 10. 



PEN. V. 

O Amser Dafydd hyd Gael hi wed Babilon. 

Yr wyf yn awr yn dyfod at y bummed ran o amserau yr 
Hen Destament, gan ddechreu gyda Dafydd, ac i gyrhaedd- 
yd hyd gaethiwed Babilon : ac yn awr yr wyf yn dyfod i 



100 BANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 

ddangos pa fodd y dygwyd yn mlaen waith y prynedigaeth 
yn yr yspaid hwnw o amser Ac yma, 

Y peth cyntaf y gwnaf sylw arno yw, i Dduw eneinnio y 
person yr hwn oedd i fod yn gyndad i Grist yn ol y 
cnawd, i fod yn frenin ar ei bobl. Yr oedd goruchwyl- 
iaeth rhagluniaeth trwy yr yspaid blaenorol o amser, ar yr 
hyn y buom yn sylwi. sef o amser Moses hyd yn bresennol, 
yn perthyn i'r genedl bono ; ond yn awr y mae yr hanes 
ysgrythyrol yn ein barvvain i ystyried rhagluniaetb Duw 
tuag at y person neillduol hwnw, o ba un yr oedd Crist i ddy- 
fod. sef Dafydd. Fe welodd Dnw yn dda yr amser bwn i 
ddewis y person yma allan o boll filoedd Israel, ac i'w nodi 
ef a'r neillduad mwyaf anrhydeddus. trwy ei eneinnio i fod 
yn frenin ar ei bobl. Nicl oedd neb ond Duw yn unig a 
allasai ei nodi ef allan. Fe ddywedir nad oedd ty ei dad 
ond bychan }'n Israel, ac yntau yn ieuengaf o feibion ei dad, 
ac yn un nad oedd gan Samuel y dysgwyliad lleiaf mai efe 
a ddewiswyd gan Dduw i fod yn frenin ar Israel. Fe ddarfu 
i Dduw mewn oesoedd o'r blaen, mewn modd bynod, neill- 
duo y personau o ba rai yr oedd Crist i ddyfod ; megys, 
Seth, Noab, Abrabam, Isaac a lacob. Yr esiampl ddiwedd- 
af o hyn sydd genym yn mendith lacob i'w fab Iudah ; 
oddyeithr i ni gyfrif y dyrchafiad a gafodd Nasbon i fod yn 
benaeth ar lwyth Iudah yn yr anialwch, yn un o honynt. 
Num. 1. 7. Ond yr oedd y neillduad yma yn mherson 
Dafydd yn un hynod o anrhydeddus ; canys Duw a'i hen- 
einniodd ef i fod yn frenin ar ei bobl, a thrwy hyny yr oedd 
rhywbeth mwy yn cael ei arwyddo nac oedd yn eneinniad 
Saul. Nid oedd Saul yn cael ond eneinniad personol ; ond 
yr oedd Duw yn bwriadu rhyw beth pellach trwy anfon 
Samuel i eneinnio Dafydd, sef sefydlu coron Israel ynddo 
ef, a'i deulu, cyhyd ag yr oedd Israel i barhau yn deyrnas ; 
ac nid hyny yn unig, ond peth oedd anfeidroj fwy, sef 
sefydlu coron ei eglwys gyffredinol, ei Israel ysbrydol, yn 
ei had ef, hyd ddiwedd y byd, ac i dragywyddoldeb di- 
derfyn. 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 101 

Goruchwyliaeth fawr o eiddo Duw oedd hyn, ac yr oedd 
byn yn gynyddiad pellach ar waith y prynedigaeth, gan fod 
yr amser wedi nesau, yn mha un yr oedd Crist i yraddangos 
yn y cnawd. Megys yr oedd Dafydd yn gyndad i Grist, 
felly efe oedd y cysgod personol penaf o bono ef dan yr 
Hen Destament. Cysgodau o Grist oeddynt dri math ; sef 
y rhai gosodedig, rhagluniaethol, a phersonol. Ordinhad 
yr aberthau oedd y cysgodau nrwjaf mewn gosodiadau ; y 
waredigaeth o wlad yr Aifft, y fwyaf mewn rbagluniaetb; a 
Dafydd oedd y person oedd yn cysgodi Crist fwyaf o neb. 
Gan hyny gelwir Crist wrth yr enw Dafydd yn fynycb yn 
yr ysgrytbyrau. Ezec. 34. 23, 24. " Cyfodaf befyd un bu- 
gail arnynt, sef fy ngwas Dafydd, ac efe a'u portha hwynt : 
— A'm gwas Dafydd yn dywysog yn eu mysg." Fel hyn, 
mewn llawer o leoedd ereill. y mae yn fynych yn cael llefaru 
am dano fel mab neu bad Dafydd. 

Yr oedd Dafydd yn gyndad i Grist, ac yn gysgod o bono, 
trwy ei fod yn cael ei eneinnio gan Dduw, mewn modd dif- 
rifol, i fod yn frenin ar ei bobl, a bod teyrnas ei eglwys ef i 
barbau yn nheulu Dafydd dros bytb, a ellir ei olygu, mewn 
rhyw ystyr, fel eneinniad Crist ei bun. Yr oedd Crist 
megys pe buasai yn cael ei eneinnio ynddo ef ; gan byny y 
mae eneinniad Dafydd a Christ yn cael llefaru am danynt 
megys un yn yr ysgrytbyrau. Salm 89. 20. i: Cefais Daf- 
ydd fy ngwasanaethwr : eneinniais ef a'm holew sanctaidd." 
Ac y mae gorsedd-faingc Dafydd a Christ yn cael eu gol- 
ygu fel un. " Ac iddo y rhydd yr Arglwydd orseddfa ei 
dad Dafydd." Luc. 1. 32. "Ac am byny, ac efe yn 
bropbwyd, yn gwybod dyngu o Dduw iddo trwy lw, Mai o 
ffrwytb ei lwynau ef o ran y cnawd, y cyfodai efe Grist i 
eistedd ar ei orseddfa ef." Act. 2. 30. 

Yr oedd Duw fel hyn, wrth ddechreu teyrnas ei eglwys 
yn nby Dafydd, megys yn sefycllu o'r newydd deyrnas 
Crist : ei dechreu yn y fath ansawdd amlwg ag yr oedd o 
byny allan i barhau ynddo. Duw a blanodd y gwreiddyn 
o ba un yr oedd Blaguryn cyfiawnder wedi byny i darddu. 



102 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

yr hwn oedd i fod yn Frenin tragywyddol ei eglwys ; gati 
hyny y gelwir y Brenin tragywyddol hwn yn Flaguryn o 
gyfF Iesse. Esa. 11. 1. " Yna y daw allan wialen o gyff 
Iesse; a Blaguryn a dyf o'i wraidd ef." Ier. 23. 5. "Wele 
y dyddiau yn dyfod, medd yr Arglwydd, y cyfodaf i Daf- 
ydd Flaguryn cyfiawn, a Brenin a deyrnasa ac a Iwydda." 
Pen. 33. 15. " Yn y dyddiau hyny, ac yn yr amser hwnw, 
y paraf i Flaguryn cyfiawnder flaguro i Dafydd ; ac efe a 
wna farn a chyfiawnder yn y tir." Felly hefyd y mae Crist 
yn cael ei alw yn y Testament Newydd yn "wreiddyn a 
hiliogaeth Dafydd.' 7 Dat. 22. 16. 

Y mae i sylwi arno, fod Duw wedi eneinnio * Dafydd i 
deyrnasu ar ol Saul, ac yn ei le ef. Efe a gymerodd y 
goron oddiar Saul, yr hwn oedd yn uwch o gorfFolaeth na 
neb o'i bobl, ac, yn eu golwg hwy, yr addasaf i gario y llyw- 
odraeth, a rhoddodd hi i Dafydd, yr hwn oedd o gorfFolaeth 
byr, ac, mewn cymhariaeth i Saul, o olygiad dirmygus : felly 
fe welodd Duw yn dda ddangos y modd y byddai i Grist, 
yr hwn a ymddangosodd heb na phryd na thegwch iddo, ac 
a ddiystyrwyd ac a wrthodwyd gan ddynion, gymeryd y 
deyrnas oddiar fawrion y byd hwn. Y mae hefyd i sylwi 
arno, mai yr ieuengaf o feibion Iesse oedd Dafydd, a ddaeth 
fel hyn i'r freniniaeth; fel y darfu i Iacob y brawd ieuengaf 
ddisodli Esau, a chymeryd yr enedigaeth fraint a'r fendith 
oddiar no ; ac fel y darfu i Phares, brawd hynaf un o hyn- 
afiad Crist, ddisodli Zarah yn yr enedigaeth ; ac fel y darfu 
i Isaac, un arall o hynafiaid Crist, fwrw Ismael ei frawd 
hynaf allan : fel hyn yr oedd y dywediad mynych hwnw o 
eiddo Crist yn cael ei gyflawni, " Y rhai olaf a fyddant 
flaenaf, a'r rhai blaenaf yn olaf." 

2. Y peth nesaf y sylwaf arno y w, i Dduw, trwy gyfres o 
ragluniaethau rhyfeddol, ddiogelu bywyd Dafydd, hyd farw- 
olaeth Saul. Sylwais o'r blaen ar y modd rhyfeddol y cad- 
wyd ereill o hynafiaid Crist; megys Noah, Abraham, Isaac, 
a Iacob ; ac o ganlyniad fod Crist y Gwaredwr mawr i 
ddyfod o honynt, ac mai yn eu cadwraeth hwy y gellir 



HANES GWAITH Y FRYNEDIGAETH. 103 

cdryeb ar waith y prynedigaetb 311 cael ei ddiogelu rhag ei 
ddadyincbwelyd. a'r boll eglwys. yr bon a waredir trwyddo 
ef, rbag cael ei gorcbfygu Ond nid oedd cadwraetb Daf- 
ydd yn llai rbyfeddod na diogelwcb ereill. fel y sylwyd 
eisoes. Mor fynych y bu efe heb ddim ond megys cam 
rbyngddo ac angau ! Yr engbraifft gyntaf byn sydd 
genym yn yr ymladdfa a fa rbyngddo a'r Hew a'r artb. pan 
oeddynt wedi cymeryd ymaitb oen o'i braidd. y rbai. beb 
gynnortbwy gw}~rtbiol. a allasent rwygo y llengcyn ieuangc 
yn ddrylliau. cyn bawsed ag y gallasent yr oen a waredodd 
efe oddiarnynt. Felly y cadwyd Gwreiddyn a Hiliogaetb 
Dafydd wedi byny rbag y llew rbtiadwy. yr bwn sydd yn 
rbodio oddiamgylcb gan geisio y neb a alio lyngcu : yr bwn 
befvd a orcbfvgodd efe, ac a acbubodd eneidiau dvnion fel 
\Vyn allan enau y llew creulon bwnw. Gwaredigaetb 
nodedig arall a gafodd efe rbag y cawr galluog, Gcoliatb. yr 
bwn oedd yn ddigon cryf i rocldi ei gnawd ef yn fwyd i 
anifeiliaid y maes. ac ebediaid y nefoedd, fel yr oedd yn 
bygwtb : ond Duw a gadwodd I>afydd, ac a roddodd iddo 
fuddugoliaetb ar Goliatb. fel y torodd efe ei ben ef a'i 
gleddyf ei bun. Crist a laddodd y Goliatb ysbrydol al 
arf ei bun. sef y groes. ac felly a waredodd ei bobl. A pba 
mor ryfedd y cadwodd Duw Dafydd rbag cael ei ladd gan 
Saul, pan y ceisiodd efe am ei fywyd ef y waitb gyntaf, 
trwy roddi ei fercb i fod yn fagl iddo. fel y byddai Haw y 
Pbilistiaid arno, gan ofyn iddo gant flaengrwyn y Pbilis- 
tiaid. ac felly gwneyd ei fywyd yn agored iddynt. Ac 
wedi byny. pan yr arcbodd efe i Ionathan. ac i'w weision. ei 
ladd ef ; a Ionatban. yn lie ei lofruddio. yn ol gorcbymyn 
ei dad. yn cael ei dueddu i : w garu fel ei enaid ei bun. ac i 
fod yn offeryn neillduol rw ddiogelu ef. ie. er ei fod trwy 
byny yn rboddi ei fywyd ei bun mewn perygl. ac er y gall- 
esid meddwl na buasai neb yn fwy ewyllysgar i ladd Dafydd 
na Ionathan. gan ei fod yn gyd-yingei-iwr ag ef am y goron. 
Dracbefn. yr Arglwydd a'i cadwodd ef mewn niodd rbyfedd, 
pan y taflodd Saul ei waywffon i'w daro ef, ac y disgynodd 



104 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

yn y pared ; a phan yr anfonodd genhadau i'w dy ef, iV 
wylied ac i'w ladd, pan y darfu i Miehal, merch Saul, ei 
ollwng ef trwy y ffenestr. Yr un modd pan y darfu iddo 
wedi hyny anfon cenhadau, unwaith a thrachefn, i Naioth 
yn Raman, i'w gymeryd ef, ac y daliwyd hwy mewn modd 
gwyrthiol gan argraffiadau oddiwrth Ysbryd Duw : ie, pan 
yr oedd Saul yn benderfynol yn y gorchwyl, ac yr aeth ei 
hun, cafwyd yntau hefyd yn mysg y prophwydi. Drachefn, 
mor rhyfedd y cadwyd bywyd Dafydd yn mysg y Philistiaid 
yn Gath, pryd yr aeth efe at Achis, brenin Gath, pan yr 
ydoedd yno yn Haw y Philistiaid, y rhai, buasid yn meddwl, 
a fuasent yn ei ladd ef yn ddioed, gan ei fod, trwy ei orch- 
estion yn eu herbyn, wedi eu cyifroi mor fynych i hyny. 
Mor rhyfedd y gwaredwyd ef yn Ceilah, pan yr aeth efe i 
mewn i'r ddinas gaerog, lie yr oedd Saul yn meddwl ei fod 
yn sicr o hono ! Mor nodedig y cadwyd ef rhag Saul, pan 
yr oedd efe yn ei hela ac yn ei erlid ef yn y mynyddoedd ! 
Mor rhyfeddol y gwaredodd Duw ef yn anialwch Maon, pan 
yr oedd Saul a'i fyddin wedi amgylchu Dafydd o'r ddeutu ! 
Mor hynod y gwaredwyd ef yn ogof Engedi, pan ddarfu i 
Saul, yn lie lladd Dafydd, gael ei roddi gan Dduw yn ei 
law ef ! Torodd Dafydd ymaith gwr ei fantell yn yr ogof, 
a gallasai yn llawn cyn hawsed dori ei ben ef ! Gwaredwyd 
ef yr un modd yn anialwch Ziph ; ac wedi hyny, cafodd ei 
gadw yn nhir y Philistiaid, er fod Dafydd wedi ymladd a'r 
Philistiaid, a'u gorchfygu yn Ceilah, er pan fuasai ddiweddaf 
yn eu mysg. Gallasai un feddwl y buasai hyn yn ddigon 
o rybudd iddynt beidio ymddiried ynddo, neu adael iddo 
ddiangc yr ail waith ; ond eto, Duw, mewn modd rhyfedd, 
a drodd eu calonau hwy i fod yn gyfeillion iddo, ac i'w 
amddiffyn yn lie ei ddystrywio. 

Fel hyn yr had gwerthfawr, yr hwn, mewn ystyr, oedd 
yn cynnwys y Gwaredwr, a holl fendithion y prynedigaeth, 
a gadwyd yn rhyfeddol, pan yr oedd byd ac uffern wedi 
cyd-fwriadu i'w erbyn, i geisio ei ddyfetha. Pa mor fyn- 



HANES GWA1TII Y FRYXEDIGAETH. 105 

ych y nine Dafydd ei Imn. gyda mawl a syndod. yn gwneyd 
sylw ar hyn yn llyfr v Salmau. 

3. OJdeutu yr amser hwn, fc helaethwyd gair ysgrifen- 
edlg Duw gan Samuel. Svlwais o'r blaen. fod canon yr 
ysgrythyr wedi cael ei ddechreu, a bod y rhan gyntaf o air 
ysgrifenedig Duw wedi ei rhoddi i'r eglwys oddeutu amser 
Moses : ac y mae Uawer o'r duwinyddion, a hyd yr wyf yn 
gwybod, y rhan fwyaf o honynt. yn meddwl iddo gael ei 
ychwanegu gan Ioshua. ac mai efe a ysgrifenodd y bennod 
olaf o Deutcronomium, a'r llyfr a elwir ar ei enw. Y mae 
ereill yn meddwl fod Ioshua. Barnwyr, Ruth, a rhan o lyfr 
cyntaf Samuel, wedi eu hysgrifenu gan Samuel. Pa un 
bynag am hyny. y mae genym brawf fod Samuel wedi 
gwneyd ychwanegiad at ganon yr ysgrythyr : canys fe lef- 
erir yn eglur am dano yn y Testament Newydd fel un o'r 
prophwydi ag y mae eu hysgrifeniadau genym ni yn yr 
ysgrythyrau. " A'r holl brophwydi hefyd o Samuel, ac o'r 
rhai wedi. cynifer ag a lefarasant, a ragfynegasant hefyd am 
y dyddiau hyn." Act. 3. 24. Tfrth yr ymadrodd. u cyn- 
ifer ag a lefarasant." ni's gellir meddwl, cynifer ag a lefar* 
asant eiriau a'u geneuau ; canys yr oedd yr holl brophwydi 
yn llefaru a'u geneuau: ond y mae yn rhaid mai yr ystyr 
yw. cynifer ag a lefarasant trwy ysgrifenu. ac felly yr hyn 
a lefarasant a ddaeth i lawr i ni. 

Y modd y llefarodd Samuel am amserau Crist a'r efengyl. 
ydoedd trwy roddi hanes am y cysgodau ag oedd yn cyf- 
eirio atynt. yn neillduol y pethau hyny yn nghylch Dafydd. 
Ac oblegyd hyny yn benaf y cynhyrfwyd ef gan Ysbryd 
Duw i ddodi y pethau hyny mewn ysgrifen, ac. fel y dy- 
wedwyd o'r blaen, hyn oedd prif orchwyl yr olynol-ddilyniad 
o brophwydi, a ddechreuwyd yn Samuel. 

Fod Samuel wedi ychwanegu at ganon yr ysgrythyr a 
ymddengys yn mhellach oddiwrth 1 Cron. 29. 29: "Ac 
am weithredoedd cyntaf a diweddaf y brenin Dafydd. wele 
y maent yn ysgrifenedig yn ngeiriau Samuel y gweiedydd." 
Pa un ai Samuel .oedd ysgrifenydd llyfr Ioshua ai nad e, 

h. r. — w, 5* 



106 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

eto, barn duwinyddioir yn gyffredin yw mai efe a ysgrifen- 
odd lyfrau lluth, a'r Barnwyr, a rhan o lyfr cyntaf Samuel. 
Y rheswm paham yr ysgrifenwyd llyfr Ruth oedd, er cadw 
banes acliau Dafydd ; canys er yr ymddengys nad ydyw yn 
ymdrin ond yn unig ag achosion neillduol, eto y personau 
y lleferir am danynt yn benaf ynddo oeddynt y teulu o ba 
rai yr oedd Dafydd a Cbrist i ddyfod, ac felly yn cyfeirio 
at yr hyn a ddywedir gan yr apostol Petr am Samuel, a'r 
prophwydi ereill, yn y 3edd bennod o'r Actau. Yr helaeth- 
iadau hyn ar ganon yr ysgry thyr, y prif offeryn i gymbwyso 
y prynedigaeth, ydynt i'w hystyried fel parhad i'r gwaitb 
bwnw, ac ychwanegiad at yr adeiladaeth fawr bono. 

4. Petb arall a wnaetb Duw yr amser hwnw tuag at 
ddwyn yn mlaen y gwaitb hwn, ydoedd ysbrydoli Dafydd i 
ddangos Crist air prynedigaeth trwy ganiadau dwyfol; pa 
rai oeddynt i gael eu defnyddio yn yr addoliad cyhoeddus, yn 
yr eglwys, trwy yr boll oesoedd. Yr oedd Dafydd ei bun 
wedi ei gynysgaeddu ag ysbryd prophwydoliaeth. Act. 2. 
29, 30. " Ha wyr frodyr, y mae yn rhydd i mi ddywedyd 
yn b£f wrtbycb am y Patriarch Dafydd, ei farw ef a'i 
gladdu, ac y mae ei feddrod ef gyda ni hyd y dydd hwn. 
Am hyny, ac efe yn brophwyd, yn gwybod dyngu o Dduw 
iddo trwy lw," &c. Felly yn hyn yr oedd efe yn gysgod o 
Grist, gan ei fod yn brophwyd a brenin. Yr oedd yr olew 
a ddefnyddiwyd i eneinnio Dafydd yn cysgodi Ysbryd Duw ; 
ac felly yr oedd y cysgod a'r gwrthgysgod yn cael eu cyd- 
roddi arno. " Yna y cymerth Samuel gorn yr olew, ac a'i 
beneinniodd ef yn ngbanol ei frodyr ; a daeth Ysbryd yr 
Arglwydd ar Dafydd, o'r dydd bwnw allan." 1 Sam. 16. 13. 

Yr oedd efe dan ddylanwadau yr Ysbryd bwn, trwy iddo 
gael ei gynhyrfu i ddangos Grist a'r prynedigaeth gogon- 
eddus mewn caniadau dwyfol, pa rai sydd yn melus ddat- 
gan anadliadau enaid duwiol, yn Uawn rhyfeddod yn yr 
olwg ar ogoneddus bethau y Gwaredwr, ac wedi ei danio a 
cbariad dwyfol, yn ymddyrchafu mewn mawl ; a chan hyny 
y gelwir ef Peraidd Ganiedydd Israel. 2 Sam. 23. 1. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 107 

"Dyma eiriau diweddaf Dafydd, Dywedodd Dafydd mab 
lesse, a dywedodd y gwr a osodwyd yn uchel, eneinniog 
Duw Iacob, a pberaidd ganiadydd Israel" Prif destynau 
y per ganiadau byn, ydyw gogoneddus betbau yr efengyl, 
fel y mae yn eglur oddiwrth y defnydd a wneir o honynt, 
a'r cyfieithad a roddir iddynt yn y Testament Newydd: 
canys nid oes yr un o lyfrau yr Hen Destament yn cael eu 
coffbau mor fynycb yn y Newydd a'r Salmau. Y dyn 
sanctaidd bwn a ganodd yn orfoleddus am bethau mawrion 
y prynedigaetb trwy Grist, yr hyn y buasai eglwys a pbobl 
Dduw yu gobeitbio ac yn dysgwyl am dano o'r decbreuad, 
ac ereill a'i dilynasant ef mor orfoleddus yn eu caniadau ag 
yntau ; megys, Asapb, Henian, Etbam, ac ereiil ; canys nid 
ysgrifenwyd llyfr y Salmau oil gan Dafydd, er mai efe a 
ysgrifenodd y rhan fwyaf o bono. Trwy byn fe ebangwyd 
canon yr ysgrytbyr, a chyfran arddercbog o ysgrif ddwyfol 
a cbwanegwyd ato. 

Yr oedd byn yn ddyrcbafiad neillduol a roddodd Duw i'r 
adeiladaetb bon ; a goleuni yr efengyl, yr bwn oedd yn 
Uewyrcbu yn raddol bytb ar ol y cwyinp, yn awr a gynydd- 
odd yn ddirfawr trwy byn ; canys cyn yr amser bwn. nid 
oedd ond ambell bropbwydoliaeth yma a tbraw, trwy yr 
amrywiol oesoedd, yn cael eu rboddi am Grist ; ond yn awr 
Dafydd, mewn amrywiol ganiadau a lefarodd am gnawdol- 
iaeth, bywyd, angau, adgyfodiad, ac esgyniad Crist i ? r 
nefoedd, a'r cymod a wnaetb efe wrtb farw, a'i eiriolaetb 
wedi iddo esgyn i'r nef : ei swydd bropbwydol, breninol, ac 
offeiriadol; y buddioldeb gogoneddus sydd yn deilliaw 
oddiwrtbo yn y bywyd hwn a'r hwn a fydd ; ei undeb a'r 
eglwys, yn ngbyda'r dedwyddweb a ddaw iddi trwyddo ef; 
galwad y cenedloedd. y gogoniant a welir ar yr eglwys 
ycbydig cyn diwedd y byd, a dyfodiad Crist i'r farn 
ddiweddaf. Lleferir am yr boll betbau byn, a llawer mwy, 
mewn pertbynas i Grist a'r prynedigaetb, yn belaetb yn 
llyfr y Salmau. 

Yr oedd byn hefyd yn ddyrcbafiad gogoneddus ar oj> 



108 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETIL 

chwyl y prynedigaeth, gan fod Duw trwy hyn yn rhoddi i'w 
eglwys lyfr o ddwyfol ganiadau, i'w ddefnyddio yn y rhan 
hono o addoliad cyhoeddus, sef canu ei fawl ef, trwy yr holl 
oesoedd hyd ddiwedd y byd. Y mae yn arnlwg fod^lyfr y 
Salmau wedi cael ei roddi gan Dduw i'r dyben hwn. Fe'i 
gosodwyd ganddo ef i'w ddefnyddio yn eglwys Israel, fel yr 
ymddengys oddiwrth y titlau a roddir i amrywiol o'r Salm- 
au, y rai sydd yn cael eu cyflwyno i'r " pencerdd ;" hyny 
yw, rhyw un a fyddai wedi ei osod yn flaenor, neu yn 
arweinydd i'r canu yn y deml, ac yn yr addoliad cyhoeddus 
yn Israel. Ac felly y gelwir Dafydd yn Beraidd Ganiedydd 
Israel, o herwydd mai efe a ysgrifenodd y Salmau, i'w def- 
nyddio yn yr eglwys Iuddewig ; ac yn ol hyny yr ydym yn 
cael hanes eu bod yn cael eu canu yn yr eglwys lawer o 
oesoedd ar ol marwolaeth Dafydd. 2 Cron. 29. 30. " A 
Hezeciah y brenin a'r tywysogion a ddywedasant wrth y 
Lefiaid am foliannu yr Arglwydd, a geiriau Dafydd, ac 
Asaph y gweledydd." Ac yr ydym yn gweled yr un gos- 
odiad yn y Testament Newydd, a'u bod i'w defnyddio yn 
yr addoliad yn yr eglwys Gristionogol. Eph. 5. 19. " Gan 
lefaru wrth eich gilydd mewn salmau, a hymnau, ac odlau 
ysbrydol." Col. 3. 16. " Gan ddysgu a rhybuddio bawb 
eich gilydd, mewn salmau, a hymnau, ac odlau ysbrydol." 
Felly y defnyddiwyd ac y defnyddir hwynt yn yr eglwys, 
hyd ddiwedd y byd, i ddathlu clodforiadau Duw. Yr oedd 
pobl Dduw, cya yr amser hwn, yn arfer ei addoli ef trwy 
ganu caniadau ei fawl ; megys y gwnaethant wrth y Mor 
Coch ; ac yr oedd can Moses (Deut. 32.) wedi ei rhoddi 
iddynt i'r dyben hwnw ; a Deborah, Barac, a Hannah, a 
ganasant fawl i Dduw : ond yn awr y rhoddwyd gyntaf lyfr 
o ddwyfol ganiadau i'w ddefnyddio yn wastadol yn yr 
eglwys iglodfori yr Arglwydd. 

5. Y peth nesaf y sylwaf arno yw, i Dduw ddyrchafu 
Dafydd i'r orsedd yn Israel, a hyny er gwaethaf pob gwrth- 
wynebrwydd. Gan fod Duw wedi penderfynu i hyny fod, 
efe a symudoddbob rhwystr o'r ffordd. Efe a symudodd 



HAKES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 109 

ymaith Saul ai feibion ; yna efe a osododd Dafydd ar Iwyth 
Iudah ; ac wedi symud Isboseth, gosodwyd ef ar boll Is- 
rael. Fel hyn y cyflawnodd Duw ei air i Dafydd. Efe a'i 
cymerodd ef oddiar ol y praidd, ac a'i gwnaetb ef yn frenin 
ar ei bobl Israel. Salin 78. 70, 71. Ac yn awr gorsedd 
Israel a sefydlwyd yn y teulu yn mba un yr oedd i aros 
bytb, ie. yn oes oesoedd. 

6. Y pryd hyn, Duw a ddewisodd ddinas yieillduol allan o 
holl lwytbau Israel i osod ei enw yno. Crybwyllir yn fyn- 
ycb yn ngbyfraitb Moses, fod meibion Israel i ddwyn eu 
hoflryniau i'r lie a ddewisai yr Arglwydd : ond ni ddarfu 
iddo neillduo un He byd yr amser bwn. Deut. 12. 5, 6, 7. 
Ni bu yr arch a'r babell erioed yn sefydlog : ond yr oedd- 
ynt yn symudol, weithiau yn y naill le, a pbryd arall mewn 
lie arall. Ni orcbfygwyd yn bollol mo ddinas Ierusalem 
byd amser Dafydd ; yr ydoedd yn meddiant yr Iebusiaid 
hyd byny. Fe ddywedir yn llyfr Iosbua, " Ond ni allodd 
meibion Iudab yru allan yr Iebusiaid. trigolion Ierusalem : 
am byny y trig yr Iebusiaid gyda meibion Iudab yn Ieru- 
salem byd y dydd hwn," Ond y pryd bwn Dafydd a'i 
llwyr ddarostyngodd, a Duw a ddewisodd y ddinas bono yn 
lie i osod ei enw yno, fel yr ymddengys oddiwrtb fod Dafydd 
yn dwvn yr arch yno yn fuan wedi byn : a cban byny y 
crybwyllir am byn dracbefn, fel y waitb gyntaf i Dduw 
ddewis dinas yn lie i osod ei enw yno. 2 Cron. 6. 5, 6 ; a 
12. 13. "Wedi byny Duw a ddangosodd i Dafydd y lie yn 
bennodol y byddai i'w deml gael ei badeiladu, sef llawr- 
dyrnu Arafnab yr Iebusiad. 

Gan byny y gelwir Ierusalem yn ddinas sanctaidd : ac 
yr ydoedd yn un o'r cysgodau penaf o eglwys Crist o boll 
gysgodau yr Hen Destament. Fe'i gwaredwyd gan Dafydd, 
cadben lluoedd Israel, i fod yn ddinas Duw, yn lie sanct- 
aidd, ei orpbwysfa ef, ac yn drigfa iddo i aros ynddi yn dra- 
gywydd : felly Crist, Cadben iacbawdwriaetb ei bobl, a 
waredodd ei eglwys allan o ddwylaw y diafol. i fod yn 
ddinas sanctaidd ac anwyl iddo ei bun. Am byny y mae 



110 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

yr yggrythyr yn fynych, pan yn llefaru am Grist yn gwar- 
edu ei eglwys, yn ei galw wrth yr enwau Ierusalem a Sion. 
Hon oedd y ddinas a ordeiniwyd gan Dduw i fod yn lie i 
gasglu y dychweledigion cyntaf ar ol adgyfodiad Crist, a'r 
lie y bu y tywalltiad nodedig hwnw o Ysbryd Duw ar yr 
apostolion a'r prif Gristionogion, a'r lie hefyd o ba un yr 
oedd yr efengyl i seinio allan i'r holl fyd ; y man yr oedd 
eglwys Gristionogol gyntaf i fod, yr hon ydoedd megys pe 
buasai yn fam i'r holl eglwysi ereill trwy y byd ; yn ol y 
brophwydoliaeth hono, (Esa. 2. 3, 4,) " Canys y gyfraith a 
a allan o Sion, a gair yr Arglwydd o Ierusalem. Ac efe a 
farna rhwng y cenedloedd, ac a gerydda bobloedd lawer." 
Fel hyn Duw a ddewisodd fynydd Sion, o ba le yr oedd yr 
efengyl i gael ei chykoeddi, fel y cyhoeddwyd y ddeddf 
oddiar Sinai. 

7. Y peth nesaf i sylwi arno ydyw, i Dduw, mewn modd 
difrifol, adnewyddu y cyfamrrwd gras a Dafydd, ac addaw y 
byddai i'r Messiah fod o'i had ef. Y mae genym hanes am 
hyn yn y seithfed bennod o ail lyfr Samuel. Hyn a fu ar 
yr achlysur o fod Dafydd yn bwriadu adeiladu t$ i Dduw, 
pan yr anfonwyd Nathan y prophwyd ato ef, gydag addewid- 
ion gogoneddus y cyfamrnod gras, yn neillduol yr hyn sydd 
yn gynnwysedig yn y geiriau hyn, (adn. 16,) u A'th dy di a 
sicrheir, a'th freniniaeth yn dragywydd o'th fiaen di : dy 
orseddfaingc a sicrheir byth." Yr hon addewid sydd yn 
perthyn i Grist, had Dafydd, ac a gyflawnir ynddo ef yn 
unig ; canys y mae teyrnas Dafydd er's amser cyn hyn wedi 
diflanu, ond fel y mae yn cael ei dal i fyny yn Nghrist : ac 
y mae teyrnas dymhorol ei dy ef wedi darfod er's llawer 
mwy o oesoedd nac y bu yn sefyll. 

Y cyfamrnod hwn a gadarnhaodd Duw i Dafydd y pryd 
hwn trwy Nathan, oedd y cyfamrnod gras, fel y mae yn 
amlwg oddiwrth dystiolaeth yr ysgrythyr. Esa. 55. 1—3. 
Yno y cawn fod Crist yn gwahodd pechaduriaid i ddyfod 
i'r dyfroedd ; ac yn y drydedd adnod y mae efe yii dywed- 
yd, " Gogwyddwch eich clust, a deuwch ataf ; gwrandewch, 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 1 1 1 

a bydd byw eich enaid ; a niia wnaf gyfammod tragywyddol 
a chwi, sef sicr drugareddau Dafydd." Yma y mae Crist 
yn cynyg, i bechaduriaid argyhoeddedig, hawl yn yr un 
cyfaramod ag a wnaeth efe a Dafydd, a cbyfranu iddynt yr 
un sicr drugareddau. A pha beth ydyw y cyfammod hwnw 
y mae pechaduriaid yn cael bawl ynddo pan y maent yn dy- 
fod at Grist, ond y cyfammod gras ? 

Hwn oedd y pummed sicrhad nodedig o'r cyfammod gras 
i'r eglwys ar ol y cwymp. Y cyntaf a f u i Adda ; yr ail i 
Noah ; y trydydd i'r Patrieircb Abraham, Isaac, a Iacob ; 
y pedwerydd trwy Moses yn yr anialwch ; a'r pummed yw 
yr byn a wnaed yn awr i Dafydd. 

Y mae Dafydd yn fynych yn cydnabod y cadarnhad hwn 
o'r cyfammod gras, a wnaeth Duw ag ef, yn un o'r trugar- 
eddau mwyaf a gafodd efe, ac yn anrhydedd penaf a osod- 
asai Duw arno ; yr oedd efe yn gwerthfawrogi ac yn ymor- 
foleddu yn hyn yn fwy na boll fendithion ereill ei deyrnas- 
iad. Pa mor orfoleddus a dyiolchgar y derbyniodd efe y 
genadwri ogoneddus yma oddiwrth Nathan? 2 Sam. 7. 18. 
Ac yn ei eiriau diweddaf y mae yn datgan, mai hyn oedd 
ei holl iachawdwriaeth, a'i holl ddymuniad. " Cyfammod 
tragywyddol a wnaeth efe a mi, wedi ei luniaethu yn hollol 
ac yn sicr ; canys fy holl iachawdwriaeth a'm holl ddymun- 
iad yw." 2 Sam. 23. 5. 

8. Trwy Dafydd y rhoddodd yr Arglwydd gyntaf feddiant 
hollol Vw bobl Israel yn y tir addaivedig. Dangosais o'r 
blaen y modd yr oedd y meddiant a roddodd Duw iddynt 
ynddo yn perthynu i'r cyfammod gras. Y meddiant cyntaf 
a roddwyd iddynt mewn rhan trwy loshua ; ond ni chaws- 
ant mo hono yn gyflawn yn ei amser ef. Ni ddarfu i Iudah 
hollol ddarostwng y rhan hono o'r wlad addawedig a elwid 
gwlad Canaan, yr hon a ranwyd wrth goelbren rhwng am- 
rywiol lwythau Israel; ond yr oedd nifer mawr o'r hen 
drigolion yn aros heb eu darostwng, fel y gwelir wrth 
ddarllen llyfrau loshua a'r Barnwyr ; fe adawyd llawer o 
honynt i brofi Israel, ac i fod " yn ddrain yn eu hystlysau, 



112 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

ac vn bigau yn eu llygaid." Yr oedd yr Iebusiaid yn Ieru- 
salem, a llawer o'r Canaaneaid oeddynt yn aros yn y ^\lad, 
a holl genedl y Philistiaid, y rhai oeddynt yn cyfanneddu 
mewn rhan o honi a ranesid wrth goelbren, lleoedd yn 
perthynu gan mwyaf i lwythau Iudah ac Ephraim. 

Fel hyd yr oedd y gweddill o hen drigolion Canaan yn 
aros byn ddyddiau Dafydd ; ond efe a'u darostyngodd hwy 
yn hollol. Yn ol yr hyn y mae Stephan yn sylwi arno, 
(Act. 7. 45,) " Yr hwn a ddarfu i'n tadau ni ei gymeryd, a'i 
ddwyn i mewn gydag Iesu i berchenogaetb y cenedloedd, y 
rhai a yrodd Duw allan o flaen ein tadau, hyd yn nyddiau 
Dafydd." Hyd ddyddiau Dafydd y buont yn eu gyru hwy 
allan, ac efe a'u dygodd hwy yn hollol dano. Efe a ddaros- 
tyngodd yr Iebusiaid, a holl genedl y Philistiaid, a'r 
gweddill o saith genedl Canaan. 1 Cron. 18. 1. "A darfu 
wedi hyn, i Dafydd daro y Philistiaid, a'u darostwng 
hwynt, a dwyn Gath a'i phentrefydd o law y Philistiaid." 

Wedi hyn, fe wnawd yr holl wedclill o drigolion blaenor- 
ol Canaan yn gaethweision i'r Israeliaid. Cyn hyn yr oedd 
hiliogaeth y Gibeoniaid yn gymynwyr coed, ac yn wehyn- 
wyr dwfr, at dy Dduw. Ond Solomon, mab Dafydd, a'i 
ddilynwyr yn y llywodraeth. a osododd yr holl weddill o 
saith genedl Canaan mewn caethwasanaeth, neu o'r hyn 
lleiaf, dan deyrnged i gaethwasanaeth. 1 Bren. 9. 
20 — 22. Oddiwrth hyn y cawn hanes am feibion gweision 
Solomon, ar ol y dychweliad o gaethiwed Babilon. Ezra 
2. 55. Neh. 11. 3. Y rhai hyn oeddynt blant neu hiliog- 
aeth y gweddill o saith genedl Canaan, a ddarostyngwyd 
gan Solomon i gaethwasanaeth. 

Fel hyn, Dafj'dd a ddarostyngodd holl dir Canaan^ yr 
hwn a elwid felly mewn ystyr gyfyng ; ond nid oedd yn 
cynnwys hanner, ie, na chwarter yr hyn a addawsai Duw i'w 
tadau. Yr oedd y tir a addawyd i'w tadau yn cynnwys yr holl 
wledydd rhwng afon yr Aifft ac afon Euphrates. Y lleoedd 
hyny oedd terfynau y tir a addawyd i Abraham. Gen. 15. 
18. " Yn y dydd hwnw ygwnaeth yr x\rglwydd gyfammod 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 1 13 

ag Abraham, gan ddywedyd, " I'th had di y rhoddais y wlad 
hon, o afoa yr Aifft hyd yr afon fawr, afon Euphrates." 
Felly yr addawodd Duw drachefn ar fynydd Sinai, gan ddy- 
wedyd, " A gosodaf dy derfyn o'r Mor Coch hyd for y 
Philistiaid, ac o'r diffaethwch hyd yr afon : canys mi a 
roddaf yn eich meddiant breswylwyr y tir ; a tin a'u gyri 
bwynt allan o'th flaen. Pob man y sathra gwadn eich 
troed chwi arno, fydd eiddo chwi : o'r anialwch a Libanus, 
ac or afon, sef afon Euphrates, hyd y mor eithaf, y bydd 
eich terfyn chwi." Exod. 23. 31. Deut. 11.24. Yr un 
addewid a roddwyd i Ioshua, u Pob man y sango gwadn eich 
troed chwi arno, a roddais i chwi: fel y lleferais wrth 
Moses. O'r anialwch, a'r Libanus yma, hyd yr afon fawr, 
afon Euphrates, holl wlad yr Hethiaid, hyd y mor mawr 
tua machludiad yr haul, fydd eich terfyn chwi." Ios. 1. 3, 4. 
Ond nid oedd yr hyn y rhoddodd Ioshua feddiant i'r bobl 
ynddo, ond rhan fechan o'r tir ; ac ni chawsant byth fedd- 
iant ynddo hyd oni roddodd Duw ef iddynt trwy Dafydd. 
Yr oedd y wlad eang hon yn cynnwys, nid yn unig y 
Ganaan hono a ranwyd wrth goelbren i'r rhai hyny a 
ddaethant i mewn iddi gyda Ioshua, ond hefyd tir y Moab- 
iaid, yr Ammoniaid, a thir yr Amaleciaid, a gweddill yr 
Edomiaid, yn nghyda gwlad Sobah. Yr holl genedloedd 
hyny a ddarostyngwyd, ac a ddygwyd dan feibion Israel 3 
gan Dafydd ; ac efe a osododd amddiffynfeydd yn yr am- 
rywiol wledydd hyny, a'u trigolion a fuont yn weision i 
Dafydd. Efe a estynodd derfynau meibion Israel hyd afon 
Euphrates, fel yr addawyd. " Tarawodd Dafydd hefyd 
Hadadezer fab Rehob, brenin Sobah, pan oedd efe yn myn- 
ed i ennill ei derfynau wrth afon Euphrates." 2 Sam. 8. 3. 
Ac o ganlyniad yr ydym yn darllen fod Solomon ei fab, 
" yn llywodraethu ar y tu yma i'r afon oil, o Tipsali hyd 
Azzah, ar yr holl freninoedd o'r tu yma i'r afon." 1 Bren. 
4. 24. Ar yr hyn hefyd y mae Artaxerxes, brenin Persia, 
yn sylwi amser maith wedi hyn. " A breninoedd cryfion a 



1 14 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

fu ar Jerusalem, yn llywodraethu ar bawb o'r tu hwnt i'r 
afon ; ac iddynt hwy y rhoddid toll, teyrnged, a threth." 

Ioshua, yr hwn oedd yn gysgod o Grist, a ddechreuodd 
ar y gwaith o roddi meddiant i Israel yn ngwlad yr addew- 
id, ac a'i gadawodd i'w orphen i un oedd yn llawer eglurach 
cysgod nac ef, ac yn gyndad i Grist, sef Dafydd, yr hwn a 
ddarostyngodd fwy o lawer o'r tir nac a wnaethai Ioshua : 
ac yr oedd yr eangder yma ar ei lywodraeth ef a Solomon, 
yn gyffelybrwydd i'r eangder mawr sydd i deyrnas Crist, yr 
hon y dywedir am dani fel hyn : — " Ac efe a lywodraetha o 
for hyd for, ac o'r afon hyd derfynauy ddaear." Salm 72. 8. 

9. Duw, trwy Dafydd, a berffeithiodd yr addoliad Iudd- 
ewig, ac a ychwanegodd ato lawer o osodiadau newyddion. 
Y gyfraith a roddwyd trwy Moses, ond ni roddwyd holl 
osodiadau yr addoliad Iuddewig trwyddo ef; a thrwy 
ddwyfol gyfarwyddyd fe ychwanegwyd amryw bethau atynt 
wedi amser Moses. Felly y cysgod mawr hwn a ddarfu nid yn 
unig gwblhau gwaith Ioshua yn rhoddi meddiant i Israel yn 
ngwlad yr addewid, ond efe hefyd a orphenodd waith Moses 
trwy berffeithio gosodiadau yr addoliad yn Israel. Fel hyn 
yr oedd yn rhaid cael nifer o brophwydi, offeiriaid a thy- 
wysogion cysgodol, i wneyd i fyny un gyffelybiaeth neu gys- 
god o'r gwrthgysgod mawr, sef Crist ; canys efe yw sylwedd 
yr holl gysgodau. Ac o ba faint mwy gogoneddus y cyf- 
rifir Crist yn haeddiannol o hono na Moses, Ioshua, Dafydd, 
Solomon, a'r holl brophwydi, offeiriaid, tywysogion, barnwyr, 
a gwaredwyr yr Hen Destament. 

Sonir am yr ordinhadau a sefydlodd Dafydd fel yn gyd- 
radd mewn grym a'r rhai a sefydlwyd gan Moses. u A Ie- 
hoiada a osododd swyddau yn nh^ yr Arglwydd, dan law 
yr offeiriaid, y Lefiaid, y rhai a ddosparthasai Dafydd yn 
nhy yr Arglwydd, i offrymu poeth-offrymau yr Arglwydd, 
fel y mae yn orchymynedig yn nghyfraith Moses, mewn 11a- 
wenydd a chan, yn ol trefn Dafydd." 2 Cron. 23. 18. Yr 
addoliad yn Israel a berffeithiwyd gan Dafydd, trwy yr 
ychwanegiad a wnaeth efe at y ddeddf seremoniol, yr hyn y 



VANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 115 

caw i hanes am dano yn 1 Cron. xxiii. — xxv. Yr ychwan- 
egiad yiua oedd yn gynnwysedig yn yr atnrywiol urddau, 
a'r dosparthiadau y dosparthodd ef y Lefiaid, a'r gwaith y 
gosododd efe hwynt ynddo. yn wahanol i'r hyn a wnaethai 
Moses ; ac hefyd yn dosparthu yr offeiriaid, meibion Aaron. 
i bedwar dosparth ar hugain, gan roddi i bob dosparth ei 
orchwyl ei hun yn nhy yr Arglwydd. a'u hamserau priodol i 
weini eu swyddau. a sefydlu rhai o'r Lefiaid mewn swyddau 
newyddion, sef yn gerddorion ; ac yn neillduol eu trefnu 
a'u rheoli hwy yn y swydd hono, fel y cawn hanes yn 
1 Cron. xxv. Efe hefyd a osododd rai ereill o'r Lefiaid 
mewn auirywiol o wahanol swyddau. niegys porthorion, ty- 
wysogion, a barnwyr ; a'r ordinhadau hyn a sefydlwyd gan 
Dafydd, a gadwyd i fyny yn yr eglwys Iuddewig cyhyd ag 
y bu hi yn sefyll ; canys yr ydym yn gweled fod amryw- 
iol ddosparthiadau yr offeiriaid a'r Lefiaid yn cael eu cadw 
i fyny ar ol y caethiwed. Ac yr ydym yn gweled, yn y 
Testament Newydd, fod dosparthiadau yr offeiriaid a sef- 
ydlwyd gan Dafydd yn parhau hyd ddechreuad yr oruch 
wyliaeth efengylaidd. Zecharias. tad loan Fedyddiwr. yd- 
oedd offeiriad o ddydd-gylch Abiah : yr hwn oedd yr un a 
dosparth Abiah. a sefydlwyd gan Dafydd. 1 Cron. 24. 10. 
Yr oedd Dafydd. cystal a Moses, yn gyffelyb i Grist yn 
hyn. gan fod Duw, trwyddo ef, yn gosod i fyny sefydliadau 
eglwysig newyddion mewn mesur, a gosodiad newydd i'r 
drefn d addoli. Ac nid hyny yn unig, ond Dafydd hefyd, trwy 
ychwanegu fel hyn at y gosodiadau, a ddyddimodd rai o'r 
hen osodiadau a sefydlwyd gan Moses, y rhai oeddynt mewn 
grym hyd yr amser hwn ; yn neillduol y deddfau a gyfar- 
wyddent y Lefiaid yn eu gwaith, y rhai a welir yn Num. 
iii., iv., sef yr hyn sydd yn gynnwysedig yn y gorchymyn- 
ion a roddwyd iddynt yn nghylch amrywiol ranau a dodrefn 
y tabernacl a roddesid dan eu gofal, ac fel yr oeddynt wedi 
eu gosod i gario ei amrywiol ranau. Ond y deddfau hyny 
a ddyddimwyd yn awr gan Dafydd : ac nid oedd y Lefiaid 
mwyach i gario y pethau hyny, fel yr oeddynt yn arferol 



1 J 6 HANES GWAITH Y PltYx\ T EDlGAETH. 

cyn hyn ; ond Dafydd a'u gosododd hwy mewn gwaith arall 
yn lie hyny. 1 Cron. 23. 26. " A hefyd i't Lefiaid : ni 
ddygant mwyach y tabernacl, na dim o'i lestri, i'w wasan- 
aeth ef." Yr hyn sydd brawf sicr nad oedd y ddeddf ser- 
emoniol i barhau, fel y tybiai yr Iuddewon, ond ei bod i'w 
hollol ddileu gan Grist ; canys os ydoedd Dafydd, yr hwn 
nid oedd ond cysgod o'r Messiah, yn gallu dyddimu deddf 
Moses mewn rhan, mwy o lawer y gallasai y Messiah ei hun 
ei dyddimu yn hollol. 

Fel hyn, Dafydd, trwy gyfarwyddyd yr Arglwydd, a ddy- 
ddimodd y tabernacl yn nghyda 'i holl wasanaeth, yr hwn 
yr oedd Moses wedi derbyp ei bortread oddiwrth Dduw ; 
canys Duw a ddatguddiodd i Dafydd y pryd hyn, mai ei 
ewyllys ef ydoedd adeiladu teml i fod yn lie y tabernacl. 
Yr oedd hyn yn rhag-arwydd o'r hyn a wnai Crist, mab 
Dafydd, pan y deuai, sef dyddimu yr holl sefydliadau eg- 
lwysig Iuddewaidd, y rhai nid oeddynt ond tabernacl sy- 
mudol, ac y codai i fyny deml ysbrydol efengylaidd, yr hon 
a fyddai yn llawer mwy gogoneddus a helaeth, ac i aros yn 
dragywydd. Fe ddangoswyd i Dafydd bortreadau yr holl 
bethau a berthynai i'r deml, yr un modd ag y dangoswyd 
portread y tabernacl i Moses ; a Solomon a adeiladodd y deml 
yn ol y portread a gafodd efe gan Dafydd ei dad, yr hwn a 
dderbyniodd yntau oddiwrth Dduw. 1 Cron. 28. 1 I s , 12, 19. 
" Yna y rhoddes Dafydd i Solomon ei fab bortread y porth, 
a'i dai, a'i selerau, a'i gellau, a'i ystafelloedd oddifewn, a 
thy y drugareddfa, a phortread yr hyn oil a oedd ganddo 
trwy yr ysbryd, am gynteddau ty yr Arglwydd, ac am yr 
holl ystafelloedd o amgylch, am drysorau ty Dduw, ac am 
drysorau y pethau cysegredig. Hyn oil, eb Dafydd, a wnaeth 
yr Arglwydd i mi ei ddeall mewn ysgrifen, trwy ei law ef 
arnaf fi, sef holl waith y portread hwn." 

10. Fe ymddengys i ganon yr ysgrylhyr gael ei hclaelku 
yn mhellach^ oddeutu diwedd teyrnasiad Dafydd, gan Nathan 
a Gad, y prophwydi. Mae yn debygol oddiwrth yr ysgryth- 
yr eu bod hwy wedi dwyn yn mlaen yr hanesion, yn nau 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 117 

lyfr Samuel, o'r lie y gadawodd efe hwy, a'u gorphen. Fe 
ymddengys hefvd mai hwn vw y llyfr a elwir Llyfr Samuel y 
gweledydd. a Nathan y prophwyd, a Gad y gweledydd. 
" Ac am weithredoedd cvntaf a diweddaf y brenin Dafydd, 
wele y maent yn ysgrifenedig yn ngeiriau Samuel y gweled- 
ydd, ac yn ngeiriau Nathan y prophwyd, ac yn ngeiriau 
Gad y gweledydd." 1 Cron. 29. 29. 

11. Y peth nesaf y gwnaf sylw arno yw, i Dduw, mewn 
modd rhyfeddol, ddal ifyny deyrnas weledig ei bobl yn Hindi 
hynafiaid cyfreithlawn Crist yn ol y cnawd, cyhyd ag y buont 
yn llywodraeth anymddibynol ; ac felly y buont am yspaid 
o oesoedd heb nemawr o rwystr ; y mae yn wir na chadwyd 
llywodraeth yr holl lwythau yn y llinell hono : ond yr oedd 
llywodraeth y rhan hono o'r Israeliaid ag yr oedd gwir 
addoliad Duw yn cael ei ddal i fyny gancldynt, a'r rhai 
oedd yn bobl weledig i Dduw, yn barhaus yn nheulu 
Dafydd, cyhyd ag y bu y fath frenin anymddibynol yn Is- 
rael, yn ol yr addewid a roddwyd i Dafydd ; ac nid yn unig 
yn ei deulu ef, ond yr oedd yn wastadol yn y rhan hono ol 
hiliogaeth ef ag oedd yn llinell o ba un y disgynodd Crist 
yn gyfreithlawn, fel mai yr unig un a fyddai ar yr orsedd 
bob amser oedd hynafiaid. cyfreithlawn Crist ; oddyeithr 
Iehoas, yr hwn ni theyrnasodd ond tri mis, a Zedechia, fel 
y gwelir yn achau Crist yn y bennod gyntaf o Matthew. 

Fe ddisgynodd yr Arglwydd Iesu o freninoedd Iudah, fel 
etifedd cyfreithlawn, er nad yn naturiol. Efe a ddisgynodd 
yn gyfreithlawn ac yn naturiol o Dafydd. Efe a ddisgynodd 
yn naturiol o Nathan, raab Dafydd ; canys yr oedd Mair, ei 
fam, yn un o hiliogaeth Dafydd trwy Nathan ei fab, fel y 
gwelir yn ei achau gan Luc. Ond yr oedd Ioseph, tad cyf- 
rifol a chyfreithlawn Crist, wedi disgyn yn naturiol o Solo- 
mon a'i ddilynwyr, megys y gwelir yn yr achau gan Mat- 
thew. Yr oedd Iesu Grist, er nad oedd yn fab naturiol i 
Ioseph, eto, yn ol y gyfraith a'r sefydliad Iuddewig, yn eti- 
fedd i Ioseph, oblegyd ei fod yn fab cyfreithlawn iddo, o'i 
wraig gyfreithlawn — fe'i cenedlwyd tra yr oedd hi yn wraig 



113 HAi\ES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ddyweddiol iddo ef. Yr Ysbryd Glan a gododd iddo ef 
had. Yn ol cyfraith Moses, gallasai un na byddai yn fab 
naturiol fod yn fab ac yn etifedd cyfreithlawn, sef trwy fod 
un yn cyfodi had i'w frawd ; a brawd, mewn rhai amgylch- 
iadau, ydoedd i adeiladu ty y brawd a fyddai wedi marw. 
Fel hyn, fe adeiladodd yr Ysbryd Glan d^ i Ioseph : ac yr 
oedd efe yn tarddu o Knell uniongyrchol breninoedd Iudah, 
o d^ Dafydd ; efe hefyd oedd etifedd cyfreithlawn coron 
Dafydd. Yr oedd Crist yn gyntaf-anedig, ac yn etifedd cyf- 
reithlawn iddo yntau, ac felly, yn ol y gyfraith, yn etifedd cyf- 
reithlawn i goron Dafydd, a chan hyny dywedir ei fod yn 
eistedd ar orseddfa ei dad Dafydd. 

Fe gadwyd coron lywodraethol pobl Dduw mewn modd 
rhyfeddol yn hynafiaid Crist. Pan oedd Dafydd yn hen, 
ac yn analluog i hwylio gorchwylion y deyrnas yn hwy, 
Adoniah, un o feibion Dafydd, a ymosododd am y frenin- 
iaeth, ac yr oedd pethau yn ymddangos yn debyg iddo gael 
ei amcan. Ond nid cyndad Ioseph, tad cyfrifol Crist, 
oedd Adoniah ; gan hyny, pa inor ryfeddol y gweithrcd- 
odd Rhagluniaeth yn yr amgylchiad hwn ! Y fath chwyl- 
droad dyeithr a rhyfeddol a gymerodd le ! Holl ogon- 
iant llywodraethol Adoniah a ddiflanodd can gynted ag 
y dechreuodd ; a Solomon, hynafiad cyfreithlawn Crist, a 
sefydlwyd ar yr orsedd. Ac ar ol marwolaeth Solomon, 
pan frad-fwriadodd Ieroboam yn erbyn y teulu, ac y darfu 
i Rehoboam ymddwyn mor ynfyd, yr oedd yn rhyfeddod 
na buasai holl Israel yn cael eu cyffroi i ymwrthod ag ef ? 
pan y gwrthodwyd ef gan y deg llwyth, ac y gosodasant 
Ieroboam i fyny yn wrthwynebol iddo, ac er fod Reho- 
boam yn ddyn annuwiol, ac yn haeddu cael ei fwrw ym- 
aith yn hollol o'r freniniaeth, eto yr oedd efe yn hynafiad 
cyfreithlawn i Grist, a chan hyny, Duw a gadwodd lywodr- 
aeth y ddau lwyth yn ei feddiant ef, yn mysg pa rai yr 
oedd gwir grefydd yn cael ei chadw ; ac er fod Abiam, ei 
fab, yn dywysog annuwiol fel yntau, eto yr oeddynt yn hen- 
afiaid i Grist, ac o herwydd hyny Duw a gadwodd y goron 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 1 10 

yn barhaus yn y teulu, ac a'i rhoddodd i Asa, raab Abiam. 
Ac er fod llawer o freninoedd Iudah wedi hynyyn ddynion 
hynod o annuwiol, ac yn wastadol yn cyffroi yr Arglwydd i 
ddigofaint, yn neillduol Iehoram, Ahaziah, Ahaz, Manasseh, 
ac Anion, eto ni thynodd efe y goron o'r teulu, ond efe a'i 
rhoddodd i'w meibion o herwydd yr un rheswm. Pan y 
lleferir am Abiam, fe ddywedir, u Ond er mwyn Dafydd 
y rhoddodd yr Arglwydd ei Dduw iddo ef oleuni yn Ieru- 
salem ; i gyfodi ei fab ar ei ol ef, ac i sicrhau Jerusalem." 
Ac hefyd pan y sonir am annuwioldeb Iehoram, fe ddy- 
wedir, " Ond ni fynai yr Arglwydd ddyfetha ty Dafydd, 
er mwyn y cyfammod a ammodasai efe a Dafydd, fel y dy- 
wedasai, y rhoddai efe iddo oleuni ac i'w feibion byth.' 1 
1 Bren. 15. 4. 2 Cron. 21. 7. 

Yr oedd coron y deg llwyth yn cael ei newid o'r naill 
deulu i'r Hall yn barhaus. Yn gyntaf, Ieroboam a'i cy- 
merodd ; ond nid arosodd yn ei deulu ef yn unig ond un 
genedlaeth wedi ei farwolaeth, ni ddisgynodd ond yn unig 
i'w fab Nadab ; wedi hyny Baasa, yr hwn oedd o deulu 
arall, a'i cymerodd, ac nid arosodd yn ei hiliogaeth ef ond 
un genedlaeth ar ol ei farwolaeth. Yna Zimri, yr hwn 
oedd was iddo, a'i cymerodd ; ond ni ddisgynodd mewn un 
modd i'w hiliogaeth ef, ac Omri a gymerodd y llywodraeth 
ar ei ol ef, a'r goron a fu yn ei hiliogaeth ef yspaid tair 
cenedlaeth. Yn nesaf, Iehu, yr hwn oedd o deulu arall, a'i 
cymerodd hi, a'r goron a arosodd yn ei deulu ef dair neu 
bedair cenedlaeth ; ac wedi hyny Salum, yr hwn oedd o 
deulu arall, a'i cymerodd ; ond ni ddisgynodd i'w hiliogaeth 
ef, ond Menahim a'i cymerodd hi, ac nid arosodd yn ei 
deulu ef ond un genedlaeth ar ei ol. Yna Peca, un o deulu 
arall, a'i cymerodd hi ; ac ar ei ol ef Hosea, yr hwn eto 
oedd o deulu arall. Y fath wahaniaeth oedd rhwng coron 
Israel a choron Iudah ; yr oedd y naill yn aros, gydag 
ychydig y\yj str, mewn llinell uniongyrchol : a'r Hall yn cael 
ei lluchio oddiamgylch, o'r naill deulu i'r Hall, fel pe buasai 
yn wawd gan ragluniaeth. Y rheswm am hyn ydoedd, nid 



120 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

am fod breninoedd Iudah ya well na breninoedd Israel, 
(canys yr oedd llawer o honynt cyn waethed a hwythau,) 
ond am fod y fendith ganddynt hwy ; hwynt hwy oeddynt 
hynafiaid Crist yn ol y cnawd, y rhai yr oedd ganddynt 
bawl i eistedd ar orsedd-faingc Israel. Ond nid felly yr 
oedd gyda breninoedd Israel ; a cban byny yr oedd Dwyfol 
Ragluniaeth yn arfer gofal parhaus, trwy yr boll gyfnewid- 
iadau byny a ddygwyddasant mewn cynifer o wahanol gen- 
edlaethau, y fatb yspaid maitb o amser, i gadw coron Iudah 
mewn un llinell uniongyrchol, er cyflawni y cyfammod 
tragywyddol a wnaetbai Duw a Dafydd, trugareddau yr 
bwn gyfammod ydynt drugareddau sicr : ond nid oedd y 
fath gyfammod yn pertbynu i'r ocbr arall, na'r fatb ofal gan 
ragluniaeth am danynt, 

Yma ni ddylid myned beibio heb sylwi, fod unwaith gyd- 
fradfwriad cryf rhwng brenin Syria a brenin Israel, yn 
amser Ahaz annuwiol, brenin Iudah, i'w ddifeddiannu ef 
a'i deulu o orsedd Iudah, ae i osod arni un o deulu arall, 
sef mab Tabeal. Esa. 7. 6. " Esgynwn yn erbyn Iudah, 
a blinwn hi, torwn hi hefyd atom, a gosodwn frenin yn ei 
chanol hi; sef mab Tabeal." Ae yr oeddynt yn ymddang- 
os yn bynod o debyg i gael cyflawni eu hamcan, yn gy- 
maint ag y dywedir, yn adn. 2, " Fod calon Ahaz wedi 
cyffroi, a chalon ei bobl, megys y cynhyrfa prenau y coed 
o flaen y gwynt." Ar yr achlysur yma fe anfonodd Duw y 
prophwyd Esaiah i galonogi ei bobl^ac i hysbysu iddynt na 
ddeuai hyny i ben. Ac oblegyd fod yr achos yn ymddang- 
os mor anobeithiol, hyd onid oedd Ahaz a'r bobl yn 
anghredu y gwaredid hwy, gan hyny Duw a gyfarwyddodd 
y prophwyd i roddi iddynt yr arwydd hwn, sef y byddai i 
Grist ddyfod o had cyfreithlawn Ahaz. Adn. 14. " Am 
hyny yr Arglwydd ei hun a ddyry i chwi arwydd ; Wele, 
morwyn a fydd feichiog, ae a esgor ar Fab, ac a eilw ei enw 
ef Immanuel." Yr oedd hyn yn arwydd da, ac yn gadarn- 
had grymus o'r gwirionedd a addawsai Duw trwy Esaiah, 
na byddai i fwriad breninoedd Syria ac Israel byth gael ei 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 121 

gyflawni. i ddifeddiannu Ahaz a'i deulu o lywodraeth 
Iudali ; canys yr oedd Crist i ddyfod o honynt hwy. 

Crybwyilais yn y fan yma am yr oruchwyliaeth hon o 
eiddo rhagluniaeth ; can} r s, er ei bod wedi parhau yspaid 
cybyd o amser, eto, hi a ddechreuodd ar fynediad Solomon 
i orsedd ei dad Dafydd. 

12. Y peth nesaf y sylwaf arno ydyw, adeiladw y deml; yr 
hon oedd yn gysgod nodedig o dri pheth, sef, natur ddynol 
Crist, yr eglwys, a'r nefoedd. Yr oedd y tabernacl yn hyt- 
rach yn arddangos yr eglwys yn ei sefyllfa symudol a chyf- 
newidiol yn y byd hwn. Ond y deml, yr hon oedd yn adeilad 
drudfawr, harddwych, a gogoneddus, ac ansymudol, oedd yn 
neillduol yn arddangos yr eglwys yn ei sefyllfa ogoneddus 
yn y nefoedd. Y deml hon a adeiladwyd yn ol y portread 
a ddangoswyd i Dafydd gan yr Ysbryd Glan, a thrwy y 
cyfarwyddyd dwyfol a roddwyd iddo ef, yn y man lie yr 
oedd llawr-dyrnu Oman yr Iebusiad, ar fynydd Moriah. 
2 Cron. 3. 1. Ar yr un mynydd, ac yn ddiamhen, ar yr un 
man. ag yr offrymasai Abraham ei fab Isaac; canys fe 
ddywedir am hwnw mai mynydd yn nhir Moriah ydoedd, a 
elwid mynydd yr Arglwydd. yr nn a'r mynydd hwn lie yr 
oedd y deml yn sefyll. " Ac Abraham a alwodd enw y lie 
hwnw IEHOFAH-iire; fel y dywedir heddyw, Yn mynydd 
yr Arglwydd y gwelir." Gen. 22. 2, 14. 

Mai natur ddynol Crist oedd gwrthgysgod y deml hon, a 

ymddengys oddiwrth yr hyn a ddywedodd efe pan y dang- 

oswyd teml Ierusalem iddo. ac y dywedodd yntau, " Din- 

ystriwch y deml hon. ac mewn tridiau y cyfodaf hi." loan 

2. 19. 20. Y ty hwn, neu dy wedi ei adeiladu yn y He 

hwn, a fu yn dy i Dduw yn barhaus, lie yr addolai ei eglwys 

ef hyd oni ddaeth Crist. Hwn oedd y lie a ddewisodd yr 

Arglwydd, lie yr offrymid yr holl aberthau, hyd oni ddaeth 

yr Aberth mawr, ac y peidiodd y lleill oil. I'r deml hon, 

neu yn hytrach y deml a adeiladwyd wedi hyny yn y He 

hwn, y daeth yr Arglwydd, sef :i Angel y cyfammod " Yn 

y lie hwn y mynych draddododd efe ei athrawiacth nefol, 
H. R.— w. 5 



122 IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ac y gwnaeth wyrthiau ; yina y casglodd efe yn nghyd o 
eglwys, trwy dywalltiad o'i Ysbryd, ar ol ei esgyniad i'r nef. 
Yn Luc. 24. 53, y dywedir am ddysgyblion Crist, wedi ci 
esgyniad cf i'r nef, M Ac yr oeddynt yn wastadol yn y deml, 
yn moli ac yn bendithio Duw." Ac am y lluaws a ddy- 
cbwelwyd ar ddydd y Pentecost y dywedir, Ci eu bod yn gytun 
yn y deml." A'r apostolion hefyd oeddynt " beunydd yn y 
deml, ac o dy i dy, ni pheidiasant a dysgu, a pbregetbu yr Ar- 
glwydd Iesu." Hyd onid aeth sain yr atbrawiaetb allan, ac 
yr ymledaenodd yr eglwys trwy yr holl fyd. Act. 2. 46. 
a 5. 42. 

13. Y mae yn deilwng i sylwi yma, fod yr eglwys Iudd- 
ewig, yn yr amser hwn, ar ol gorphen y deml, yn nheyrnasiad 
Solomon, wedi ei dyrchafu iW gogoniant allanol uchaf. Yr 
eglwys Iuddewig, neu ei hordinhadau a'i sefydliadau, a 
gydmerir i'r lleuad, yn Dat. 12. 1, "A rbyfeddod mawr a 
welwyd yn y nef; gwraig wedi ei gwisgo a'r haul, a'r lleuad 
dan ei thraed, ac ar ei pben goron o ddeuddeg seren." Fel 
yr oecld yr eglwys bon yn debyg i'r lleuad mewn amryw 
ystyriaetbau ereill, felly yr oedd yn hyn befyd, sef ei bod 
yn beneiddio ac yn lleibau. O'i sylfaeniad cyntaf, yn y 
cyfammod a wnaed.ag Abraham, pan y decbreuodd y lleuad 
hon ymddangos, buasai hyd yr amser hwn yn cynyddu yn 
raddol yn ei gogoniant. Yr oedd yr amser hwn, sef pan y 
gorphenwyd ac y cysegrwyd y deml, yn ngbylch canol yr 
amser rhwng galwad Abraham ac ymddangosiad Crist, ac 
yr ydoedd y pryd hwn yn llawn lloer. Wedi hyn fe ddif- 
lanodd gogoniant yr eglwys Iuddewig yn raddol hyd oni 
ddaeth Crist : fel y caf achlysur i sylwi yn fwy neillduol 
wedi hyn. 

Yn awr yr oedd eglwys Israel yn ei gogoniant allanol 
uchaf; ac yr oedd cenedl Israel yn awr mor luosog hyd onid 
ymddengys eu bod fel y tywod ar Ian y mor. 1 Bren. 
4. 20. Yr oedd teyrnas Israel yn awr wedi ei sefydlu yn 
gadarn yn y teulu o ba un yr oedd Crist i ddyfod. Yr 
oedd Duw yn bresennol wedi dewis dinas, yn mha un y 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 123 

gosododd efe ei enw. ac wedi rhoddi meddiant cyflawn i'w 
bobl yn ngwlad yr addewid mewn tawelwch, sef o afon yr 
Aifft hyd yr afon fawr Euphrates, a'r holl genedloedd hyny, 
y rhai oeddynt o'r blaen yn elynol iddynt, oeddynt yn awr 
wedi ymostwng yn heddychol danynt, a neb yn beiddio codi 
mewn gwrthryfel yn eu herbyn. Yr oedd yr addoliad 
Iuddewig yn awr wedi ei gyflawn sefydlu yn ei holl ordin- 
hadau : yn bresennol, yn He tabernacl symudol yr oedd 
ganddynt y deml fwyaf harddwych, yr adeilad mwyaf drud 
fawr ot un a fuasai o'i blaen, nac a fu byth wedi iddi gael 
ei dinystrio. Yr oedd y bobl yn awr yn mwynhau hedd- 
wch a helaethrwydd, u a phob un yn eistedd dan ei win- 
wydden ei bun. a'i ffigysbren ei hun, yn bwyta. ac yn yfed, 
ac yn gwneyd yn llawen." 1 Bren. 4. 20. Yr oeddynt yn 
awr yn y radd uchaf o lwyddiant daearol : yr oedd yr arian 
nior belaeth a'r cerig, a'r tir oedd yn llawn o aur a meini 
gwerthfawr. a defnyddiau tramor drudfawr ereill, y rhai a 
ddygid yn llongau Solomon o Ophir, a chan fasnachwyr o 
barthau ereill or byd. Yn awr yr oedd ganddynt y doeth- 
af o ddynion yn teyrnasu arnynt, yr hwn oedd, raae yn 
debyg, y *y w y so o daearol ardderchocaf a fu erioed. Yr 
oedd y son am eu henwogrwydd yn awr wedi myned ar led 
yr holl fyd, fel yr oedd rhai o gyrau pellaf y ddaear yn 
dyfod i weled eu gogoniant a'u dedwyddwch. 

Fe welodd Duw yn dda fel hyn, yn un o hynafiaid Crist, 
osod allan gysgod nodedig o'i deyrnas ef, pan y byddai yn 
teyrnasu yn ei ogoniant. Dafydd. yr hwn a ymladdodd lawer 
yn ei oes. ac a dywalltodd lawer o waed, bywyd yr hwn oedd 
yn llawn brwydrau a thrallodau, oedd yn arddangos mwy o 
Grist yn ei sefyllfa ddarostyngol a milwrus. pan yr oedd 
efe. sef Crist, yn brwydro a'i elynion. Ond Solomon, yr 
hwn oedd yn wr heddychol. oedd yn arddangosiad mwy 
neillduol o Grist yn ei sefyllfa ddyrchafedig, yn teyrnasu yn 
fuddugoliaethus yn ei deyrnas heddychol. Ac yr oedd 
sefyllfa ogoneddus a dedwydd yr eglwys Iuddewaidd y 
pryd hwnw yn arwyddo dau beth : — 1. Y sefyllfa ogonedd- 



124 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

us y bydd yr eglwys ynddi ar y ddaear, yn oesoedd di 
weddaf y byd ; y dyddiau heddychol hyny pryd na chyfyd 
cenedl gleddyf yn erbyn cenedl, ac na ddysgant ryfel 
mwyach. — 2. Sefyllfa ogoneddus yr eglwys yn yr amser a 
ddaw yn y nefoedd. Ni bu y Ganaan ddaearol erioed yn 
gysgod mor nodedig o'r Ganaan nefol ag ydoedd pan yr oedd 
pobl ddedwydd Israel yn ei gwirioneddol fwynhau fel tir yn 
llifeirio o laeth a mel. 

1 4. Wedi hyn, gogoniant yr eglwys Iuddewig a adfeillodd 
yn raddol hyd oni ddaeth Crist ; eto yr oedd gwaith y 
prynedigaeth yn myned rhagddo. Beth bynag fyddai yn 
diflanu neu yn dihoeni, yr oedd Duw yn cario y gwaith hwn 
yn mlaen yn wastadol o oes i oes ; yr oedd yr adeiladaeth 
yma yn cynyddu yn uwch o hyd. Yr ydoedd yn myned 
yn mlaen o hyd er rhwyddach parotoad i ddyfodiad Crist, 
tra y parhaodd dihoeniad y genedl Iuddewig cystal a'i 
chynydd, oblegyd fod Llywodraethwr anfeidrol ddoeth y 
byd wedi trefnu pethau mor rhyfeddol, fel yr oedd pob petk 
a ddygwyddai wedi eu trefnu er daioni i'r dyben mawr hwn, 
a'u gwneyd yn foddion i'w hyrwyddo. Pan y byddai yr 
Iuddewon yn flodeuog ac yn llwyddiannus, efe a barai i 
hyny fod yn gynnorthwyol i ddwyn yn mlaen y dyben hwn ; 
a phan y byddent mewn adfyd, byddai hyny hefyd yn gyn- 
northwyol i ddwyn yn mlaen yr un peth. Tra yr oedd yr 
eglwys Iuddewig yn ei sefyllfa gynyddawl, yr oedd gwaith 
y prynedigaeth yn cael ei ddwyn yn mlaen trwy eu cynydd 
hwy ; a phan ddaethant i agwedd wywedig a dihoenus, o 
amser Solomon hyd ymddangosiad Crist, yr oedd Duw yn 
dwyn yn mlaen waith y prynedigaeth trwy hyny. Yr oedd 
eu hadfeiliad hwy ynddo ei hun yn beth ag yr oedd yr Ar- 
glwydd yn gwneyd defnydd o hono er rhwyddach parotoad 
i ddyfodiad Crist. 

Fel y mae y lloer. o amser ei llawn, yn nesau yn agosach 
agosach i'w chysylltiad a'r haul, y mae ei goleuni yn lleihau 
yn raddol, nes ydyw o'r diwedd, pan mae y cysylltiad yn 
cymeryd lie, yn cael ei llyngcu i fyny yn hollol yn ngoleuni 



HAXES GWAITH Y PRYNED1GAETH. [25 

yr haul. Felly yr oedd gyda 'r eglwys Iuddewig, o'r amser 
yr oedd yn ei gogoniant uchaf yn nyddiau Solomon, hyd ei 
diflaniad. Yn niwedd teyrnasiad Solomon fe ddechreuodd 
pethau dywyilu. trwy ei fod ef wedi ymlygru ag eilun- 
addoliaeth. yr hyn a fawr dywyllodd ogoniant y tywysog 
doeth a galluog hwnw; deebreuodd trallodau hefyd yn awr 
gyfodi yn ei deyrnas. Ar ol ei farwolaeth ef rhanwyd y 
deyrnas. y deg llwyth a wrthryfelasant. ac a wrthodasant 
ymostwng i dy Dafydd. enciliasant hefyd oddiwrth wir 
addoliad yr Arglwydd. a gosodasant i fyny y lloi aur yn 
Dan a Bethel. Yn fuan wedi hyn rhifedi y deg llwyth a 
leihawyd yn ddirfawr yn y frwydr rhwng Ieroboam ae 
Abiah. pan y lladdwyd o Israel bum' can' mil o wyr dewis- 
ol : yr hyn oedd golled nas adennillodd teyrnas Israel mo 
honi byth. 

Teyrnas Iudah hefyd oedd yn awr yn hynod o lygredig. 
Yn amser Ahab yr oedd teyrnas Israel, nid yn unig yn 
addoli y lloi yn Dan a Bethel, ond hefyd yr oedd addoliad 
Baal yn cael ei ddwyn yn mlaen. ; r blaen yr oeddynt yn 
honi eu bod yn addoli y gwir Dduw trwy y delwau hyny. 
sef lloi Ieroboam : ond yn awr yr oedd Ahab wedi codi i 
fyny eilun-addoliaeth amlwg. ac addoliad uniongyrchol i 
dduwiau gau yn lie y gwir Dduw. Yn fuan wedi hyn fe 
ddygwyd eilun-addoliaeth yn mlaen yn nheyrnas Iudah, 
sef yn nheyrnasiad Iehoram. yr hyn a fu mewn canlyniad 
iddo briodi Athaliah. merch Ahab. Wedi hyn fe dde- 
chreuodd Duw gwtogi terfynau Israel, trwy hollol ddinystrio 
ac anfon i gaethiwed y rhan hono o'r bobl ag oedd yn pres- 
wylio y tu hwnt i'r lorddonen. 2 Bren. 10. 32. Yna 
Tiglath-Pilezer a gaethgludodd yr holl rai oeddynt yn 
cyfanneddu rhanau gogleddol y wlad. 2 Bren. 15. 29. 
O'r diwedd y deg llwyth a ddygwyd allan oil o'u gwlad eu 
hunain gan Salmaneser. Wedi hyn hefyd teyrnas Iudah a 
ddygwyd i gaethiwed Babilon, ac ni ddychwelocld rhan fawr 
o'r genedl byth yn ol; ac nid oedd y rhai hyny a ddy- 
chwelwyd. ond rhifedi bychan mewn cydmariaeth i'r hyn a 



126 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ddygwyd i gaethiwed, a'r rhan fwyaf o honynt wedi eu 
dvchweliad, oeddyut yn ymddibynol ar awdurdodau a 
llywodraethau ereill — buont unwaith yn ddeiliaid i frenin- 
oedd Persia, drachefa i benaethiaid y Groegiaid, ac wedi 
hyny i'r Rhufeiniaid. A chyn amser Crist, yr oedd yr 
eglwys Iuddewig wedi myned yn hynod o lygredig, yn codi 
i fyny hunan-gyfiawnder, ac wedi ei gorlifo ag ofergoeledd. 
Mor fechan oedd diadell eglwys Crist yn nyddiau ei 
gnawd ! 

Ond yr oedd Duw yn parotoi y ffordd mewn ararywiol 
ffyrdd, trwy raddol ddiflaniad yr eglwys Iuddewig, o amser 
Solomon hyd oni ddaeth Crist. 

(1.) Yr oedd diflaniad graddol gogoniant yr oruchwyl- 
iaeth seremoniaidd lion yn arweiniad i ro'i lie ac agoriad 
ffordd i oruchwyliaeth ogoneddusach yr efengyl. Mae 
gogoniant yr hen oruchwyliaeth, y fath ag ydoedd yn amser 
Solomon, yn myned yn ddim, pan y cydmerir hi a'r oruch- 
wyliaeth ysbrydol a osodwyd i fyny gan Grist. Yr oedd 
yr eglwys yn amser yr Hen Destament, fel plentyn dan 
ymgeleddwyr a llywodraethwyr, ac yr oedd Duw yn ym- 
ddwyn tuag ati fel tuag at blentyn. Y mae yr apostol yn 
galw y gorwycheddau allanol a berthynent i'r oruchwyliaeth 
hono, yn egwyddorion llesg a thlodion, ac yr oedd yn addas 
iddi ddiflanu fel yr oedd amser Crist yn dynesu. Pan yr 
oedd loan Fedyddiwr, ei ragredegwr, yn llefaru am dano, 
efe a ddywedodd, " Rhaid ydyw iddo ef-gynyddu, ac i 
minau leihau." loan. 3. 30. Y mae yn addas i ogoniant 
y ser gilio, pan fydd yr haul yn dynesu tua 'i gyfodiad. 

(2.) Yr oedd y fath ddiflaniad graddol ar ogoniant yr 
eglwys Iuddewig yn tueddu i barotoi y ffordd i ddyfodiad 
Crist, fel yr oedd yn amlygiad o ogoniant gallu Duw, yn 
effeithiau goruchel y prynedigaeth. Yr oedd y fath leihau 
a gwanychu ar bobl Dduw, y naill gam ar ol y Hall, hyd oni 
ddaeth Crist, yn hynod o debyg i'r lleihau a fu ar fyddin 
Gideon. Yr Arglwydd a ddywedodd wrth Gideon fod y 
bobl oedd gydag ef yn rhy luosog iddo ef roddi y Midianiaid 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 127 

yn eu Haw hwynt, rhag y byddai i Israel ymogoneddu yn 
ei erbyn ef, a dywedyd, " Fy Haw fy hun a'm hachubodd." 
Gan hyny, fe orchymynwyd i'r holl rai ofnus ddychwel- 
yd i'w cartrefi, ac fe ddychwelodd dwy fil a? hugain, 
a deng mil a arosasant. Ond yr oeddynt dracbefn yn 
rhy luosog ; ac yno, wedi profi y bobl wrth y dwfr, fe 'u 
Ueihawyd i dri-chan' gwr. Felly yr oedd y bobl yn amser 
Solomon yn rhy luosog, galluog, a gogoneddus, i Grist 
ymddangos yn eu plith ; gan hyny efe a'u lleihaodd hwy. 
Yn gyntaf, trwy anfon ymaith y deg llwyth, ac wedi hyny 
trwy y caethgludiad i Babilon ; wedi hyny fe leihawyd eu 
gogoniant yn mhellach. trwy y llygredigaeth mawr a chyff- 
redinol oedd yn eu plith pan y daeth Crist, fel pan ddaeth 
efe, na chafodd ond ychydig iawn o bersonau duwiol yn eu 
mysg hwynt, a chyda dyrnaid bychan o ddysgyblion y 
gorchfygodd efe y byd. Y modd hyn y dygwyd pethau 
uchel i lawr. fel y byddai i Grist gael ei ddyrchafu. 

(3.) Yr oedd hyn yn parotoi y ffordd i ddyfodiad Crist, 
fel yr oedd yn gwneyd iachawdwriaeth yr Iuddewon a 
achubwyd trwyddo ef yn fwy amlwg. Er fod y rhan fwyaf 
o'r genedl Iuddewig wedi cael eu gwrthod, a'r Cenedloedd 
yn cael eu dwyn i mewn yn eu lie, eto fe achubwyd llawer 
o filoedd o'r Iuddewon gan Grist wedi iddo adgyfodi. 
Act. 21. 20. Yr oeddynt yn cael eu cymeryd o gyflwr mor 
isel, pan yr oeddynt dan gystudd tymhorol, yn eu caethiwed 
gan y Rhufeiniaid, ac mewn agwedd ofer-goelus ac an- 
nuwiol, fel yr oedd eu gwaredigaeth yn ymddangos yn fwy 
amlwg a gogoneddus. Gwnaethym sylw ar yr oruchwyl- 
iaeth hon o eiddo rhagluniaeth, yn dwyn yr eglwys Iudd- 
ewig i iselder trwy ddinaniad graddol, yn y He hwn, am 
fod hyny wedi dechreu yn nheyrnasiad Solomon. 

15. Myfi a sylwaf yn y man jm&.fod canon yr ysgryth- 
yraw icedi cael ei ychwanegit yn amser teyrnasiad Solomon, 
neu yn fican icedi hyny ; rhai o honynt a }'sgrifenwyd gaiv 
ddo ef ei hun, fe allai yn agos i ddiwedd ei deyrnasiad, 
cnegys llyfr y Diarhebion a'r Pregethwr. Ond Can y Can- 



128 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

iadau, fel y'i gelwir, a ysgrifenwyd ganddo, sydd yn deilwng 
o sylw neillduol. Y mae yn bollol ar y'testun sydd genym. 
sef Crist a'r prynedigaeth — y mae yn arddangos y berth- 
ynas uchel a gogoneddus, yr uudeb a'r cariad, sydd rhwng 
Crist a'i eglwys waredigol. Ac fe ymddengys i'r hanes- 
iaeth ysgrythyrol gael ei ychwanegu yn amser teyrnasiad 
Solomon, a rhai o'r breninoedd dilynol nesaf ato, gan y 
prophwydi Nathan, Ahiah, Semaiah, ac Ido. Ac y mae yn 
debygol, oddiwrth yr hyn a ddywedir yn 2 Cron. 9. 29. a 
12. 15. a 13. 22, fod y rhan hyny o'r banes sanctaidd ag 
sydd genym yn llyfr cyntaf y Breninoedd, wedi cael ei 
ysgrifenu ganddynt hwy. 

3 6. Peth hynod o ryfedd oedd i Dduw gynnal ei eglwys, 
a dal i fyny wir grefydd, yn ystod y cyfnod hwn, pan yr 
ystyrier fod y bobl mor dueddol i eilun-addoliaetb. Pan 
yr oedd y deg llwyth yn gyffredinol wedi braidd hollol 
ymwrthod ag addoliad yr Arglwydd, efe a ddaliodd i fyny 
y wir grefydd yn nheyrnas Iudah ; a pban y byddent 
hwythau yn ymlygru ag eilun-addoliaeth, fel y byddent yn 
dra mynych, ac eilun-addoliaeth, yn barod i ddiffoddi gwir 
grefydd, eto Duw a gadwodd fywyd yn y lamp, a phan y 
byddai pethau yn ymddangos wedi dyfod i'r pen pellaf, a 
gwir grefydd yn cymeryd ei hanadl olaf, efe a roddai 
adfywiadau bendithlawn ami, trwy dywalltiadau nodedig 
o'i Ysbryd, yn neillduol yn amser Hezeciah a Iosiah. 

1 7. Duw a gadwodd lyfr y gyfraith rhag* myned ar goll 
am yr amser maith y buwyd yn ei barhaus esgeuluso, a phan 
yr oedd gelyniaeth gyflredinol tuag ato. Yr esiampl fwyaf 
nodedig o hyn oedd, cadwraeth llyfr y gyfraith yn amser 
hir wrthgiliad Manasseh, ac wedi hyny yn nheyrnasiad ei 
fab Ammon. Bu llyfr y gyfraith yn yr yspaid hwnw yn 
cael ei fawr esgeuluso, ac yr oedd y fath ddiofalwch a hal- 
ogedigaeth yn eu hymdriniaeth a gorchwylion y deml, fel y 
collodd y copi o'r gyfraith, oedd yn cael ei gadw wrth ystlys 
yr arch yn y lie sancteiddiolaf, am amser maith. Ni 
wyddai neb pa le yr ydoedd, eto Duw a'i cadwodd rhag 



BANES G WATCH Y PRYNEDIGAETH. 129 

hollol golli. A phan yr oeddynt yn adgyweirio y deml yn 
amser Iosiah, hwy a'i cawsant yn mysg yr adfeilion, wedi 
iddo fod ar goll dros hir amser, fel yr ymddengys fod Iosiah 
ei hun yn dra dyeithr iddo hyd y pryd hyn. 2 Bren. 22. 8. 

18. Fod Duw yn cadw y llwyth, o ba un yr oedd Crist i 
ddyfod, rhag darfod am dano mewn amryw a mawrion ber- 
yglon trwy yr amser hwn. Eglwys weledig Crist, o deyrn- 
asiad Solomon ailan, oedd yn benaf yn llwyth Iudah. Nid 
oedd llw}*th Beniamin, yr hwn a ymunodd ag ef, ond 
bycban iawn, a Iudah oedd yn dra lluosog ; ac megys y 
cymerth Iudah Beniamin dan ei nodded pan yr aeth efe i'r 
Aifft i gyrchu yd oddiyno. felly yr ymddengys fod llwyth 
Beniamin dan nodded Iudah byth wedi hyny. Ac er fod 
codiad y lloi i fyny gan Ieroboam yn Dan a Bethel, yn 
achlysur i'r Lefiaid ffoi o holl lwythau ereill Israel i Iudah, 
(2 Cron. 11. 13.) eto nid oeddynt ond ychydig, ac heb eu 
cyfrif yn mysg y llwythau ; ac er fod llawer o*r deg llwyth 
ar yr achlysur hwnw, er mwyn addoliad yr Arglwydd yn y 
deml. wedi gadael eu hetifeddiaethau, a symud i aros yn 
Iudah, ac ymgorffoli a hwy, eto yr oedd llwyth Iudah yn 
gymaint mwy lluosog, fel y galwyd hwy oil ar enw Iudah. 
Gan hyny, yr Arglwydd a ddywedodd wrth Solomon, - Ond 
ni rwygaf yr holl freniniaeth ; un llwyth a roddaf i'th fab 
di, er mwyn -Dafydd fy ngwas, ac er mwyn Ierusalem yr 
hon a etholais." Felly hefyd pan y dygwyd y deg llwyth i 
gaethiwed, dywedir na adawyd ond llwyth Iudah yn unig : 
ac oddiwrth hyny y galwyd hwy yn Iuddewon. 1 Bren. 
11. 13, 32, 36. 2 Bren. 17. 18. 

Hwn oedd y llwyth o ba un yr oedd Crist i ddyfod ; ac 
yn hwn yn benaf jt oedd eglwys weledig DuW yn gyn- 
nwysedig, o amser Solomon allan : y llwyth hwn oedd y 
bobl, ar ba rai y teyrnasai breninoedd ag oeddynt yn hyn- 
afiaid cyfreithlon i Grist, ac o dy Dafydd. Y bobl hyn a 
gadwyd mewn modd rhyfedd rhag cael eu dinystrio trwy yr 
yspaid hwn o amser, pan yr oeddynt mor fynych yn ymyl 
dinystr, ac o'r braidd yn diangc rhag cael eu llyngcu i fyny 

h. r. — w. 6 # 



UO HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

ganddo. Felly yr oedd yn amser Rehoboam, pan y daeth 
Sisac brenin yr Aifft, gyda llu mawr yn erbyn Iudah; eto 
Duw. mewn modd amlwg, a'u cadwodd rhag cael eu di- 
nystrio. 2 Cron. 12. 2. A thrachefn yn amser Abiah, pan yr 
ymosododd leroboam mewn rhyfel yn ei erbyn ef gydag 
wyth gan mil o wyr dewisol ; byddin alluog iawn ! 2 Cron. 
13. 3. Yr Arglwydd a waredodd Iudah y pryd hwn, er 
mwyn y cyfammod gras a gadarnhaodd efe a Dafydd, fel y 
mae yn amlwg oddiwrth adnodau 4, 5, a'r fuddugoliaeth a 
gawsant oedd am fod yr Arglwydd o'u plaid. Adn. 12. A 
thrachefn yn amser Asa, pan ddaeth Zera yr Ethiopiad, yn 
ei erbyn ef gyda byddin fwy nag yr un eto, sef mil o fii- 
oedd, a thri chant o gerbydau. 2 Cron. 14. 9. Yn yr 
amgylchiad hwn Asa a waeddodd ar yr Arglwydd, ac a 
ymddiriedodd ynddo, gan ystyried nad oedd ond yr un 
peth iddo ef gynnorthwyo y rhai nad oedd ganddynt allu. 
Adn. 11. "Ac Asa a waeddodd ar yr Arglwydd ei Dduw, 
ac a ddywedodd, Arglwydd, nid yw ddim i ti gynnorth- 
wyo, pa un bynag ai gyda llawer, ai gyda 'r rhai nid oes 
ganddynt gryfder." Ac o ganlyniad yr Arglwydd a roddodd 
idd} T nt fuddugoliaeth ogoneddus ar y llu galluog hwnw. 

Felly yr ydoedd drachefn yn amser Iehosaphat, pan yr 
oedd meibion Ammon, a Moab, a thrigolion Mynydd Seir, 
wedi cydfwriadu yn erbyn Iudah, gyda byddin alluog, a 
nerth llawer mwy nac a allasai Iehosaphat gyfodi ; yr hwn, 
yn nghyda'i bobl, a ofnodd yn ddirfawr. Eto hwy a ymosod- 
asant yn unfryd i geisio yr Arglwydd ar yr achlysur ; ac a 
ymddiriedasant ynddo, ac fe hysbyswyd iddynt gan un o'i 
brophwydi ef, nad oedd raid iddynt ofni, ac na byddai 
iddynt achos i ymladd yn y frwydr hon, ond yn unig sefyll 
yn llonydd i edrych ar iachawdwriaeth yr Arglwydd. Yn 
ganlynol ni wnaethant ond sefyll yn llonydd, a chanu mawl 
i Dduw, yr hwn a wnaethai i'w gelynion wneuthur y gwaith 
eu hunain, trwy ladd naill y Hall; tra yr oedd meibion 
Iudah heb ddim i'w wneuthur, ond casglu yr yspail, yr 
hwn oedd yn fwy nac a allent gludo ymaith: 2 Cron. xx. 



HANKS GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 131 

Felly hefyd yr oedd yn amser Ahaz, fel y sylwyd o'r 
blaen. Drachefn, yn amser Hezeciah, pan y daeth Sena- 
cherib. brenin Assyria, yr hwn oedd y llywodraethwr unben- 
aethol mwyaf yn y byd y pryd hwnw, i fyny yn erbyn 
dinasoedd caerog Iudah, wedi iddo ddarostwng y rhan 
fwyaf o'r gwledydd cymydogaethol, ac anfon Rabsaceh, 
llywydd ei fyddinoedd, yn erbyn Ierusalem, yr hwn, mewn 
modd hynod o ddirmygus a balch, a wawdiodd Hezeciah 
a'i bobl, fel pe buasai yn sicr o fuddugoliaeth ; a'r bobl oedd 
yn crynu gan ofn. fel wyn o flaen llewod. Yna Duw a 
anfonodd Esaiah y prophwyd i'w cysuro, ac i sicrhau iddynt 
na lwyddai yr Assyriaid yn eu hamcan. Yn wystl o'r 
waredigaeth efe a roddodd iddynt yr arwydd hwn, sef y 
byddai i'r ddaear, am ddwy flynedd olynol, fwrw ymborth 
o honi ei hun, heb na hau nac aredig ; ac yn y drydedd 
flwyddyn y byddai iddynt hau a medi, a phlanu gwinllan- 
oedd, a bwyta o'u ffrwyth, fel yr oeddynt yn arfer o'r blaen. 
2 Bren. 19. 29. Y mae hyn yn cael ei hysbysu fel cysgod 
o'r hyn a addewir yn adnodau 30, 31. " A'r gweddill o &f 
Iudah, yr hwn a adewir, a wreiddia eilwaith i waered, ac a 
ddwg ffrwyth i fyny. Canys gweddill a a allan o Ieru- 
salem, a'r rhai diangol o fynydd Sion ; zel Arglwydd y 
lluoedd a wna hyn." Y mae yr yd ya tarddu i fyny 
drachefn, wedi iddo gael ei dori a'r crynian, ac yn dwyn 
cnwd arall o'r gwreiddiau oeddynt yn ymddangos fel pe 
buasent wedi meirw, yn arddangos adfywiad yr eglwys 
drachefn, fel pe buasai yn codi o'i lludw ei bun, ac yn 
blodeuo fel planhigvn a fuasai wedi ei dori i lawr, ac yn ym- 
ddangos yn anadferadwy. Pan y byddo gelynion yr eg- 
lwys wedi gwneyd eu heithaf, a phethau yn ymddangos 
fel pe baent wedi cyrhaedd eu hamcan i'w dadymchwelyd, 
fel o'r braidd yr oedd hi yn bod yn weledig, eto y mae 
bywyd dirgelaidd ynddi, yr hwn a wna flaguro drachefn, a 
gwreiddio i lawr, a dwyn ffrwyth i fyny. Yr oedd hyn yn 
cael ei gynawni yn awr ; canys yr oedd brenin Assyria 
eisoes wedi mudo ymaith y deg Uwyth ; a Senaeherib hefyd 



132 IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

wedi cymeryd holl ddinasoedd caerog ludah. ac wedi am- 
gyrhaedd y wlad oddiamgylch ogylch. Ierusalera yn unig 
oedd yn aros, ac yr oedd Rabsaceh yn ol ei ddychymygion 
ei hun, wedi ei llyngcu hithau i fyny, fel yr oedd hefyd yn 
ol tybiau oftms yr Iuddewon eu hunain. Ond Duw a 
weithredodd waredigaeth ryfeddol. Efe a anfonodd ei 
angel, yr hwn mewn un noswaith a darawodd gant a phed- 
war ugain a phump o filoedd yn ngwersyll y gelyn! 

19. Yn amser teyrnasiad Uzziah, a'r breninoedd dilynol 
iddo, fe welodd Duw yn dda gyfodi nifer o brophwydi enwog, 
y rhai oeddynt yn traddodi eu prophwydoliaethau i ysgrif- 
en, i'w gadael ar eu hoi er defnydd i'r eglwys trwy yr holl 
oesoedd. Fe sylwyd o'r blaen, fod Duw wedi dechreu 
sefydlu dilyniad o brophwydi yn Israel yn amser Samuel ; 
ond y mae yn debygol nad ysgrifenodd yr un o honynt 
lyfrau o brophwydoliaethau hyd yn awr. Y mae yn wir fod 
llawer o honynt wedi ysgrifenu hanesion am ryfeddol 
ragluniaethau Duw tuag at ei eglwys, megys ag y sylwyd 
eisoes am Samuel, Nathan, Gad, ac Ido. Y mae yn ym- 
ddangos fod hanes Israel wedi cael ei ddwyn yn mlaen gan 
Ido a Semaiah. 2 Cron. 12. 15. " Am y gweithredoedd 
cyntaf a diweddaf i Rehoboam, onid ydynt hwy yn ysgrif- 
enedig yn ngeiriau Semaiah y prophwyd, ac Ido y gwel- 
edydd, yn yr achau ?" Ac wedi hyny gan " Iehu mab Hanani, 
yr hwn y sonir am dano yn llyfr breninoedd Israel. " 
1 Bren. 16. .1 — 7. Ac fe ddygwyd yr hanes yn mlaen 
draehefn gan Esaiah y prophwyd. u A'r rhan arall o weith- 
redoedd cyntaf a diweddaf Uzziah, a ysgrifenodd Esaiah y 
prophwyd, mab Amos." 2 Cron. 26. 22. Y mae yn deb- 
ygol mai efe a ysgrifenodd yn ail lyfr y Breninoedd, cystal 
ag yn llyfr ei brophwydoliaeth ei hun, yr hyn a ddygwyd 
yn mlaen ac a orphenwyd gan brophwydi ereill ar ei ol ef. 
Ond yn awr y cyfododd Duw i fyny gyntaf nifer o bro- 
phwydi enwog, nid yn unig i ysgrifenu hanesion. ond pro- 
phwydoliaethau hefyd. Fe dybir mai y cyntaf o'r rhai hyn 
oedd Hosea mab Beeri, ac am hyny y gelwir ei brophwyd- 



BANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 133 

oliaeth. sef gair yr Arglwydd trwyddo ef, :i Dechreu ymad- 
rodd yr Arglwydd trwy Hosea :" hyny y w, y rhan gyntaf yn 
y dull yma o'r gair ysgrifenedig. Efe a brophwydodd yn 
nyddiau Uzziah, Iotham. Ahaz, a Hezeciah, breninoedd 
Iudah, ac yn nyddiau Ieroboam mab Ioas, brenin Israel. 
Oddeutu yr amser bwn fe gyfododd amryw dystion ereill 
dros Dduw, i draddodi eu prophwydoliaetbau i ysgrifen, 
megys Esaiab, Amos, Ionas. Michah, Nabum. ac fe allai rai 
ereill ; ae felly, o'r amser bwn allan, yr oedch gan Dduw yn 
wastadol bropbwydi yn ysgrifenu yn ddilynol. 

Yr oedd byn yn gynnyddiad mawr i'r gwaitb yr ydys yn 
llefaru am dano. fel yr ymddengys os ystyriwn mai prif or- 
cbwyl y propbwydi ydoedd gosod allan y prynedigaetb trwy 
Grist. Y dyben mawr fod ysbryd propbwydoliaetb yn cael 
ei roddi iddynt oedd eu galluogi i dystiolaetbu am Grist : 
" Canys tystiolaeth Iesu ydyw ysbryd propbwydoliaetb. ; ' 
Dat. 19. 10. Ac yr ydym yn gweled mai y prif betb y 
mae y rhan fwyaf o'r propbwydi yn sefyll arno yn eu bys- 
grifeniadau yw Crist a'r prynedigaetb. ac amserau gogon- 
eddus yr efeugyl yn y dyddiau diweddaf : ac er fod llawer 
o betbau ereill wedi cael eu rbagfynegu ganddynt, eto fe 
ymddengys nad oedd y rbanau bvny o'u propbwydoliaetbau 
ond yn unig arweiniad i mewn i'r petbau byn. Pa betb 
bynag a fyddent yn ei ragfynegu, yn byn yn gyffredinol y 
terfynai eu propbwydoliaeth. 

Y propbwydi byn a ysgrifenasant yn benaf er parotoi y 
ffordd i ddvfodiad Crist, a'r gogoniant oedd i ganlyn. Ac a'r 
fa tli iaitb ddyrcbafedig y maent bwy oil yn llefaru am y petbau 
hyny ! Y maent yn llefaru am betbau ereill fel dynion ereill ; 
ond pan y maent yn dyfod at y testun bwn, y fatb orucbelder 
nefolaidd sydd yn eu biaitb ! Y mae rbai o bonynt yn dra 
neillduol a cbyflawn yn eu rbagfynegiadau am y petbau byn, 
ac. uwcblaw pawb o bonynt, y propbwyd Esaiab. yr bwn gan 
hym-. mewn ystyr teilwng. a elwir yn bropbwyd efengyl- 
aidd. Ymddengys ei fod yn traddodi atlirawiaetb ogonedd- 
us yr efengyl mor eglur bron a'r apostolion, y rbai a breg- 



134 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ethasant Grist wedi ei ddyfodiad. Gari hyny y mae yr apostol 
Paul yn gwneyd sylw ar hyn, ac yn dywedyd "fod Esaias yn 
ymhyf hau ;" (Khuf. 10. 20.) hyny yw, yn hynod o eglur, 
fel yr arferir y gair yn y Testament Newydd, (2 Cor. 3. 12,) 
" Yr ydym yn arfer hyfder mawr." Mor eglur a chyflawn y 
mae y prophwyd Esaiah yn darlunio dull ac amgylchiad- 
au, natur a dyben dyoddefiadau ac aberth Crist, yn nihen- 
nod liii. o'i brophwydoliaeth ! Nid oes nemawr bennod yn 
y Testament Newydd ei hun yn fwy cyflawn ac eglur ar yr 
athrawiaeth. Gyda 'r fath iaith oruchel y mae yr un pro- 
phwyd yn llefaru o bryd i bryd am ogoneddus radau Crist, 
a'r bendithion annhraethadwy sydd yn dylifo i'r eglwys trwy 
y prynedigaeth ynddo ef ! Iesu Grist, y person am ba un 
yr oedd y prophwyd yn llefaru, a ymddangosodd iddo un- 
w T aith mewn Surf ddynol, yn agwedd y natur a gymerodd 
efe wedi hyny. Pen. 6. 1. " Gwelais hefyd yr Arglwydd 
yn eistedd ar eisteddfa uchel a dyrchafedig, a'i odre yn 
llenwi y deml." Crist oedd yn awr yn ymddangos i Esaiah, 
fel y mae yn amlwg oddiwrth yr hyn a ddywedir yn y 
Testament Newydd. loan 1 2. 39—4 1 . 

Os ystyriwn y prophwydoliaethau helaeth a ysgrifenwyd 
gan Esaiah, a'r prophwydi ereill, mor fawr oedd y cynydd 
ar oleuni yr efengyl ! Mor helaeth oedd y datguddiedig- 
aethau a'r prophwydoliaethau am Grist yn awr, mewn cyd- 
mariaeth i'r hyn oeddynt yn amser cyntaf yr Hen Desta- 
ment, sef o Adda hyd Noah ; neu yn ystod yr ail amser, o 
Noah hyd Abraham ; neu ychydig cyn dyddiau Moses, neu 
yn ei amser ef, Ioshua a'r Barnwyr, Rhan fawr o'r Hen 
Destament a ysgrifenwyd o ddyddiau Uzziah hyd y caeth- 
gludiad i Babilon ; ac mor ardderchog ydyw yrhanau hyny 
o hono! Pa drysor gwerthfawr a drosglwyddodd y pro- 
phwydi hyny i eglwys Dduw, ag sydd yn tueddu i gadarn- 
hau efengyl Crist : ac a fu o fuddioldeb a chysur mawr i 
eglwys Dduw trwy yr holl oesoedd o hyny hyd yn bresennol, 
ac a fydd felly yn ddiamheu hyd ddiwedd y byd. 



HANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 135 

PEN. VI. 

O Amser Caethiwed Babilon hyd Ddyfodiad Crist. 

Yr wyf yn awr yn dyfod at amser diweddaf yr Hen 
Destarnent, gan ddechreu gyda chaethiwed Babilon, ac yn 
cyrhaedd hyd ddyfodiad Crist, yr hyn oedd y rhan fwyaf o 
chwe' chan' mlynedd, i ddangos y modd yr oedd gwaith y 
prynedigaeth yn cael ei ddwyn yn mlaen trwy yr amser 
hwn. Ond eyn dechreu ar ddim neillduol, myfi a sylwaf 
ar dri pheth, yn yr hyn yr oedd yr yspaid hwn yn gwahan- 
iaethu oddiwrth yr amserau o'r blaen. 

1. Er nad oes genym hanes am ran fawr o'r amser hwn 
yn yr ysgrythyr, eto y mae ei ganlyniadau yn destun mwy 
if prophwydoliaethau na dim a ddygwyddodd o 7 i flam. Y 
mae yr ysgrythyr yn gosod y dygwyddiadau allan mewn 
dwy ffordd, trwy ba rai y dygir gwaith y prynedigaeth yn 
mlaen, sef naill ai mewn hanesyddiaeth ai mewn prophwydol- 
iaeth ; a thrwy y naill neu y Hall o'r ffyrdd hyn, y mae 
genym hanes pa fodd y dygwyd yn mlaen waith y pryned- 
igaeth o ddechreuad y byd. Er na cheir yr holl hanes am 
yr holl waith yn bennodol yn yr ysgrythyrau, eto fe gyn- 
nwysir ynddynt y gadwyn o'r holl ddygwyddiadau mawrion, 
trwy ba rai y dygir y gorchwyl hwn yn rnlaen o'r cwymp 
hyd ddiwedd y byd, naill ai mewn prophwydoliaethau ai mewn 
hanesion. Ac y mae i sylwi arno, pan y mae diffyg yn yr 
ysgrythyr yn y naill o'r ffyrdd hyn, y mae yn cael ei wneyd 
i fyny yn y Hall. A'r lleoedd y mae pall yn yr hanesydd- 
iaeth ysgrythyrol, yno y mae prophwydoliaeth yn cymeryd 
He : felly y dygir yr hanes yn mlaen o hyd, ac ni thorir 
y gadwyn hyd oni ddelom i'r ddolen olaf yn nghyflawniad 
pob peth. 

Am hyny cawn sylwi mewn perthynas i'r amser yr ydys 
yn son am dano yn awr, er ei fod yn gymaint llai testun 



136 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

hanesyddiaeth ysgrythyrol, na'r rban fwyaf o'r amser o'r 
blaen, fel ag y mae mwy ria phedwar can' mlynedd, na rydd 
yr ysgrytliyr i ni ddim hanes am danynt, eto y mae dy- 
gwyddiadau yr amser hwn yn destun mwy i'r prophwydol- 
iaetbau na 'r holl amserau ereill yn nghyd. Y rhan fwyaf 
o'r prophwydoliaethau nodedig yn llyfr Daniel, ac yn 
Esaiah, Ieremiah, ac Ezeciel, yn erbyn Babilon, Tyrus, a'r 
AifFt, ac amryw genedloedd ereill, a gyflawnwyd yr amser 
hwn. 

Felly, y rheswm paham na roddir hanes yn yr ysgryth- 
yrau am ran fawr o'r amser hwn yw, nid am nad oedd y dy- 
gwydcliadau a ddygwyddasant ynddo mor fawr, neu yn llai 
teilwng i sylwi arnynt na dygwyddiadau yr amserau o'r 
blaen, ond o herwydd amryw resymau ereill a ellir roddi. 
Un o honynt ydyw, mai ewyllys Duw oedd i ysbryd pro- 
phwydoliaeth beidio yn y cyfnod hwn, (y rhesymau am yr 
hyn a roddir rhagllaw;) ac felly nid oedd prophwydi i 
ysgrifenu hanes yr amseroedd hyn ; a chan i Dduw rag- 
fwriadu hyny, efe a ofalodd na byddai i ddygwyddiadau 
mawrion y cyfnod hwn fod heb grybwylliad am danynt 
yn ei air. Y mae yn beth y dylid sylwi arno, i'r pro- 
phwydi ysgrifenyddol yn Israel, gael eu codi tua diwedd 
y cyfnod blaenorol, ac oddeutu dechreu hwn ; yr hyn a 
wnawd mewn rhan am fod yr amser yn awr wedi nesau, pan 
y byddai i ysbryd prophw'ydoliaeth ballu, ac na byddai ych- 
wanegu at yr hanes ysgrythyrol, ac am hyny na byddai un 
hanesyddiaeth ysgrythyrol i'wgael ond yr hyn a ellid gasglu 
ocldiwrth y prophwydoliaethau. 

G-ellir rhoddi rheswm arall paham y gadawyd rhan mor 
fawr o'r amser hwn heb ddim hanes am danoyn-yrysgryth- 
yrau, sef, fod Duw yn ei ragluniaeth yn gofalu y byddai i 
hanes cyflawn a chredadwy gael ei gadw am dano mewn 
hanesyddiaeth cyitredin. Y mae i'w sylwi mewn perthynas 
i'r dygwyddiadau yn y punr amser blaenorol hanes pa rai 
a roddir yn yr ysgrythyr, nad ydyw hanesion cyffredin yn 



1IANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 137 

cyffwrdd a hwy, neu, o'r hyn lleiaf, ag ond ychydig o lion ynt. 
Y mae amryw hanesion ansicr a dychymygol am bethau a 
ddygwyddasant yn yr amseroedd hyny : ond bernir yn gy- 
ffredin nad oedd dechreuad amseroedd hanesyddiaeth cred- 
adwy ond ychydig gyda chan' mlynedd cyn amser Nebuch- 
odonosor. Yr oedd dynion dysgedig yn mlilith y Groegiaid 
a'r Rhufeiniaid yn arfer galw yr oesoedd cyn hyny yn oes- 
oedd ffugiol ; ond yr amserau ar ol hyny a alwent yr oes 
hanesiol. Ac y mae genym hanesion dibetrus am y prif 
ddygwyddiadau a gymerasant le o'r pryd hwnw hyd ddy- 
fodiad Crist, mewn hanesion cyffredin, y rhai ydynt yn 
cytuno a'r prophwydoliaethau ysgrythyrol sydd genym amyr 
amseroedd hyny, yn nodedig ryfeddol. Fel hyn y cymerodd 
y Daw mawr, yr hwn sydd yn llywio pob peth, ofal i roddi 
hanesyddiaeth am bethau er dechreuad y byd, trwy yr holl 
oesoedd blaenorol, y rhai nad oedd hanesion cyffredin yn 
cyrhaedd atynt ; ac ni pheidiodd efe a gwneyd hyny hyd 
oni ddaeth yr amseroedd diweddar hyn. yn mha rai y mae 
hanesion cyffredin yn hysbysu am bethau gydagradd o sicr- 
wydd : ac mewn perthynas i'r amserau hyny. y mae efe 
wedi rhoddi hysbysiaeth helaeth am danynt mewn pro- 
■phwydoliaethau, fel trwy gydmaru hanesion cyffredin a'r 
prophwydoliaethau hyny, y gallem weled eu cysondeb, a'r 
modd y maent yn cytuno a'u gilydd. 

2. Hwn oedd amser diweddaf yr Hen Destament, a'r 
agosaf at ddyfodiad Crist, ac fe ymddengys iddo gael ei 
ddosparthu yn nodedig oddiwrth yr holl amserau ereill yn y 
chwyldroadau inawrion a fu yn mysg cenedloedd y ddaear* i 
wneyd ffordd i ddyfodiad teyrnas Crist. Yr oedd yr amser 
yn awr wedi nesau, yn mha un yr oedd Crist, y Brenin 
mawr ac Iachawdwr y byd, i ymddangos, a mawr oedd y 
cyfnewidiadau a ddygwyd oddiamgylch, er rhwyddhau y 
ffordd i'w ddyfodiad ef. Y ffordd i'w ddyfodiad ef oedd yn 
cael ei pharotoi er cwymp dyn, trwy yr holl amseroedd o'r 
blaen : ond yn awr yr oedd yr amser wedi agosau, pethau 
yn dechreu addfedu yn gynym, a Dwyfol Ragluniaeth yn 



138 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

gweithredu yn rhyfeddol. Y chwyldroadau mwyaf ag y ceir 
hanes am danynt wedi y dylif, a ddygwyddasant yn ystod y 
cyfnod hwn. Yr boll fyd adnabyddus bron y pryd hwnw, sef 
yr holl genedloedd oddiamgylch gwlad Canaan, yn mbell ac 
yn agos, y rhai oeddynt o fewn cyrhaedd adnabyddiaeth 
trigolion Canaan, a ddadymchwelwyd drachefn a thrachefn. 
Yr holl wledydd oeddynt fel pe buasent yn cael eu gwag- 
hau a'u dadymchwelyd, a phob cenedl yn ei thro yn cael ei 
darostwng a'i chaethgludo, a'r rhan fwyaf o honynt yn cael 
hyny yn fynych, yn yr amser yma, yn ol yr hyn a ddywedir 
yn y brophwydoliaeth : " Wele yr Arglwydd yn gwneuthur 
y ddaear yn wag, ac yn ei difwyno hi ; canys efe a ddadym- 
chwel ei gwyneb hi, ac a wasgar ei thrigolion." Esa. 24. 1. 
Y gwaghau a'r dadymchwelyd yma a ddechreuodd gydag 
eglwys weledig Duw, yn ei chaethgludiad gan frenin Babi- 
lon. Ac yna y cwpan a aeth oddiwrthynt hwy oddiam- 
gylch at yr holl genedloedd ereill, yn ol yr hyn a ddatgudd- 
iwyd gan Dduw i'r prophwyd Ieremiah, (pen. 25. 15 — 27.) 
Fe ymddengys fod yma gyfeiriad neillduol at y chwyl- 
droadau mawrion oedd ar wyneb y ddaear yn amseroedd 
yr ymherodraeth Fabilonaidd. Ond fe fu dadymchweliadau 
cyffredinol ar y byd wedi hyny cyn dyfodiad Crist, trwy 
weithrediadau tair o freniniaethau mawrion a gyfodasant ar 
ol yr ymherodraeth Fabilonaidd. Fe arddangosir brenin 
Babilon yn yr ysgrythyr fel un yn dadymchwelyd y byd ; 
ond wedi hyny yr ymherodraeth Fabilonaidd a ddadym- 
chwelwyd gan Cyrus, yr hwn a sylfaenodd ymherodraeth 
Persia yn ei lie hi ; yr hon oedd yn llawer mwy eang nac y 
bu ymherodraeth Babilon pan oedd yn ei gogoniant mwyaf. 
Fel hyn y dadymchwelwyd y byd yr ail waith. Wedi 
hyny ymherodraeth Persia a ddadymchwelwyd gan Alexan- 
der, a'r ymherodraeth Roegaidd a godwyd i fyny ar ei had- 
feiliau ; yr hon oedd drachefn yn llawer mwy eang nac un 
Persia. Fel hyn y dadymchwelwyd y byd y drydedd 
waith. Ac yn ddiweddaf ymherodraeth G-roeg a ddad- 
ymchwelwyd gan y Rhufeiniaid, a'r ymherodraeth Rufein- 



HANES GWA1TH Y PRYNED1GAETH. 139 

aidd a sefydlwyd yn ei lie hithau : ac yr oedd hon yn 
rhagori yn fawr ar yr holl lywodraethau blaenorol mewn 
gallu ac eangder ei llywodraetk. Ac felly y byd a ddad- 
ymchelwyd y bedwaredd waith. 

Yr amrywiol lywodraethau hyn. a'r chwyldroadau mawr- 
ion a fu yn eu canlyn yn y byd, sydd yn cael llefaru yn 
helaeth am danynt yn mhrophwydoliaethau Daniel. Y 
maent yn cael eu barddangofl yn y ddelw aur. arian, pres, 
a haiarn, a welodd Xebuckodonosor, a'r esponiad a roddir 
gan Daniel i'r weledigaeth yn yr ail bennod : ac yn 
ngweledigaeth y pedwar bwystfil. a'r esponiad a roddir iddi 
gan yr Angel yn y seithfed bennod. Dilyniad ymherodr- 
aethau Persia a Groeg a arddangosir yn fwyaf neillduol 
yn ngweledigaeth yr hwrdd a'r bwch, yn yr wythfed ben- 
nod. a thrachefn yn yr unfed bennod ar ddeg. 

Heblaw y pedwar .dadymchweliad cynredinol hyn, fe 
gadwyd y byd yn barhaus inewn terfysg ac anonyddwch, 
trwy yr holl amser hwn hyd oni ddaeth Crist. Cyn hyn yr 
oedd gwyneb y ddaear mewn tawelwch cydmariaethol ; er 
fod Rawer o ryfeloedd mawrion wedi bod, eto nid ydym yn 
darllen am y fath gynhyrfiadau galluog a chyflfredinol ag 
oedd yn yr amser hwn. Yr oedd y rhan fwyaf o genedl- 
oedd y byd, wedi hir aros megys ar eu gwaddod, heb gael 
eu tywallt o lestr i lestr, fel y dywedir am Moab. Ier. 
48. 11. Yn awr yr oedd y cynhyrfiadau mawrion hyn yn 
bod oblegyd fod amser y Messiah mawr yn agosau. Ezec. 
21. 27. ;; Dymchwelaf, dymchwelaf. dymchwelaf hi: ac ni 
bydd mwyach hyd oni ddelo yr hwn y mae yn gyfiawn 
iddo ; ac iddo ef y rhoddaf hi." TYrth fynychu y gair 
dymchwelaf dair gwaith, y mae y prophwyd yn cyfeirio at 
dri dadymchweliad, fel yn^Dat. 8. 13. Y mae mynychu y 
gair gwae dair gwaith, yn arwyddo tair gwahanol wae, fel 
yr ymddengys oddiwrth yr hyn a ganlyn : " Un wae a aeth 
heibio : wele, yn mae y dyfod eto ddwy wae ar ol hyn." 
Dat. 9. 12. 

Y mae yn rhaid sylwi, fod Ezeciel yn prophwydo yn 



140 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

amser y caethiwed yn Mabilon ; a chan hyny fe fu tri dad- 
ymcliweliad mawr a chyffredinol ar y byd wedi rhoddi y 
brophwydoliaeth hon, cyn dyfodiad Crist. Y cyntaf gan y 
Persiaid, yr ail gan y Groegiaid, a'r trydydd gan y Rhuf- 
einiaid ; ac wedi hyny, Crist, yr hwn oedd a hawl i wisgo y 
meitr a theyrnasu, oedd i ddyfod. Y mae yn amlwg fod y 
chwyldroadau mawrion hyn, y lleferir am danynt yma, yn 
rhagbarotoawl i ddyfodiad teyrnas Crist. Ond tuag at 
iawn ddeall y geiriau, y mae yn rhaid sylwi ar yr ymad- 
rodd, " Dymchwelaf, dymchwelaf, dymcbwelaf hi" h. y., 
meitr a cboron Israel, neu dymhorol oruchel lywodraeth ar 
bobl weledig Duw. Hyn yr oedd Duw yn ei hysbysu trwy 
y prophwyd na byddai mwyach ; y goron oedd i gael ei 
chymeryd ymaith, a'r meitr i'w symud, fel y dywedir yn yr 
adnod o'r blaen. Nid oedd yr awdurdod oruchel ar Israel 
i fod mwyach yn llinach freninol Dafydd, yn mha un yr 
oedd yn briodol iddi fod, ond fe'i symudwyd, a rhoddwyd 
hi i ereill, a throsglwyddwyd hi o'r naill i'r Hall. Yn gynt- 
af yr oedd yr awdurdod oruchel ar Israel i fod yn nwylaw 
y Persiaid ; ac yna yr oedd i'w dadymchwelyd drachefn, ac 
i ddyfod i ddwylaw y Gfroegiaid ; a thrachefn y byddai 
dadymchweliad arall, a'r llywodraeth yn dyfod i ddwylaw y 
Khufeiniaid, ac na byddai mwyach yn llinach Dafydd, 
hyd oni ddeuai y person hwnw ag oedd yn fab i Dafydd, 
hawl briodol yr hwn oedd gwisgo y meitr, ac i'r hwn yr 
oedd Duw yn ei rhoddi. 

Fod yr holl chwyldroadau mawrion hyny yn parotoi y 
ffordd i ddyfodiad Crist, ac i godi i fyny ei deyrnas ef, a 
ymddengys yn mhellach, oddiwrth yr hyn a ddywedir gan 
Haggai, pen. 2. 6, 7 : " Canys fel hyn y dywed Arglwydd 
y lluoedd ; Unwaith eto, ennyd fechan y w, a mi a ysgyd- 
waf y nefoedd, a'r ddaear, a'r mor, a'r sychdir ; ysgydwaf 
hefyd yr holl genedloedd, a dymuniant yr holl genedloedd 
a ddaw: llanwaf hefyd y ty hwn a gogoniant. medd Argl- 
wydd y lluoedd." Gwel hefyd adn. 21 — 23. Y mae yn 
amlwg fod y cynhyrfiadau hyn, trwy ba rai yr oedd gorsedd- 



HAKES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. Hi 

fevdd teyrnasoedd a byddinoedd yn cael eu dadymchwelyd, 
a phob un yn dyfod i lawr trwy gleddyf ei frawd ei hun, yn 
parotoi y ffordd i'w ddyfodiad ef, yr hwn yw dymuniant yr 
boll genedloedd. 

Y eyfnewidiadau a'r trallodau mawrion y cyfarfu yr 
eglwys weledig a hwy ar rai amserau, a gydmerir i wewyr 
ami hyd onid esgorai hi ar Grist. Dat. 12. 2. Felly, y 
trallodau a'r chwyldroadau mawrion a galluog hyn cyn 
geni Crist, oeddynt mewn cyffelybiaeth, fel pe buasai y byd 
mewn gwewyr i esgor arno ef. Y mae yr apostol yn Rhuf. 
viii. yn arddangos yr holl greadigaeth fel pe ba'i yn cyd- 
ocheneidio, ac mewn gwewyr i esgor ar ryddid a datgudd- 
iai meibion Duw. Yr oedd bod y byd yn cael ei gadw 
cyhyd mewn rbyfeloedd a tbywallt gwaed. yn parotoi y 
ffordd i ddyfodiad Tywysog tangnefedd, a'r agwedd yr oedd 
ynddo, yn dangos y mawr anghenreidrwydd am y fath 
Dywysog. 

Fe welodd Duw yn dda drefnu yn ei ragluniaeth, i awdur- 
dod a llywodraetb ddaearol gael ei godi i'r uchder mwyaf, 
ac ymddangos yn ei ogoniant penaf yn y pedair breniniaeth 
faw'r hyny a ddilynasant naill y Hall, ac y byddai i bob un 
o lionynt fod yn fwy gogoneddus na 'r un flaenorol, cyn 
iddo osod i fyny deyrnas ei Fab; fel, trwy hyny, yr ym- 
ddangosai pa gymaint y mae ei deyrnas ysbrydol ef yn 
rhagori ar y teyrnasoedd bydol mwyaf gogoneddus. Yr 
oedd nerth a gogoniant teyrnas Satan yn ymddangos yn ei 
huchder mwyaf, yn y pedair breniniaeth hyny: can} 7 s llyw- 
odraethau y byd paganaidd oeddynt, ac felly eu nerth hwy 
oedd nerth teyrnas Satan. Duw a oddefodd i'r ddiweddaf 
gyfodi i'r fath uchder mawr mewn awdurdod a gorwychedd 
cyn dyfodiad ei Fab, er parotoi y ffordd iddo ef gael budd- 
ugoliaeth fwy gogoneddus pan y deuai i'w dadymchwelyd. 
Yr oedd yn rhaid i Goliath ymwisgo yn ei holl arfogaeth 
pan yr oedd y llengcyn Dafydd yn dyfod i'w erbyn ef a 
ffon dan ac a chareg, fel y byddai buddugoliaeth Dafydd yn 
fwy gogoneddus. Fe oddefodd Duw i un o'r llywodraethau 



142 HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

mawrion liyn ddarostwng un arall, ac felly i'r naill godi ar 
ddiuystr y Hall, ac yr oedd yr olaf o hyd yn ymddangos yn 
fwy nerthol, ond y ddiweddaf oedd y gryfaf a'r alluocaf o 
lionynt oil ; felly, Crist wrth ddadymchwelyd hon, oedd niegys 
pe buasai yn eu dadymchwelyd hwynt oil ar unwaith : fel y 
mae y gareg a dorwyd o'r mynydd, nid a dwylaw, yn cael 
ei harddangos megys yn inalurio y ddelw o aur, arian, 
haiarn, pres a chlai, hyd cnid oedd y cyfan yn myned fel 
man us yn y lloriau dyrnu baf. 

Fe oddefwyd i'r yinherodraethau hyn gynhyrfu y byd, ac 
i'r naill ddinystrio y Hall ; ac er fod eu hawdurdod mor 
fawr, eto nis gallent gynnal eu hunain, ond hwy a syrthias- 
ant y naill ar ol y Hall, ac a ddaethant i'r dim, ie. y ddi- 
weddaf a'r alluocaf o lionynt, yr hon a lyngcasai yr boll 
ddaear. Fe welodd Duw yn dda ddangos trwyddynt hwy 
anwadalwcb a gwagedd pob mawredd daearol, y rbai oedd- 
ynt yn wasanaetbgar fel addurn i osod allan ogoniant teyrn- 
as ei Fab, yr hon ni ddinystrir byth. Dan. 2. 44. " Ac yn 
nyddiau y breninoedd hyn y cyfyd Duw y nefoedd frenin- 
iaeth, yr hon ni ddystrywir byth : a'r freniniaeth ni adewir 
i bobl ereill ; ond hi a faluria ac a dreulia yr holl frenin- 
iaethau hyn, a hi a saif yn dragywydd." Cymaint y mae 
hon yn gwahaniaethu oddiwrth yr holl freniniaethau hyny : 
y maent hwy yn diflannu ymaith, ac yn cael eu gadael i bobl 
ereill, ond hon a saif yn dragywydd. Fe oddefodd Duw i'r 
diafol wneyd ei egni i sefydlu ei achos trwy godi i fyny y 
llywodraethau mwyaf nerthol a rhwysgfawr yn y byd, cyn 
i'r Iesu, yr hwn oedd yn ddirmygedig gan ddynion, ei 
ddadymchwelyd ef yn ei ymherodraeth. Fe ddaeth Crist 
i'r byd i dynu i lawr uchel bethau teyrnas Satan, " fel y 
byddai i law yr Arglwydd fod ar bob balch ac uchel, ac ar 
bob twr uchel, a phob magwyr gadarn." Esa. 2. 12. Ac 
oblegyd hyny fe oddefwyd i'r pethau hyn ymgodi yn hynod 
o uchel, fel y byddai i Grist ymddangos yn gymaint mwy 
gogoneddus uwchlaw iddynt. Mewn modd rhyfedd fel hyn 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 143 

y darfu i Lywodraethwr mawr a doeth y byd. barotoi y 
fiord d i godi i fyny deyrnas ei anwyl Fab. 

3. Peth arall neillduol nodedig yn yr amser neu yr 
yspaid diweddaf hwn cyn dyfodiad Crist, oedd rhyfeddol 
gadwracth yr eglwys trwy yr holl ddadymchweliadau hy/i. 
Yr oedd hyn, ar ryw gyfrifon, yn fwy nodedig trwy yr 
yspaid hwn nac un o'r atnserau blaenorol. Yr oedd yn 
hynod o ryfedd fod yr eglwys, yr hon oedd yn awr mor 
wan, ac mewn agwedd mor isel, a chan mwyaf yn ddarost- 
yngedig i ly wodraeth yr unbenaethau Paganaidd, yn cael ei 
chadw am yr yspaid o bump neu chwe 5 chan' mlynedd yn 
nghyd, tra yr oedd y byd mor fynych yn cael ei ddadym- 
chwelyd, a'r ddaear megys'yn cael ei rhwygo yn ddarnau, ac 
mor ami yn cael ei gwaghau a'i gosod yn ddifrod, a'i thrig- 
olion yn cael eu tori i lawr cyn fynyched, pob un gan 
gleddyf ei frawd. Yr wyf yn dywedyd, mai peth rhyfedd 
oedd i'r eglwys, yn ei sefyllfa isel a gwan, yr hon nid oedd 
ond dyrnaid bychan o bobl, gael ei chadw yn yr holl gyn- 
hyrfiadau mawrion hyny, yn neillduol wrth ystyried fod 
gwlad Iudea. yr hon oedd breswylfa benaf yr eglwys yn 
nghanol y terfysgiadau hyn, ac fel pe buasai yn ganol- 
bwjnt i'r pleidiau amrafaelgar, ac yn fynych iawn yn an- 
neddfa rhyfel yn eu mysg hwy, ac yn cael ei gorlenwi a'i 
sathru yn ami gan fyddinoedd ; weithiau yn meddiant y 
naill bobl, bryd arall yn meddiant ereill : a'r genedl yn 
wrthddrych cenfigen a chasineb yr holl genedloedd Pagan- 
aidd oddiamgylch iddi, ac yn cael ei dinystrio ganddynt, 
lluaws mawr o drigolion y wlad yn fynych yn cael eu lladd, 
a'r tir i fesur helaeth yn cael ei ddiboblogi, a'r rhai a fydd- 
ent yn awdurdodi arnynt yn bwriadu yn fynych gwbl 
ddinystrio yr holl genedl. Eto cynnaliwyd a diogelwyd 
hwy yn eu caethiwed yn Mabilon, a chynnaliwyd hwy 
drachefn yn y peryglon yr aethant trwyddynt dan frenin- 
oedd Persia, a'r peryglon mwy o lawer yr oeddynt yn 
ddarostyngedig iddynt drachefn dan ymherodraeth Groeg, 
ac wedi hyny pan y sathrwyd y byd gan y Khufeiniaid. 



144 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

Eii oadwraeth trwy yr yspaid hwn o amser 3'.Joedd nod- 
edig neillduol ; canys nid ydym yn darllen i'r eglwys erioed 
mewn un amser blaenorol ddyoddef erlidigaeth i'r fath radd 
ag y darfu iddi yr amser hwn dan Antiochus Epiphanes, 
fel y cawn son wedi hyn. Yr oedd cadwraeth yr eglwys 
trwy yr holl ddadymchweliadau hyny ar y byd, yn rhoddi 
goleuni a cliadarnhad ar yr hyn a ddarllenwn yn Salm 46. 
" Duw sydd noddfa a nerth i ni, cymhorth hawdd ei gael 
mewn cyfyngder. Am hyny nid ofnwn pe symudai y 
ddaear, a phe treiglid y mynyddoedd i ganol y mor: er 
rhtto a therfysgu o'i ddyfroedd, er crynu o'r mynyddoedd 
gan ei ymchwydd ef" 

Sylwais fel hyn ar ryw bethau cyffredinol, y mha rai yr 
oedd yspaid diweddaf amseroedd yr Hen Destament yn 
gwahaniaethu oddiwrth yr amserau ereill. Yr wyf yn awr 
yn dyfod i sylwi yn fwy neillduol ar y modd y dygwyd 
gwaith y prynedigaeth yn mlaen. 

1. Y peth cyntaf i fod dan sylw yn awr, ydoedd caeth- 
iwed yr Iuddewon yn Mabilon. Goruchwyliaeth fawr o 
eiddo rhagluniaeth oedd hon, na bu ei chyffelyb erioed o'r 
blaen. Yr oedd plant Israel wedi cael eu mynych ddar- 
ostwng gan eu gelynion yn amser y Barnwyr, ac amryw 
bersonau neillduol wedi cael eu cymeryd i gaethiwed ar~ 
amserau ereill. Ond ni bu erioed y fath beth a dinystr 
hollol ar yr holl wlad, ae ar y cysegr, a dinas Ierusalem, a 
holl bentrefydd y wlad, a chorff y genedl yn cael eu mudo 
o'u gwlad eu hun i wlad oedd amryw gannoedd o filltiroedd 
o bellder oddiwrthynt, a thir Canaan yn cael ei waghau o 
bobl weledig Duw. Fe ymadawodd yr arch unwaith o'r 
tabernacl yn Siloh, a chaethgludwyd hi i dir y Philistiaid : 
ond ni bu erioed y fath beth a llosgi y cysegr, a hollol 
ddinystrio yr arch, y dodrefn a'r llestri sanctaidd yn cael 
eu mudo ymaith, yr addoliad gosodedig yn cael ei rwystro, 
a'r tir yn ddifrod ac yn wag am gymaint o flynyddoedd. 
Pa mor fywiog y mae Galarnadau Ieremiah yn gosod y 
pethau hyn allan ! Yr oedd gwaith y prynedigaeth yn cael 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 14 i 

ei ddwyn yn mlaen trwy yi orucbwyliaetb nodedig bon yn 
y pethau canlynol : 

(1.) Yr orucliwyliaeth hon a ddygodd iachdd terfynol iW 
genedl Iuddewig oddiwrth ei heilun-addoliaeth. Y mae y 
prophwyd Esaiah. wrth lefaru am godiad i fyny deyrnas 
Crist, yn dywedyd, y byddai i'r eilunod gael eu hollol ddy- 
ddimu. Pan yr oedd yr amser yn nesau ag yr oedd Duv/ 
am ddyddimu eilun-acldoliaeth Paganaidd trwy y rhan 
fwyaf o'r byd adnabyddus, fe ryngodd bodd iddo yn gyntaf 
ddyddimu Paganiaeth yn mysg ei bobl ei bun, trwy eu 
caetbiwed yn Mabilon. Hwynt-bwy, y rhai oeddynt ers 
eynifer o oesoedd mor dueddol i eilun-addoliaetb, fel nad 
oeddynt yn diwygio er yr boll farnedigaetbau a ddaetb 
arnynt o'i berwydd, ie yr boll rybuddion, argyboeddiadau, 
eeryddon, a gawsant, oeddynt beb ateb dyben, ond yn awr 
bwy a gwbl feddyginiaetbwyd ; ac er y gallasai rbai o bon- 
ynt syrtbio i'r pecbod hwn wedi byn, fel y darfu iddynt 
oddeutu amser erlidigaetb Antioclms, eto, fel cenedl, ni 
ddangosasant unrbyw duedd mwyacb iddo. Yr oedd byn 
3'n gyfnewidiad nodedig a rbyfeddol yn y bobl byn, ac yn 
betb oedd yn dwyn yn mlaen yn union-gyrcbol waitb y 
prynedigaetb, fel yr ydoedd yn ddyrcbafiad mawr ar acbos 
gwir grefydd yn y byd. 

(2.) Un petb ag oedd yn parotoi y ffordd i ddyfodiad 
Crist, ac i osod i fyny orucbwyliaetb ogoneddus yr efeDgyl, 
oedd cymeryd ymaith lawer o y r pethau hyuy yn mha rai yr oedd 
gogoniant yr orucliwyliaeth Iuddewig yngynnwysedig. Mewn 
trefn i ddwyn i mewn orucbwyliaetb ogoneddus yr efengyl, 
yr oedd yn rbaid i ogoniant } 7 r eglwys Iuddewig ddiflanu. 
Cyflawnwyd byn trwy y caetbiwed Babilonaidd mewn am- 
rywiol ffyrdd. 

Yn gyntaf, Bu yn acblysur i symud y llywyddiaeth am- 
serol, neu y llywodraetb orucbel ac annibynol oedd gan- 
ddynt yn eu mysg eu bunain, ymaitb o dy Dafycld. Yr 
oedd yr amser yn awr yn nesau pan y byddai i Grist, Bren- 
in mawr a tbragywyddol ei eglwys, deyrnasu, ac felly yr 

II. R.—W. 7 



146 HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 

ydoedd yn bryd i'r breninoedd cysgodol hyn gilio ymaith. 
Yr Iuddewon ooddynt o hyn allan bob amser yn ddibynol 
ar allu llywodraethol cenedloedd ereill, hyd oni ddaeth 
Crist, am yn agos i chwe' chan' mlynedd, oddyeithr tua 
deng mlynedd a phedwar ugain y buont dan y Maccabeaid 
a'u hiliogaeth, am ba yspaid y cynnaliasant fath o lywodr- 
aeth annibynol, a hyny trwy ryfeloedd gwastadol. 

Trwy y caethiwed hefyd. fe clynwyd ymaith ogoniant a 
gorwychedd y deml, ac nid oedd y deml a adeiladwyd wedi 
hyny ddim mewn cydmariaeth iddi hi. Yr oedd hyn yn 
addas, gan fod yr amser yn nesau i wrthgysgod gogoneddus 
y deml ymddangos. 

Yn y caethiwed hefyd hwy a gollasant y ddivy lech faen 
a roddwyd i Moses, ar ba rai yr oedd Duw wedi ysgrifenu 
y Deg Gorchymyn a'i fys ei hun yn mynydd Sinai. Ym- 
ddengys i'r llechau gael eu cadw yn yr arch hyd y caeth- 
iwed, ac yr oeddynt yno pan osododd Solomon hi yn y 
deml. 1 Bren. 8. 9. "Nid oedd dim yn yr arch ond y 
ddwy lech faen a osodasai Moses yno yn Horeb." 

Peth arall a gollodd yr Iuddewon y pryd hyn, oedd yr 
Urim a Thummin. Ezra 2. 63. " A'r Tirsatha a ddywedodd 
wrthynt, na fwytaent o'r pethau sancteiddiaf, hyd oni 
chyfodai ofieiriad ag Urim ac a Thummin." Ac nid oes 
genym hanes fod hwn byth wedi cael ei adferyd, ac y mae 
hen ysgrifeniadau yr Iuddewon yn dywedyd na adferwyd 
hwynt. Nid wyf yn bwriadu chwilio allan yn awr pa beth 
oedd yr Urim a Thummin, ond yn unig i sylwi mai rhyw 
beth ydoedd trwy yr hwn y byddai yr arch-offeiriad yn 
ymofyn a Duw, ac yn derby u «£teb digyfrw^^ oddiwrtho ef, 
neu beth y byddai yr Arglwydd yn rhoddi hysbysiadau 
digyfrwng trwyddo ar achlysuron neillduol. Yr oedd hwn 
yn awr wedi cilio, yr amser oedd yn nesau pan y deuai 
gwrthgysgod yr Urim a Thummin, sef Crist, gair mawr a 
gwir oracl Duw. 

Peth arall y mae yr hynanaethau Iuddewig yn dywedyd 
ei fod yn ol yn yr ail dernl oedd y Shechina. neu gwmwl y 



HANES GWAITI1 Y PRYNEDIGAETH 147 

gogoniant ar y drugareddfa. yr oedd hwa yn addawedig i 
fod yn y tabernacl. Lef. 1 5. 2. " Canys mi a ymddang- 
osaf yn y cwmwl ar y drugareddfa." Ac yr ydym yn 
darllen fod cwmwl y gogoniant yn aros ar y babell, (Exod. 
40. 35.) ac felly yr un modd mewn perthynas i deml Sol- 
omon : ond nid oes genym hanes fod y cwmwl gogoniant 
hwn y\\ yr ail deml. ac y mae hen hanesion yr Iuddewon 
yn dywedyd nad oedd yno y fath beth. Nid oedd yn 
anghenreidiol am dano yn yr ail deml. gan fod Duw wedi 
addaw ei llenwi a gogoniant mewn modd arall, sef trwy 
ddyfodiad Crist iddi. yr hyn hefyd a gyflawnwyd. u Ys- 
gydwaf hefyd yr holl genedloedd. a dymuniant yr holl gen- 
edloedd a ddaw : Uanwaf hefyd y ty hwn a gogoniant. medd 
Arglwydd y lluoedd. 57 Hag. 2. 7. 

Y mae hen ysgrifeniadau yr Iuddewon yn son am beth 
arall oedd wedi cilio yr amser hwn. sef y tan o'r nefoedd ar 
yr allor. Pan adeiladodd Moses y tabernacl a'r allor yn }~r 
anialwch. a phan offrymwyd yr aberthau cyntaf. fe ddaeth 
tan ot nefoedd ac a ysodd y poeth-offrwm. Lef. 9. 24. A 
thrachefn. pan adeiladodd Solomon y deml. ac yr oflfrymwyd 
ebyrth ynddi y waith gyntaf. fe'i hyswyd gan dan o'r nefoedd 
yr un modd. 2 Cron. 7. 1. Nid oedd y tan hwn byth i'w 
ddiffoddi. ond yr oedd i'w gadw yn fyw gyda'r gofal mwyaf. 
Lef. 6. 13. '-Cynneuer y tan bob amser ar yr allor: na 
ddiffodded. 5 ' Ac nid oes un sail i feddwl fod y tan hwnw 
a ddifaodd yr aberth yn amser Solomon wedi diffoddi hyd 
oni ddinystriwyd y deml gan y Babiloniaid ; ond y pryd 
hwnw fe'i diffoddwyd. ac nid adferwyd mo hono byth. Ac 
fe orfu i'r Iuddewon, wedi eu dychwelyd o'r caethiwed, 
ddefnyddio eu tan cyflfredin eu hunain yn ei le, fel y tystia 
eu hen draddodiadau. Fel hyn yr oedd goleuadau yr Hen 
Destament yn diffoddi ar ddynesiad gogoneddus Haul 
Cyfiawnder. 

(3.) Y caethiwed yn Babilon a fu yn achlysur i beth 
arall, yr hyn. wedi hyny, a ddygodd yn mlaen ddyrchafiad 
ar deyrnas Crist yn y byd, sef gwasgariad yr Iuddewon 



148 IIANES GWAITII Y PRYNED1GAETH. 

trwy y rlian fwyaf o'r byd adnabyddus : canys yr boll 
genedl oedd wedi eu gyru yn mhell allan o'u gwlad eu hun, 
ac mewn caetliiwed parhaus am gymaint yspaid o amser, ac 
felly llawer o honynt yn ennill meddiannau, ac yn adeiladu 
tai, ac yn cyfanneddu ynddynt, yn nhir eu caethiwed. yn ol 
yr annogaeth a roddwyd iddynt gan Ieremiah yn y llythyr 
a ysgrifenodd efe attynt. Pen. xxix. A chan hyny, pan 
y rhoddodd Cyrus ryddid iddynt i ddychwelyd i'r tir yr 
oeddynt yn byw ynddo o'r blaen, llawer o honynt a aros- 
asant byth heb ddychwelyd. Nid oeddynt yn ewyllysgar i 
adael eu sefyllfaoedd a'u meddiannau yno, a myned i wlad 
angli) fannedd. yr hon oedd gynifer o gannoedd o filltiroedd 
oddiwrthynt. a'r hon na welsai nemawr o honynt heblaw yr 
hen bobl, ac felly nid oedd y rhai a ddychwelasant ond 
ychydig.o nifer, a rhifedi mawr a arosasant yn ol, er hyny 
yr oeddynt yn glynu wrth yr un grefydd a'r rhai a ddy- 
chwelasant, cyn belled ag y gellid ei harfer mewn gwlad 
ddyeithr. Ac fe dybir mai cenhadau a anfonwyd oddiwrth 
yr Iuddewon yn Mabilon i ymofyn a'r prophwydi a'r offeir- 
iaid yn lerusaleni oedd Sareser a Regemeleeh. Zech. vii. 

Yr Iuddewon hyny a arosasant yn y wlad hono a gawsant 
yn fuan eu gwasgaru oddiyno i wledydd cymydogaethol 
trwy y cyfnewidiadau niawrion a ddygwyddasant yn y byd. 
Felly yr ydym yn gweled yn amser Esther, yr hyn oedd 
wedi y dychweliad o'r caethiwed, fod yr Iuddewon yn was- 
garedig trwy holl ymherodraeth eang Persia, yr hon oedd 
yn cyrhaedd o India hyd Ethiopia. Est. 3. 8. " A Haman 
a ddywedodd wrth y brenin Ahasferus, Y mae rhyw bobl 
wasgaredig a gwahaneclig yn mhlith y bobloedd, drwy holl 
daleithau dy freniniaeth," &c. Ac felly y buont yn was- 
garedig yn barhaus hyd oni ddaeth Crist, ac hyd onid aeth 
yr apostolion allan ar led y byd i bregethu yr efengyl. Ond 
eto yr oedd yr Iuddewon gwasgaredig yn gtynu wrth eu 
crefydd yn eu gwasgariad. Yr oedd eu caethiwed, fel y 
sylwyd o'r blaen, wedi eu meddyginiaethu yn drwyadl oddi- 
wrth eu heilun-addoliaeth : ac yr oeddynt yn arfer rnyned, 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 149 

gynifer o lionynt ag a allai. o amser i amser, i Ierusalem, i 
addoli ar y gwyliau gosodedig. ¥el hyn yr ydym yn darlleu 
fod yn Ierusalem. ar wyl fawr y Pentecost, Iuddewon o bob 
cenedl dan y nef. y rhai oeddynt wedi dyfod o'r holl wled- 
ydd i ba rai y gwasgaresid hwynt, i fyny i addoli ar yr wyl 
fawr hono. Felly hefyd y gwelwn, yn yr banes a roddir yn 
llyfr yr Actau, fod yr apostolion, i ba le by nag yr elent wrth 
bregethu yr efengyl trwy y byd, yn eyfarfod ag Iuddewon. 

Antiochus Fawr. yn nghylch dau gan' mlynedd cyn Crist, 
ar un achlysur. a symudodd ddwy fil o deuluoedd Iuddewig 
o ? r wlad oddiamgylch Babilon i Asia leiaf. ac felly llawer 
ot rhai hyny a'u biliogaeth a sefydlasant yn Pontus, Gal- 
atia. Phrygia, ac yn Ephesus, ac o'r manau hyny yr aeth 
llawer o honynt i drigiannu yn Athen, Corinth a Ehufain ; 
yr hyn a fu yn achos o adeiladu y synagogau yn amryw o'r 
lleoedd y bu Paul yn pregethu ynddynt, 

Y gwasgariad yma ar yr Iuddewon trwy y byd, cyn dy- 
fodiad Crist, a fu yn barotoad i'w ddyfodiad ef, a rhwyddad 
i'r flfordd i'w deyrnas gael ei chodi i fyny yn y byd. Yr 
oedd gwasgariad yr Iuddewon fel hyn yn foddion i godi 
dysgwyliad cyffredmol trwy y byd am y Messiah, oddeutu yr 
amser y daeth : canys yr oedd yr Iuddewon. i ba le bynag 
y gwasgerid hwy, yn dwyn yr ysgrythyrau sanctaidd i'w 
canlyn, ac felly y prophwydoliaethau am y Messiah ; a chan 
eu bod yn cymdeithasu a'r cenedloedd, yn mysg pa rai yr 
oeddynt yn byw, yr oedd y rhai hyny yn dyfod i gydnab- 
yddiaeth a'r prophwydoliaethau, a'r dysgwyliad oedd gan 
yr Iuddewon am eu Messiah gogoneddus, ac oddiwrth hyn 
yma fe ddechreuodd dysgwyliad cyffredinol yn nghylch yr 
amser hwn gymeryd lie yn mysg cenedloedd y byd am ened- 
igaeth person gogoneddus yn ngwlad Iudea, fel yr ymddeng- 
ys oddiwrth hanesion a roddwyd gan ddysgedigion pagan- 
aidd oeddynt yn byw y prvd hwnw. ac y mae ysgrifeniadau 
rhai o honynt eto ar gael. Virgil, prydydd enwog oedd yn 
byw yn yr Eidal ychydig cyn genedigaeth Crist, a ganodd 
yn ardderchog ar y dysgwyliad am y Tywysog mawr oedd 



150 HANES GWATTH Y PR YNEDIGAETH. 

i ymddangos, a'r amseroedd dedwydd o heddwch a chyf 
iawnder a ddeuai i'w ganlyn ef i'r byd, ac y mae rhai o'i 
ganiadau yn hynod debyg o ran iaith i brophwydoliaeth 
Esaiah. 

Yr oedd gwasgariad yr Iuddewon yn parotoi y ffordd i 
ddyfodiad Grist mewn modd arall, sef, trwy fod eu cyflwr 
gwasgaredig yn dangos yr anghenreidrwydd am ddyddimiad 
ar yr oruchwyliaeth Iwddewig, a gosodiad i fyny oruchwyl- 
iaeth newydd y cyfaramod gras ; yr ydoedd yn dangos ang- 
henreidrwydd neillduol am ddyddimiad ar y ddeddf sere- 
moniol, a'r hen addoliad Iuddewig ; canys yr oedd yn rhy 
anhawdd i'r Iuddewon eu hunain gyflawni y ddeddf sere- 
moniol yn eu cyflwr gwasgaredig. Yr oedd deddf y sere- 
moniau wedi ei chyfaddasu at sefyllfa pobl yn cydbreswyl- 
io yn yr un wlad, lie yr oedd y ddinas a ddewisasai Duw ; 
lie hefyd yr oedd y deml, yr unig fan lie y caniateid iddynt 
offrymu ebyrth ; a'r unig fan lie yr oedd yn gyfreithlon i'w 
hoffeiriaid a'u Lefiaid weinyddu eu swyddau, a'r lie hefyd 
yr oeddynt i ddwyn eu blaen-ffrwythau, lie yr oedd eu din- 
asoedd noddfa, a'r cyffelyb. Ond trwy y gwasgariad hwn 
yr oedd llawer o Iuddewon, pan ddaeth Crist, yn byw mewn 
gwledydd ereilLy rhai oeddynt fwy na mil o filltiroedd o bell- 
der oddiwrth Iudea, yr hyn oedd yn gwneuthur cyflawniad 
deddf yr aberthau yn anhawdd iddynt. Ac er y gallasai 
eu tadau fod yn feius am beidio myned i wlad Iudea pan y 
rhoddwyd caniatad iddynt gan Cyrus, eto yr oedd eu sef- 
yllfa yn awr y fath, fel yr oedd yn rhy anhawdd i lawer o 
honynt fyned yno ; yr hyn oedd yn dangos yr anghenreid- 
rwydd am ddwyn i mewn oruchwyliaeth newydd, a fyddai 
yn addas, nid yn unig i ryw wlad neu genedl neillduol, ond 
i amgylchiadau cyffredinol yr holl genedloedd. 

Drachefn, yr oedd y gwasgariad hwn ar yr Iuddewon yn 
parotoi y ffordd i godi i fyny deyrnas Crist yn y byd mewn 
modd arall, fel yr oedd yn cynnorthwyo i wneyd yr hanes 
am Grist o'i weithredoedd yn adnabyddus a chyhoeddus yn y 
byd. Canys, fel y sylwais o'r blaen, yr oedd yr Iuddewon 



SAVES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 151 

oeddynt yn byw raewn gwledydd ereill yn arfer myned i 
fyny i'r tair gwyl fawr a gynnelid o flwyddyn i flwyddyn yn 
Ierusalem, a thrwy byny yr oeddynt yn gydnabyddus a'r 
newyddion am y pethau rbyfedd yr oedd Crist yn en 
gwnentbnr yn y wlad pan y daetb efe. Nyni a welwn yn 
yr banes sanctaidd. fod amryw o'r rbai byny yn bresennol 
pan yr adgyfodwyd Lazarus gan yr Iesu, a'u bod yn gwneyd 
sylw neillduol ar y wyrth fawr bono, yr byn befyd a gyn- 
byrfodd chwilfrydedd yr Iuddewon tramor a ddaetbent i fyny 
i wyl y Pasg i ymofyn am weled yr Iesu. loan 12. 20, 21 
Y mae yn amlwg mai Iuddewon tramor a pbroselytiaid oedd 
y rbai byny. gan eu bod wedi dyfod i addoli ar wyl y Pasg. 
Gelwid yr Iuddewon byny oeddynt yn byw yma a tbraw yn 
mysg y Groegiaid, ac yn siarad eu biaitb bwy, yn Helleniaid 
neu Roegiaid. gelwir bwy felly yn Act. 6. 1 . Xid Cenedloedd 
Cristionogol oedd y Groegiaid y lleferir am danynt yma ; 
canys yr oedd byn cyn galwad y Cenedloedd. 

Yr un modd y daetb yr Iuddewon byny a ddaetbent i 
fyny i Ierusalem o wledydd ereill i addoli yn bysbys am 
groesboeliad Crist. Fel byn yr oedd y dysgyblion oeddynt 
yn myned tuag Emmaus. pan nad oeddynt yn adnabod yr 
Iesu. yn rbyfeddu ei fod ef yn ddyeitbr i'r petbau a ddy- 
gwyddasant yn Ierusalem. " A wyt ti yn unig yn ymdeitb- 
ydd yn Ierusalem. ac ni wybuost y petbau a wnaetbpwyd 
ynddi hi y dyddiau byn?" Luc 24. 18. Yr byn oedd yn 
arwyddo yn eglur, fod y petbau yn ngbylcb yr Iesu mor 
gyboedd ac adnabyddus yn mysg yr boll bobl. fel yr oedd 
yn syndod ganddynt fod neb beb wybod am danynt. Felly 
hefyd y daetbant yn bysbys o'r newyddion am ei adgyfod- 
iad ef : a phan y dycbwelasant i'w cartrefi yn y gwledydd yr 
oeddynt yn bywynddynt. yr oeddynt yn dwyn y newyddion 
byn i'w canlyn. ac felly yn gwneutbur yr hams am Grist yn 
gyhoeddus trwy y byd, fel y gwnaetbent y prophwydoliaeth' 
an am da no yn bysbys o'r blaen. 

Wedi byn hefyd, pan y tywalltwyd yr Ysbryd ar ddydd 
y Pentecost, yr oedd yr Iuddewon tramor hyny a ddaeth- 



152 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

^nt i Ierusalem yn gwneyd sylw neillduol ar yr effeithiau 
rhyfeddol oedd yn ei ganlyn ; a llawer o honynt a ddy- 
chwelwyd ; sef Parthiaid, Mediaid, Elamitiaid, a thrigolion 
Mesopotamia, a'r Aifft, a'r parthau o Lybia o amgylch 
Cyrene, a dyeithriaid o Rufeinwyr, Iuddewon a phroselyt- 
iaid, Cretiaid ac Arabiaid. Yr oedd y rhai hyn yn dwyn 
i'w canlyn, nid yn unig y newyddion am Gristionogaeth, 
eithr Cristionogaeth ei hun, i'r gwledydd He yr oeddynt yn 
cyfanneddu ynddynt, yr hyn oedd yn cynnorthwyo yn fawr 
tuag at ledaenu yr efengyl trwy y byd. 

Yr oedd gwasgariad yr Iuddewon yn cynorthwyo tuag at 
godi i fyny deyrnas yr efengyl yn y byd inewn ffordd arall, sef 
trwy agor y drws ir apostolion gael mynedfa i mewn i'r lle- 
oedd yr aethant iddynt i bregethu yr efengyl. Yr oeddynt 
yn cael synagogau luddewig bron yn yr holl fanau lie 
y buont yn pregethu y gwirionedd, yn y rhai y darllenid yr 
ysgrythyrau sanctaidd yn feunyddiol, ac yr addolid y gwir 
Dduw ; yr hyn oedd yn fantais fawr i'r apostolion i ledaenu 
yr efengyl ; canys eu harfer ydoedd, i ba ddinas bynag yr 
elent, myned yn gyntaf i mewn i synagogau yr Iuddewon, 
a phregethu yr efengyl yno, gan eu bod o'r un genedl a 
hwy. Trwy hyn yr oedd eu dyfodiad i'r lleoedd hyny, a'u 
hathrawiaeth newydd, yn dwyn sylw y Cenedloedd oeddynt 
yn gymydogion i'r Iuddewon hyn, ac yr oedd eu chwilfryd- 
edd yn cael ei gynhyrfu i wrando pa beth bynag oedd gan- 
ddynt i'w ddywedyd, yr hyn oedd yn rhoddi cyfle neillduol 
i'r apostolion bregethu yr efengyl iddynt. Ymddengys oddi- 
wrth yr hanes a geir yn Actau yr Apostolion, mai fel hyn yr 
oedd pethau yn bod. Ac yr oedd llawer o'r cenedloedd 
hyny wedi eu parotoi i dderbyn y gair, i ry w fesur, trwy y 
wybodaeth oedd ganddynt am grefydd yr Iuddewon, eu bod 
yn addoli un Duw, ac yn dysgwyl y Messiah, yn nghyda 'r 
prophwydoliaethau oedd ganddynt am dano. Yr oeddynt 
wedi derbyn y wybodaeth hon oddiwrth yr Iuddewon, y rhai 
a fuasent cyhyd o amser yn gymydogion iddynt ; yr hyn a 
agorodd y drws i'r efengyl ddyfod i mewn atynt. Yr oedd 



HAXES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 153 

hyn, yn ddiamheuol, yn gwneutlmr ygwaith o'u dychwelyd 
yn Laws i r apostolion, na phe buasent heb un dy.sgwyliad 
airily fath berson ag yr oeddynt hwy yn ei bregethu. neu 
heb glywed am addoliad yr unig wir Dduw. Felly yr oedd 
y caethiwed Babilonaidd, mewn amrywiol ffyrdd. yn achlys- 
ur mawr i barotoi y llwybr i ddyfodiad Crist. 

2. Y peth neillduol nesaf y gwnaf sylw arno oedd, yr 
ychivaaegiad a tcnawd at ganon yr ysgrythyr yn amser y 
caethiwed. yn y ddwy gyfran nodedig hyny. sef prophwyd- 
oliaethau Ezeciel a Daniel. Ymddangosodd Crist i bob un 
o'r ddau brophwyd yma yn ffurf y natur a gymerodd efe 
wedi hyny. Mae y prophwyd Ezeciel yn rhoddi hanes i 
Grist ymddangos iddo fel hyn yn fynych. Ezec. 1. 26. " Ac 
oddiar y ffurfafen yr hon oedd ar eu penau hwynt, yr oedd 
cyffelybrwydd gorseddfaingc, fel gwelediad maen sapphir, 
ac ar gyffelybrwydd yr orseddfaingc yr oedd oddiarno ef 
gyffelybrwydd niegys gwelediad dyn." Hefyd, pen. 8. 1,2. 
Felly hefyd yr ymddangosodd efe i'r prophwyd Daniel. 
Dan. 8. 15, 16. " Yna wele, safodd ger fy mron megys rhith 
gwr. A chlywais lais dyn rhwng glanau Ulai. ac efe a lef- 
odd ac a ddywedodd, Gabriel, gwna i hwn ddeall y weledig- 
aeth." Y mae llawer o bethau. y rhai nid vw yd an^hen- 
re-idiol eu henwi yma yn neillduol, yn profi yn eglur 
mai Crist oecld y person hwn. Felly hefyd yr ymddangos- 
odd efe drachefn i Daniel. Pen. 10. 5. 6. 4 - Yna y cyfod- 
ais fy llygaid, ac yr edrychais, ac wele ryw wr wedi ei wisgo 
a llian. a'i lwynau wedi eu gwregysu ag aur coeth o Uphaz. 
A'i gorff oedd fel maen beryl, a'i wyneb fel gwelediad 
mellten, a'i lygaid fel lampau tan, a'i freichiau a'i draed fel 
lliw pres gloyw, a sain ei eiriau fel sain tyrfa." Mae yn 
amlwg. wrth gydmaru y weledigaeth hon a'r un a gafodd 
loan. (Dat. 1. 13.) mai Crist oedd yr un a ymddangosodd 
i'r prophwyd. Y mae efe hefyd, yn y rhan hanesyddol o ? i 
lvfr, yn rhoddi hanes am ymddangosiad hynod a nodedig o 
Grist gyda Sadrach. Mesach ac Abednego, yn ffwrn Xebu- 
chodonosor. Dan. 3. 25. ;i Wele fi yn gweled pedwar o 

h. r. — w. 7* 



154 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

wyr rhyddion, a dull y pedwerydd sydd debyg i Fab Duw." 
Crist a ymddangosodd yno, nid yn unig yn ffurf y natur 
ddynol. ond efe a ymddangosodd yn y ffwrn i waredu allan 
o honi y rhai oeddynt yn credu ynddo ; trwy yr hyn yr ar- 
ddangosir i ni y modd y daeth efe ei hun i'r ffwrn o dan 
digofaint Duw i achub y rhai a gredant ynddo ef ; ac nad 
ydyw digofaint Duw byth yn eu cyrhaedd, nac yn cyf- 
hwrdd a hwy, gymaint ag i ddeifio gwallt eu penau. 

Yr oedd y ddau brophwyd hyn, ar amryw ystyriaethau, 
yn fwy manwl yn nghylch dyfodiad Crist a theyrnas ogon- 
eddus ei efengyl, na neb o'r prophwydi a fuasent o'r blaen. 
Sylwodd y ddau yn fanwl ar y tri chwyldroad mawr a fyddai 
ar y byd eyn y deuai ef. Y mae Ezeciel yn fanwl neillduol 
mewn amryfal fanau yn nghylch dyfodiad Crist : ac y mae 
y prophwyd Daniel yn rhagfynegu amser ei ddyfodiad ef 
yn fwy eglur nac un prophwyd a fuasai o'i flaen. Yn y 9fed 
bennod o'i brophwydoliaeth, y mae efe yn rhagfynegu y 
byddai deng wythnos a thriugain, neu ddeng wythnos a 
thriugain o nynyddoedd, neu ddeg a thriugain seithwaith ; 
hyny ydyw, pedwar cant a deg a phedwar ugain o flynydd- 
oedd, o roddiad y gorchymyn i ail-adeiladu y deml ac ad- 
feru yr Iucldewon, hyd groeshoeliad y Messiah. Rhaid cyf- 
rif yr amser hwn o'r caniatad a roddwyd i Ezra gan Ar- 
taxerxes, trwy yr hyn yr oedd amser croeshoeliad Crist yn 
cael ei nodi allan yn gywir, yr hyn ni wnaed erioed o'r 
blaen. Ezra vii. 

Y mae y prophwyd Ezeciel yn hynod o fanwl yn y dar- 
luniad cyfriniol a rydd efe o'r eglwys efengylaidd, yn yr 
hanes a ddyry yn y rhan olaf o'i brophwydoliaeth mewn 
perthynas i'r deml a'r ddinas. Mae y prophwyd Daniel yn 
nodi allan ddull neillduol y dygwyddiadau a ddeuai i'r eg- 
lwys Gristionogol ar ol dyfodiad Crist, megys cyfodiad An- 
nghrist, parhad ei deyrnasiad, ei gwymp, a'r gogoniant a 
ddilynai hyny. Fel hyn y mae goleuni yr efengyl yn cyn- 
nyddu fwy-fwy, po nesaf yr ydym yn dyfod at amser gen- 
edigaeth Crist. 



HANES GWA1TH Y PRY.NEDIGAETH. 155 

3. Y peth neillduol y sylwaf arno yn nesaf ydyw. dinystr 
Babilon. a dadymchiceliad ymherodraeth Caldea gan Cyrus. 
C ymerodd dinystr Babilon le y nos hono yr oedd Belsassar. a 
thrigolion y ddinas vn eyffrediuol. wedi vmfoddi yn y wledd 
feddwol a gynnelid ganddynt er anrhydedd i'w duwiau, pryd 
y galwyd am Daniel i ddarllen yr ysgrifen-law ar galchiad 
y pared : (Dan. 5. 30:) a dygwyd pethau oddiamgylch er 
ei dinystr hi yn y fath ddull rhyfecldol ag oedd yn dangos 
Haw Duw. ac yn gyflawniad nodedig o'i air ef trwy y pro- 
phwydi. yr hyn nis gallaf sefyll arno yn neillduol yn awr. 
Yn awr y ddinas fawr bono, yr bon a fuasai gybyd o amser 
mewn gelyniaetb at ddinas Duw. sef Ierusalem. a ddinystr- 
iwyd. wedi iddi sefyll o sylfaeniad cyntaf Babel, oddeutu 
dau gant ar bymtbeg o flynyddoedd. Ac os bu yr attalfa 
a roddwyd ar adeiladu y ddinas bon yn ei decbreuad cyntaf. 
trwy yr hyn y rbwystrwyd i ddynion ei cbodi rr maint a'r 
gorwycbedd yr oeddynt wedi bwriadu. yn ddyrcbafiad ar 
waitb y prynedigaetb. fel y dangosais ei fod. llawer niwy yr 
oedd y dinystr bwn a ddaetb arni. 

Yr ydoedd yn brawf nodedig o ddialedd Duw ar elynion 
ei eglwys : canys efe a ddygodd y dinystr bwn ar Babilon 
o berwydd y cam a wnaetbai hi a/i blant ef. fel y dangosir 
yn fynycb gan y propbwydi. Yr oedd hyn befyd yn gyn- 
nydd ar waitb y prynedigaetb. gan mai trwy byn y cafodd 
pobl Dduw. y rbai a gedwid ganddynt mewn caetbiwed. eu 
rbyddid i ddycbwelyd i ; w gwlad eu bunain i ail-adeiladu 
Ierusalem : a cban byny y geilw Duw Cyrus, yr bwn a fu 
yn offeryn i wneutbur byn, ei eneinniog. Esa. 45. 1. A'r 
petbau byn ydynt ycbwanegiad at y ffyrdd byny. trwy barai 
yr oedd codiad a dadymcbweliadd pedair unbenaetb y byd yn 
dwyn yn mlaen waitb y prynedigaetb. yr byn y sylwyd arno 
o'r blaen. 

4. Y petb nesaf a ganlynodd byn ydoedd. dychwdiad yr 
Ivddewon i'w gwlad eu hun. ac ail-adeiladu dinas Ierusalem 
a'r deml. Yn fuan wedi i Cyrus ddinystrio yr ymherodr- 
aeth Fabilonaidd. a cbodi i fyny yr un Bersiaidd ar ei had- 



156 HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETU. 

feiliau, efe a roddodd allan orchymyn o ewyllys da i'r Iudd- 
ewon. yn caniatau iddynt ddychwclyd i'w gvvlad, ac ail- 
adeiladu eu teml a'u dinas. Y dychweliad hwn i*r Iudd- 
ewon, yn nesaf at y waredigaeth o'r Aifft, yw yr hynotaf o 
holl waredigaethau yr Hen Destament, ac y raae yn cael ei 
gosod allan yn yr ysgrythyr fel y cysgod mwyaf o : r 
waredigaeth trwy Iesu Grist. Yr ydoedd dan arweiniad un 
o hynanaid cyfreithlon Crist, sef Zorobabel mab Salathiel. 
enw Babilonaidd yr hwn oedd Sesbazzar. Efe oedd llyw- 
odraethwr yr Iuddewon, a'u harweinydd yn eu dychweliad 
cyntaf o'u caethiwed ; ac efe a Ioshua, mab Iosedec yr 
arch-offeiriad, oedd a'r Haw benaf ganddynt yn ail-adeiladu 
y deml. Dygwyd y waredigaeth hon oddiamgyleh trwy 
ddwylaw Zorobabel a Ioshua yr offeiriad, fel y dygwyd y 
y waredigaeth o'r Aifft oddiamgyleh trwy ddwylaw Moses 
ac Aaron. 

Yr oedd y dychweliad o'r caethiwed yn oruchwyliaeth 
nodedig o eiddo Rhagluniaeth. Yr ydoedd yn beth tra 
hynod i galon tywysog pagan aidd fel Cyrus, gael ei thueddu 
i gefnogi y fath amcan, fel y darfu iddo, nid yn unig roddi 
rhyddid i'r bobl ddychwelyd, ac adeiladu y ddinas a'r deml, 
ond efe hefyd a roddodd orchymyn iddynt gael eu cyn- 
northwyo ag arian, aur, ac anifeiliaid. Ezra 1.4. Fe du- 
eddwyd calon Darius yn rhyfedd wedi hyny, i fyned ag 
adeiladaeth ty Dduw yn mlaen a'i arian-teyrnged ei hun, ac 
i orchymyn i'w gelynion chwerwon, y Samariaid, y rhai 
oeddynt yn ymegnio i'w rhwystro, eu cynnorthwyo o ddydd 
i ddydd a phob peth anghenreidiol i fyned a'r gwaith yn 
mlaen. Efe hefyd a osododd orchymyn i dynu coed o dy 
pwy bynag a wrthodai gynnorthwyo fel hyn. a'u gosod i fyny 
a'i grogi ef arnynt, a gwneyd ei dy ef yn domen. Ezra vi. 
Wedi hyny fe dueddodd Duw galon Artaxerxes, un arall o 
freninoedd Persia, i ddwyn yn mlaen y gorchwyl o ddiogelu 
yr Iuddewon yn eu sefyllfa, trwy y caniatad eang a roddodd 
efe i Ezra. Ezra vii. Efe a'u cynnorthwyodd hwy yn hael- 
frydig a'i arian a'i.aur ei hun, gan addaw rhoddi ychwaneg, 



HAXES GWAITH Y rRYNEDIGAETH. 157 

fel y byddai angben yn galw. o drysordy y brenin. a gor- 
cbymyn i'w drysorwyr tu bwnt i'r afon Eupbrates. roddi 
ycbwaneg. os byddai yn angbenreidiol. byd at gan talent o 
arian. can' mesur o wenith. can' batb o win. can' batb o 
olew. a balen beb fesur. Efe befyd a roddodd ganiatad i 
sefydlu barnwyr yn y wlad : ac a ryddbaodd yr offeiriaid 
oddiwrtb y rbwymau i daln toll, teyrnged a tbreth. a Uawer 
o betbau ereill. yr byn oedd yn gwneyd caniatad Artaxerxes 
yn iVy cyflawn ac eang nac unrbyw a roddesid i adferu 
lerusalem : ac am byny y gelwir y cyboeddiad bwn yn 
mbropbwydoliaetb Daniel yn orchymyii i adferu ac adeiladu 
lerusalem : ac oddiyma y mae y deng wytbnos a tbriugain 
yn cael eu dyddiad. 

Rboddwyd cennadwri gyinwynasgar i'r Iuddewon wedi 
byn gan frenin Persia trwy law Xebemiab, Pen. ii. Yr 
oedd yn betb bynod fod calonau tywysogion Paganaidd yn 
cael eu tueddu fel byn. Yr oedd byn yn tarddu oddiwrtb 
effeitbiau gallu yr Hwn sydd a cbalonau breninoedd yn ei law. 
ac yn eu troi bwy y ffbrdd y myno efe : ac yr ydoecld befyd 
yn brawf neillduol o'i ewyllys da ef tuag at ei bobl. 

Amgylcbiad bynod arall y cyfarfu yr Iuddewon ag ef yn 
eu bail sefydliad yn eu gwlad eu bun oedd, fod byny wedi 
ei gyflawni yn ngwyneb cymaint o wrtbwynebrwydd oddi- 
wrtb eu gelynion cbwerwon a diorpbwys. y Samariaid. y 
rbai a'u gwrtbwynebasant am amser maitb gyda pbob dicbell 
genfigenus a allent arfer tuag atynt, gan geisio eu dinystrio 
bwy. Gwrtbwynebwyd bwy un pryd gan Bislam. Mitbred- 
atb. Tabeel. a Simsab (Ezra iv.;) ac wedi byny gan Tatnai, 
Setbar-boznai. a'u cyfeillion. (pen. v. :) a tbracbefn gan San- 
balat a Tbobiab. fel y gwelir yn llyfr Nebemiab. Pen. iv. y. 

Dangosais o'r blaen y modd yr oedd sefydliad y bobl yn 
y tir yn amser Iosbua yn dwyn yn mlaen waitb y prynedig- 
aetb. Ar yr un cyfrif yr oedd eu bail sefydliad yno yn 
pertbynu.i'r un gorcbwyl. Yr oedd ail sefydliad yr Iudd- 
ewon yn ngwlad Canaan yn pertbynu i'r gwaitb bwn. gan 
ei fod yn foddion angbenreidiol i gadw yr eglwys a'r orucb- 



158 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

wyliaeth Iuddewig mewn bodoliaeth hyd oni ddeuai Crist. 
Pe na buasai yr adferiad ynia ar yr eglwys a'r addoliad 
Iuddewig, yn nghyda 'r deml, buasai y bobl yn aros heb 
wlad o'u heiddo eu hunain i fod yn brif gartref, ac heb 
deml, a lie i addoli, a chyfanneddfa i ymgynnull iddi. Yr 
holl sefydliadau yr oedd Duw wedi gwneyd cymaint er 
eu gosod i fyny, a fuasent mewn perygl o ballu yn hollol, 
amser maith cyn i'r chwe' chan' mlynedd oedd o'r caethiwed 
hyd ddyfodiad Crist, ddyfod i ben. Ac felly buasai yr holl 
barotoi a fu gan Dduw, o amser Abraham hyd ddyfodiad 
Crist, yn myned yn ofer. Ond yn awr yr oedd y deml yr 
addawsai Duw ei llenwi a gogoniant, trwy ddyfodiad y 
Messiah iddi, yn cael ei hadeiladu, fel yr oedd y prophwydi 
Haggai a Zechariah yn llefaru wrthynt er eu calonogi i'w 
hadeiladu. 

5. Y peth neillduol y sylwaf arno yn nesaf yw, yr ychwan 
egiad a wnawd at ganon yr ysgrythyrau, yn fuan ar ol y 
caethiwed, gan y prophwydi Haggai a Zechariah, y rhai a 
anfonwyd i galonogi y bobl i ail-adeiladu y ddinas a'r deml, 
a'r prif reswm a ddefnyddiant dros y dyben o hyny, ydyw 
fod amser ymddangosiad Crist yn dynesu. Fe ragfynegodd 
Haggai y deuai efe o hiliogaeth Zorobabel. Hag. 2. 23. Y 
mae yn ymddangos fod hwn yn un o'r datguddiedigaethau 
diweddaf a mwyaf hynod am achau Crist, hyd onid anfon- 
wyd yr angel Gabriel i'w ddatguddio i Mair ei fam. 

6. Y peth nesaf y gwnaf sylw arno ydoedd y tywalliiad 
o Ysbryd Duw a fu yn cydfyned a gweinidogaeth Ezra yr 
offeiriad, wedi y dychweliad o'r caethiwed. Mae yn eglur 
oddiwrth amrywiol bethau yn llyfrau Ezra a Nehemiah, 
fod y fath dywalltiad wedi cymeryd lie. Yn ddioed wedi 
i Ezra ddyfod i fyny o Babilon gyda 'r caniatad helaeth a 
roddwyd iddo gan Artaxerxes, [yr amser hwn y dechreuodd 
deng wythnos a thriugain Daniel,] efe a ymosododd i ddi- 
wygio } 7 r Iuddewon oddiwrth y drygau a'r Uygredigaethau 
a ganfu efe yn eu mysg ; ac y mae genym hanes am ei fawr 
lwyddiant yn hyny yn y ddegfed bennod o'i lyfr : fel yr 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 159 

ymddengys fod galar mawr yn ngbynnulleidfa Israel yn 
gyffredinol oblegyd eu pechodau, mewn canlyniad i'r hyn 
yr aeth y bobl i gyfammod difrifol a Duw, a diwygiad mawr 
a chyffredinol a gymerodd le. Oddeutu yr un amser yr 
oedd y bobl. gyda mawr zel, parch a difrifoldeb, yn ym- 
gasglu yn nghyd i wrando ar air Duw yn cael ei ddarllen 
gan Ezra ; ac yr oeddynt yn gwrando yn astud, tra yr oedd 
Ezra a'r offeiriaid ereill yn pregethu iddynt, trwy ddarllen 
ac egluro y gyfraith, a'r gwrandawiad oedd yn effeitho yn 
fawr arnynt. "Wylasant pan glywsant eiriau y gyfraith. ac 
ymroisant i wneuthur sylw arni, a chadwasant wyl y pebyll, 
fel y mae yr ysgrythyr yn nodi, yn y fath fodd na chadwesid 
hi o'r blaen er dyddiau Ioshua mab Nun. Neh. viii. Wedi 
hyn ymddidolasant oddiwrth bob dyeithriaid, a thrwy 
wrando gair Duw. hwy a yniostyngasant mewn ympryd dif- 
rifol. gan gyffesu eu pechodau, ac adnewyddu eu cyfammod 
a Duw : a hwy a ddangosasant eu cywirdeb yn y gorchwyl 
hwnw. trwy weithredol ddiwygio llawer o gam-ymddygiacl- 
au mewn crefydd a moesau. Gwel Xeh. ix.. &c. 

Y mae yn beth i sylwi arno, mai arfer Duw, yn mbob 
sefydliad newydd ar gyflwr ei eglwys weledig, oedd rhoddi 
tywalltiad nodedig o'i Ysbryd. Felly yr oedd ar sefydliad 
cvntaf yr eglwys Iuddewig pan y daeth i Granaan dan ar- 
weiniad Ioshua, fel y sylwyd o'r blaen ; ac hefyd yn yr ail 
sefydliad hwn yn yr un tir yn amser Ezra : ac felly yr yd- 
oedd ar sefydliad cyntaf yr eglwys Gristionogol wedi ad- 
gyfodiad Crist. Gan i Dduw, mewn modd doeth a grasol, 
osod sylfaen y sefydliadau hyn mewn gwaith o eiddo yr 
Ysbryd Sanctaidd, er buddioldeb parhaus ei eglwys, y mae 
o hyny allan wedi aros ynddynt. Yr oedd y tywalltiad hwn 
o Ysbryd Duw yn feddyginiaeth derfynol i'r genedl oddi- 
wrth y pechod neillduol hwnw oedd ychydig o'r blaen mor 
gyffredin yn eu mysg, sef ymgymysgu a'r Cenedloedd 
mewn priodas : canys pa mor dueddol bynag oeddynt iddo 
o'r blaen, ni ddangosasant un duedd iddo byth wedi hyny. 

7. Ezra a ychwanegodd at ganon yr ysgrythyr. Efe a 



160 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETIL 

ysgrifenodd y llyfr a elwir ar ei enw ; ac fe dybir mai efe a 
ysgrifenodd ddau lyfr y Cronicl, neu, o'r hyu lleiaf, mai of 
oedd eu casglydd, os nad awdwr eu defnyddiau. Fod y 
llyfrau hyn wedi eu cyfansoddi a'u hysgrifenu, neu eu cyf- 
lawn orphen, wedi y caethiwed, a ymddengys oddiwrth y 
petkau sydd yn ysgrifenedig ynddynt ; canys y mae yr 
achau yn cael eu dwyn yn mlaen drwy y caethiwed. 1 Cron, 
3. 17. Yno y cawn hanes hiliogaeth Iehoiacira trwy aniry w 
genedlaethau dilynol. Ac fe sylwir yn y llyfrau hyn ar y 
caethiwed hwn yn Mabilon, fel peth oedd wedi bod, a myned 
Leibio, ac hefyd ar bethau oeddynt yn cael eu gwneyd ar ddy- 
chweliad yr Iuddewon oddiyno, fel y gwelir yn y 9fed ben- 
nod. Y mae y bennod bono gan mwyaf, yn rhoddi hanes 
pethau a ddygwyddasant wedi y caethiwed, fel y gwelir wrth 
ei chydmaru a'r hyn a ddywedir yn llyfrau Ezra a Nehe- 
miah. Ac mai Ezra a gyfansoddodd y llyfrau hyn sydd 
dra thebygol oddiwrth eu bod yn cael eu diweddgloi a geir- 
iau y gwyddom eu bod yn eiriau allan o hanes Ezra : y 
ddwy adnod olaf o ail lyfr Cronicl ydynt y ddwy adnod 
gyntaf o lyfr Ezra. 

8. Fe dybir fod Ezra wedi casglu yn nghyd yr holl lyfr an 
yn y rhai yr oedd yr ysgrythyrau sanctaidd yn gynnwysedig 
y pryd hwnw, a'u dosparthn yn eu trefn briodol. Lleferir yn 
fynych am Ezra fel ysgrifenydd enwog a nodedig o gyfraith 
Duw, ac y mae yn amlwg fod canon yr ysgrythyr, yn ei 
amser, dan ei neillduol ofal ef ; ac y mae yr Iuddewon, yn 
yr hanesion cyntaf sydd genym oddiwrthynt, yn dal allan 
yn wastadol fod cymaint o ganon yr ysgrythyrau ag oedd 
y pryd hwnw mewn bod, wedi cael eu trefnus ddosparthu 
a'u sefydlu gan Ezra ; ac y mae yn amlwg mai oddiwrtho 
ef y traddodwyd hwy i lawr hyd amser Crist yn y drefn ag 
y darfu iddo ef eu dosparthu, pan y derbyniodd yr eglwys 
-Gristionogol hwy oddiwrth yr Iuddewon, ac y traddodwyd 
-hwy i lawr i'n hamserau niuau. Y gwirionedd o hyn sydd 
yn cael ei ganiatau fel peth diamheuol gan y cyifredinol- 
rwydd o'r duwinyddion. . 



HANKS GWAITII Y rRYXEDlGAETII. 161 

9. Yr oedd gwaitb y prynedigaeth yn cael ei ddwyn yn 
mlaen a'i ddyrchafu yr amser hwn. trwii ij mavrr luosogi a 
fit or yr adysgrifau or gyfraith. y rhai a sefydlwyd i'w dar- 
llen yn gyboeddus. yn holl ddinasoedd Israel, yn eu syna- 
gogau. Xid oedd ond ychydig o adysgrifau o : r gyfraitb 
i'w cael evil y caethiwed. Yr oedd advssrif wreiddiol o 
honi gerllaw yr arch, ac yr oedd yn orcbymyneclig it bren- 
inoedd ysgrifenu adysgrif o boni er addysg iddynt eu bun- 
ain. ac yr oedd yn orcbyinynedig ei darllen unwaitb bob 
saitb mlynedd i boll gynnulleidfa Israel. Ac nid oes genym 
hanes am ddarlleniad cyboeddus o boni ar unrbyw amser 
pendant oddyeitbr byny cyn y caetbiwed. Mae yn amlwg 
oddiwrtb amryw betbau a ellid nodi, fod yr adysgrifau o : r 
gyfraith yn bynod o anaml y pryd bwnw : ond wedi y 
caetbiwed fe godwyd i fyny ddarlleniad cyboeddus o boni 
yn wastadol yn nabob synagog trwy y tir. Yn gyntaf. de- 
cbreuasant ddarllen y gyfraitb yn eu cynnulleidfaoedd. ac 
wedi byny aetbant yn nilaen gan sefydlu gwastadol ddar- 
lleniad llyfrau ereill o'r Hen Destarnent. A darllenid llitb- 
oedd allan o'r Hen Destament. yn cael eu gwneyd i fyny 
o'r gyfraitb. a rbanau ereill o'r ysgrytbyr ar gael y pryd 
hwnw, yn yr boll synagogau. y rbai a osodid i fyny yn mbob 
dinas a lie y byddai cryn nifer o Iuddewon yn preswylio. 
Fel hyn y gwelwn yr oedd pethau yn amser Crist a ; r apos- 
tolion. u Canys y mae i Moses yn mbob dinas. er yr ben 
amseroedd. rai a'i pregetbant ef. gan fod yn ei ddarllen yn 
y synagogau bob sabboth." Act. 15. 21. Tybir yn gy- 
ffredinol, gan Iuddewon a Cbristionogion. i'r arferiad yma 
gael decbreuacl gan Ezra. Yr oedd cynnulleidfaoedd. yn 
ddiambeuol, yn addoli yn gyboeddus cyn y caetbiwed. 
By d dent yn arfer ymgynnull i'r deml ar y gwyliau gosod- 
edig. ac os byddent yn metbu deall unrbyw betb yn y gyf- 
raitb. yr oeddent i fyned at yr offeiriaid i gael eubaddysgu: 
byddent befyd yn arfer cyrcbu i deiau y propbwydi i gael 
byfforddiant. Ac yr ydym yn darllen fod synagogau yn y 
tir o'r blaen. (Salm 74. 8.) ond nis gellir tybied fod gan- 



162 HANES OWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ddynt adysgrifau o'r gyfraith i ; w darllen yn gyhoeddus, ac 
i'w hesponio yn wastadol trwy yr holl dir, fel yr oedd gan- 
ddynt wedi hyny. Ac yr oedd hyn yn un moddion neilldu- 
ol i'w diogelu rhag eilun-addoliaeth. 

10. Y peth nesaf y gwnaf sylw arno ydyw, i Dduw 
yn rhyfeddol ddiogelu ei eglwys a chenedl yr Ivddeicon, pan 
yr oedd perygl enbyd yn crogi uwch eu penau, gan fygyth- 
iad o ddinystr cyfFredinol oddiwrth Haman, fel y gwelir yn 
yr hanes yn llyfr Esther. Ond cyfres o ragluniaethau 
rhyfeddol a ragnaenasant y dystryw hwn i'w goddiweddyd. 
Y mae yn beth diamheuol i Esther gael ei geni i'r dyben o 
fod yn offeryn yn y waredigaeth fawr hon. 

1 1. Wedi hyn canon yr ysgrythyr a helaethwyd yn mhell 
ach yn llyfrau Nehemiah ac Esther ; llyfr Nehemiah a ys- 
grifenwyd ganddo ef ei hun : a pha un a ysgrifenwyd y 
Hall gan Nehemiah. Mordecai neu Malachi, nid ydyw o 
bwys i ni wybod, gan ei fod yn un o'r llyfrau hyny a gyf- 
rifid ac a dderbynid yn ganonaidd bob amser gan yr Iudd 
ewon, ac yn mysg y rhai a alwent hwy yn ysgrythyrau yn 
araser Crisf, ac yr oedd hefyd yn cael ei gymeradwyo fel y 
cyfryw ganddo ef. Canys y mae Crist, yn ei areithiau i'r 
Iuddewon, yn fynych yn cadarnhau ac yn eglur gymeradwyo 
y llyfrau oeddynt yn myned dan yr enw ysgrythyrau yn eu 
mysg hwy, fel y gellid dangos yn hawdd pe byddai achos. 

12. Wedi hyn canon yr Hen Destament a orphenwyd ac a 
seliwyd gan Malachi. Mae y dull y mae ef yn diweddgloi 
ei brophwydoliaeth yn ymddangos i arwyddo nad oeddynt i 
ddysgwyl ychwaneg o brophwydoliaethau, nac ychwaneg o 
ddatguddiedigaethau ysgrifenedig oddiwrth Dduw, hyd oni 
ddeuai Crist. Canys y mae y prophwyd yn y bennod olaf 
yn prophwydo am ddyfodiad Crist. Adn. 2, 3. " Ond 
Haul cyfiawnder a gyfyd i chwi, y rhai ydych yn ofni fy 
enw, a meddyginiaeth yn ei esgyll ; a chwi a ewch allan ac 
a gynyddwch megys lloi pasgedig. A chwi a fethrwch yr 
annuwiolion ; canys byddant yn lludw dan wadnau eich 
traed chwi, yn y dydd y gwnelwyf hyn, medd Arglwydd y 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 163 

lluoedd." Yna yr ydym yn darllen yn adnod y 4edd : " Cof- 
iwch gyfraith Moses fy ngwas, yr hou a orchymynais iddo 
ef yn Horeb i boll Israel, y deddfau a'r barnedigaethau ;" 
hyny yw, Cofiwch a defnyddiwch yr byn sydd genych ; ym- 
gedwcb yn agos at y rbeol ysgrifenedig sydd yn eicb medd- 
iant, beb ddysgwyl ychwaneg nes byddo nos yr Hen Desta- 
ment drosodd, a Haul cyfiawnder a gyfyd yn y man. 

1 3. Yn fuan wedi byn. ysbryd prophwydoliaeth a beidiodd yn 
mysg y bobl byn byd amser y Testament Newydd. Fel hyn, 
goleuadau yr Hen Destatoent, ser y nos hirfaitb bono, a 
ddechreuasant guddio eu penau yn gyflym, ac amser Haul 
cyfiawnder oedd yn awr yn dynesu. Sjlwasom o'r blaen fel 
}- darfu i'r breninoedd ymadael o dy Dafydd cyn i'r gwir 
Frenin a Pben yr eglwys ddyfod ; a'r modd y ciliodd 
cwmwl y gogoniant, cyn i Grist, dysgleirdeb gogoniant y 
Tad, ymddangos. Ac yn awr fe ballodd ysbryd propbwyd- 
oliaetb. Yr oedd amser Propbwyd mawr Duw mor agos, 
yr oedd yn bryd i'r propbwydi cysgoclol byn ddystewi. 

Yr ydym yn awr wedi myned trwy yr amser ag y mae 
genym unrbyw banes am dano yn ysgrifeniadau yr Hen 
Destament : a'r petb diweddaf a grybwyllwyd, trwy yr byn 
yr oedd gwaitb y prynedigaetb yn cael ei bwyluso, oedd ym- 
adawiad ysbryd propbwydoliaetb. 

Yn awr af yn mlaen i ddangos fel yr oedd yr un gwaitb 
yn cael ei gario yn mlaen trwy yr amseroedd oedd yn 
ngweddill cyn dyfodiad Crist. Nid oes genym yr edefyn 
lleiaf o hanesyddiaetb ysgrytbyrol i'n cyfarwyddo yn byn, 
fel yr oedd genym byd yma ; ond y mae tri pbeth a rydd i 
ni gyfarwyddyd, propbwydoliaethau yr Hen Destament, 
banesyddiaetb ddynol, a rbyw betbau y crybwyllir am dan- 
ynt yn acblysurol yn llyfrau y Testament Newydd, y rbai 
a ddygwyddasant yn yr amseroedd hyny. 

1 4. Y petb neillduol nesaf y crybwyllaf am dano dan y 
cyfnod bwn yw, dinystr yr ymherodraeth Bersia^dd, a gos- 



164 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

odiad i fyny yr un Roegaidd gan Alexander. Tybir i hyn 
gael ei ddwyn oddiamgylch yn mhen tua thriugain neu ddeg- 
a-thriugain o flvnyddoedd wedi i Malachi fod yn prophwydo, 
ac yn nghylch tri chant a deg-ar-hugain o flynyddoedd cyn 
Crist. Hwn oedd y trydydd chwyldroad yn ystod y cyfnod 
hwn, ac yr oedd yn fwy hynod nac yr un o'r rhai blaenorol. 
Yr oedd yn dra nodedig o herwydd goresgyniad disymwth 
Alexander, a maintioli yr ymherodraeth a osododd efe i 
iyny, yr hon oedd yn llawer ehangach nac yr un o'r rhai 
a'i rhagflaenasant. 

Mae y dygwyddiad hwn yn cael son am dano yn helaeth 
yn mhrophwydoliaethau Daniel. Rhagddangosir yr ymher- 
odraeth hon trwy y drydedd deyrnas o bres yn nehongliad 
Daniel o freuddwyd Nebuchodonosor. Dan. ii. Ac yn ngwel- 
edigaeth Daniel o'r pedwar bwystnl, wrth y trydydd bwyst- 
fil yr hwn oedd debyg i lewpard, a phedair aden aderyn ar 
ei gefn, y bwriedir arddangos cyflymdra ei oresgyniad, (pen. 
vii. ;) ac y mae yn cael ei ddarlunio yn fwy manwl yn 
ngweledigaeth y bwch geifr, (pen. viii.,) yr hwn oedd yn 
dyfod o'r gorllewin ar hyd wyneb yr holl ddaear, ac heb 
gyfhwrdd a'r llawr, i ddangos mor gyflym y rhedai arfau 
Alexander dros y byd. Mae yr angel ei hun yn hysbysu 
yn.ei ddehongliad o'r weledigaeth, fod y bwch hwn yn ar- 
wyddocau brenin Grroeg. Adn. 21. " A'r bwch blewog yw 
brenin Grroeg ; a'r corn mawr, yr hwn sydd rhwng ei lygaid 
ef, dyna y brenin cyntaf/' sef Alexander. 

Alexander a fu farw yn fuan wedi iddo ddarostwng y byd ; 
ac ni ddisgynodd ei freniniaeth i'w hiliogaeth, ond pedwar 
o'i brif gadbeniaid a ranasant ei ymherodraeth rhyngddynt, 
a'r rhaniad hwnw a fu mewn grym yn yr oesoedd canlynol. 
Yn awr yr oedd y freniniaeth wedi ei thori, yn gymaint a 
bod pedwar yn sefyll i fyny am dani, " pedair breniniaeth a 
gyfodant o'r un genedl 5 ond nid o'r un nerth ag ef :" fel yn 
mhen. xl Mae yr angel, ^edi rhagfynegu am ymherodr- 
aeth Persia, yn myned yn mlaen i ragfynegu am Alexan- 
der. Adn. 3. " A brenin cadarn a gyfyd, ac a lywodraetha 



HAM:.- GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 165 

a llywodraeth fawr. ac a wna fel y myno." Wedi hyny y 
mae efe (adn. 4) vn rhagfynegu rhaniad ei deyrnas ef 
rhwug ei bedwar cadben : ' ; A phan safo efe, dryllir ei deyrn- 
as. ac a'i rbenir iua pbedwar gwynt y nefoedd ; ac nid i'w 
hiliogaetb ef. nac fel ei lywodraetb a lywodraetbodd efe : o 
herwydd ei freniniaeth a ddiwreiddir i ereill heblaw y rbai 
hyny." Or pedwar cadben hyn, yroedd un yn meddiannu 
yr Aifft a'r gwledydd cymydogaetbol i'r dehau 6 Iudea ; ac 
un arall Syria a'r gwledydd cymydogaetbol i'r gogltdd o 
Iudea : a'r ddau byn a elwir yn freiiinoedd y gogledd a'r de- 
hau yn Dan. xi. 

, Yr oedd gosodiad ymberodraetb Groeg i fyny yn parotoi 
y ffordd yn fawr i ddyfodiad Crist, ac adeiladaeth ei deyrn- 
as ; ac yn fwy neillduol felly, gan fod byny yn givneyd y 
Groeg yn iaith gyffredin y byd. Yr oedd hyn yn rboddi 
mantais i ledaenu yr efengyl yn mblitb yr boll genedloedd 
gyda mwy o rwyddineb na pbe buasai i bob cenedl ei biaitb 
neillduol. Canys. er fod rbai o bregetbwyr cyntaf yr efeng- 
yl yn ineddu y dawn o lefaru a tbafodau. fel yr oeddynt yn 
gallu pregetbu mewn unrbyw iaith, eto nid oedd gan bawb 

bonynt y dawn neillduol bwn ; nis gallai y rbai oeddynt 
yn ei feddu ei arfer pan y mynent, ond ar amserau neilldu- 
ol yn unig, pan y rbyngai bodd i Ysbryd Duw eu bysbrydoli 
yn y modd hwnw. Ac nis gallasai yr eglwysi. mewn gwaban- 

01 bartbau pell *o'r byd, megys Ierusalem, Galatia, Anti- 
ocbia, Corinth, ac ereill, gymdeitbasu a'u gilydd. fel y mae 
genym hanes eu bod (yn llyfr yr Actau.) beb iaith gj-ffredin. 
Wedi gosod i fyny ymherodraeth Groeg. yr oedd nifer mawr 
trwy yr boll wledydd yn deall yr iaith Roegaidd yn dda, yr 
byn oedd yn agor y drws yn rhyfedd i'r eglwysi hyny gyd- 
gymdeithasu a'u gilydd, er eu bod mor ddidoledig y naill 
oddiwrth y Hall. 

Drachefn, yr oedd gwneyd y Groeg yn iaith arferedig rhan 
mor eang o'r byd, yn parotoi y ffordd i deyrnas Crist, gan 
mai ynddi hi yr oedd y Testament Newydd i gael ei ysgrif- 
enu yn wreiddiol. Lledaenwyd yr efengyl gan yr apostolion 



166 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

yn mysg amryw ugeiniau o genedloedd ; a phe na buasai y 
cenedloedd hyny yn deall y Bibl heb ei gyfieithu i gynifer 
o ieithoedd, buasai yn gwneyd taeniad yr efengyl yn llawer 
mwy anbawdd. Ond trwy fod y Groeg yn cael ei gwneyd 
yn iaith gyffredin i bawb, yr oeddynt oil yn deall Testament 
Newydd Iesu Grist yn yr iaith yr ysgrifenwyd ef yn 
wreiddiol gan yr apostolion a'r efengylwyr. Can gynted 
ag yr ysgrifenwyd ef gan ei ysgrifenwyr gwreiddiol, gosod- 
wyd ef yn union-gyrchol yn agored o flaen y byd, mewn 
iaith a ddeallid yn gyffredin. 

15. Y peth nesaf y gwnaf sylw o hono yw, cyfieithad yr 
Hen Destament tr Groeg, yr hwn yn gyffredin a elwid y 
Sepiuagint, neu gyfieithad y deg-a-thriugain, yr hyn a gy- 
merodd le fel y tybir tua deg-a-deugain neu driugain mlynedd 
wedi goruchafiaeth Alexander. Hwn oedd y cyfieithad 
cyntaf o'r ysgrythyrau ag y mae genym unrhyw hanes 
credadwy am dano. Nid oedd canon yr Hen Destament 
wedi ei orphen gan y prophwyd Malachi yn yr Hebraeg 
wreiddiol,- ond tua a chant ac ugain mlynedd cyn hyn. 
Hyd yn hyn yr oedd yr ysgrythyrau yn parhau i gael eu 
cloi i fyny yn mysg yr Iuddewon yn yr Hebraeg, yr hon ni 
ddeallid gan un genedl arall ; ond yn awr fe 'u cyfieithwyd 
i'r Groeg, iaith a ddeallid gan genedloedd y byd yn gy- 
ffredin. 

Mae y cyfieithad hwn o'r Hen Destament eto ar gael. ac 
o ddefnydd mawr. Mae gan yr Iuddewon lawer o ffug- 
chwedlau yn nghylch yr achos o'r cyfieithad hwn, a'r modd y 
dygwyd ef yn mlaen ; ond tybir mai y gwir achos o hono 
oedd, bod Uuoedd o Iuddewon yn byw mewn parthau ereill 
o'r byd heblaw Iudea ; a chan eu bod wedi eu geni a'u 
meithrin yn mysg y Groegiaid, daeth y Groeg yn iaith ar- 
feredig iddynt. Gan nad oedd y rhai hyn yn deall yr Heb- 
raeg gwreiddiol, mynasant gyfieithu yr ysgrythyrau i'r 
Groeg er eu gwasanaeth eu hunain ; ac o hyny allan yr 
oedd yr Iuddewon, yn mhob gwlad oddyeithr Iudea, yn arfer 
y cyfieithad hwn yn eu synagogau yn He yr Hebreig. 



DANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 167 

Yr oedd cyfieithad yr ysgrythyrau i iaith yn cad ci har- 
feryd mor gyffredin drwy y byd. yn darparu yn fawr y 
ffordd i deyrnas Crist. Canys yr oedd yr apostolion. a ddir- 
prwywyd i bregethu trwy y byd. yn gwneyd defnydd mawr 
o ysgrythyrau yr Hen Destament, ac yn enwedig o'r pro- 
phwvdoliaethau yn nghylch Crist. Trwy gyfrwng y cyf- 
ieithad hwn. a thrwy wasgariad eang yr Iuddewon, yr oedd 
ganddynt yr ysgrythyrau wrth law mewn iaith a ddeallid 
gan y Cenedloedd. hyn allan yr oeddynt yn defnyddio 
y cyfieithad hwn yn benaf yn eu pregethau a'u hysgrifen- 
iadau pa le bynag yr elent. fel y inae yn eglur oddiwrth y 
ffaith, fod eu dyfyniadau U'uosog o'r Hen Destament, bron i 
gyd. yn gywir yn ngeiriau y Septuagint. Mae y synhwyr 
yr un peth ag yn yr Hebraeg gwreiddiol, er fod y geiriau 
yn gwahaniaethu. A'r cyfieithad hwn a arferid yn benaf 
yn yr eglwysi Cristionogol yn mhlith y rhan fwyaf o gen- 
edloedd v ddaear. am amrvw sranrifoedd wedi Crist. 

16. Y peth nesaf yw rhyfeddol gadicedigaeth yr eghcys 
pan yr oedd yn cael ei bygwth yn enbyd a'i herlid dan yr 
ymherodraeth Roegaidd. Y tro cyntaf y bygythiwyd hwy 
oedd gan Alexander ei hun. Tra yn gwarchae ar ddinas 
Tyrus. efe a anfonodd at yr Iuddewon am gyuorthwy ac 
anghenreidiau i ! w fyddin. Hwythau, oddiar barch cydwyb- 
odol i'w llw i frenin Persia, a wrthodasant : a chan ei fod 
yn ddyn o ysbryd ffrochwyllt. yn cyfateb i ddesgrifiad yr 
ysgrythyr o"r bwch blewog, aeth yn eu herbyn. gyda'r bwr- 
iad o'u tori ymaith. Ond pan gyfarfu a*r offeiriaid yn 
mvned allan ato yn eu gwisgoedd offeiriadol. Duw a droes 
ei galon ef yn rhyfedd i'w hachub a dang.os hawddgar- 
wch iddynt. fel y gwnaethai a chalon Esau pan gyfarfu a 
Iacob. 

Wedi hyn, un o freninoedd yr Aifft, ac olynydd un o bed- 
war cadbeniaid Alexander, a fwriadodd ddystrywio y gen- 
edl Iuddewig, ond a attaliwyd yn hynod a rhyfeddol trwy 
gyfryngdod y nefoedd er eu cadwraeth. 

Ond y gadwraeth fwyaf rhyfeddol a gawsant yn ystod 



168 IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAKTH. 

y eyfnod hwn, oedcl clan erlidigaeth greulon Antiochus Epi- 
phanes 7 brenin Syria, ac olynydd arall i un o bedwar cad- 
beniaid Alexander. Yr oedd yr Iuddewon y pryd hwn yn 
ddarostyngedig i awdurdod Antiochus ; a chan ei fod ef 
wedi ymgynddeiriogi yn eu herbyn, ymdrechodd ei oreu i'w 
hollol ddystrywio, a'u diwreiddio hwy — o'r hyn lleiaf bawb 
o honynt nad adawent eu crefydd, ac addoli ei ddelwau ef. 
Efe yn wir a ddifrododd y wlad i fesur helaeth, ac a ddi- 
boblogodd ddinas Ierusalem ; halogodd y deml, gan osod ei 
ddelwau i fyny mewn rhai manau o honi ; ac erlidiodd y 
bobl a chreulondeb diarbed ; fel nad oes genym hanes am 
erlidigaeth gyffelyb i hem o'r blaen. Yr oedd llawer o am- 
gylchiadau nodedig yr erlidigaeth greulon hon yn hynod o 
gyffrous. Dechreuodd tua chant a deng mlynedd a thriugain 
cyn Crist. Sonir llawer am dani yn mhrophwydoliaeth Dan- 
iel, (Dan. 8. 9, 25 ; 11. 31— 38 ;) ac yn y Testament New- 
ydd;Heb. 11. 36—38. 

Bwriadai Antiochus, nid yn unig ddiwreiddio y grefydd 
Iuddewig, ond, can belled ag yr oedd yn ei allu, y genedl 
hefyd ; a llafuriodd yn neillduol hyd ei eithaf i ddystrywio 
yr holl adysgrifau o'r gyfraith. Ac ystyried pa mor ddi- 
nerth oeddynt hwy, mewn cydmariaeth i frenin yn meddu 
y fath lywodraeth eang, yr oedd rhagluniaeth Duw yn ym- 
ddangos yn hynod o ryfedd yn nymchweliad ei amcan. Yni- 
ddengys i'r Iuddewon fod ar fin dinystr lawer gwaith, ac yn 
barod bron i gael eu llyngcu i fyny, ac yr oedd eu gelynion 
yn fynych yn meddwl eu hunain yn sicr o gyrhaedd eu 
hamcan. Daethant unwaith yn erbyn y bobl a byddin 
alluog, gyda bwriad o ladd y cyfan, oddyeithr y benywod 
a'r plant, a gwerthu y rhai hyny yn gaethion ; ac mor 
hyderus oeddynt o gyrhaedd eu hamcan, ac ereill o brynu, 
fel y daeth mwy na mil o fasnachwyr gyda ? r fyddin, ag ar- 
ian yn eu dwylaw, i brynu y rhai oeddynt i gael eu gwerthu. 
Ond Duw yn rhyfeddol a gynhyrfodd ac a gynorthwyodd un 
ludas, ac ereill o'i olyddion, a elwid Maccabeaid, y rhai, gyda 
dyrnaid bychan mewn cydmariaeth, a orchfygasant eu gel- 



HAXES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 169 

ynion dro ar ol tro, ac a waredasant eu cenedl. Rhagddy- 
wedwj'd hyn hefyd gan Daniel. Pen. 11. 32. Wrth lefaru 
am erlidigaeth Antiochus, dywed, M A throseddwyr y cyf 
ammod a lygra efe trwy weniaith ; eithr y bobl a adwaen 
ant eu Duw, a fyddant gryfion, ac a ffynant." 

Duw wedi hyn a ddygodd yr Antiochus hwn i ddiwedd 
dycbrynllyd a gres}'nol, trwy glefyd ffiaidd, dan arteithiau 
arswydus yn ei gorff, a brawychiadau nieddwl ; yr hyn a 
ragddywedwyd (Dan. 11. 45) yn y geiriau hyn: " Eto efe 
a ddaw hyd ei derfyn, ac ni bydd cynorthwywr iddo." Bu 
eyuvgiadau i ddystrywio yr eglwys wedi ei farwolaeth ef ; 
ond Duw a'u dyrysodd hwynt oil. 

17. Y peth nesaf yw dinystr ymherodraelh Groeg. a gos- 
odiad y Rufeinig ifyny. Hwn oedd y pedwerydd chwyl- 
droad yn ystod y cyfnod yma. Ac er iddo gael ei ddwyn 
oddiamgylch yn fwy graddol na chodiad yr ymherodraeth 
Roegaidd, eto aeth yn mhell tu hwnt iddi, ac yr oedd yr 
unbenaeth dymhorol alluocaf ac eangaf yn unrhyw oes ; 
fel yr oedd }^r ymherodraeth Rufeinig yn cael ei galw yn 
gyffredin yr hollfyd ; megys yn Luc 2. 1. " Bu hefyd yn 
y dyddiau hyny, fyned gorchymyn allan oddiwrth Augustus 
Caesar, i drethu yr holl fyd." 

Lleferir am yr ymherodraeth hon fel y gadarnaf a'r fwyaf 
o'r pedair o lawer. Dan. 2. 40. " Bydd hefyd y bedwaredd 
freniniaeth yn gref fel haiarn : canys yr haiarn a ddryllia 
ac a ddofa bob peth : ac fel haiarn yr hwn a ddryllia bob 
peth, y maluria ac y dryllia hi." Dan. 7. 7, 19, 23. Yr 
amser y darfu y Rhufeiniaid oresgyn a dwyn danynt wlad 
Iudea, oedd rhwng triugain a deg-a-thriugain mlynedd cyn 
Crist. Yn fuan wedi hyn yr oedd yr ymherodraeth Ru- 
feinig wedi ei sefydlu yn ei heangder mwyaf ; a pharha- 
odd y byd yn ddarostyngedig iddi o hyny hyd ddyfodiad 
Crist, ac am lawer o ganrifoedd wed'yn. ■ 

Yr oedd fod y cenedloedd wedi eu huno dan un ymherodr- 
aeth fel hyn pan y daeth Crist, a phan yr aeth yr apostolion 
allan i bregethu. yn hwyluso yn fawr y ffordd i ledaenu yr 

H. R.— W. 8 



170 IIANES GWA1TH Y PRYNEDIG AETH. 

efengyl, ac i osod i fyny deyrnas Crist yn y byd. Yr oedd 
fod y byd fcl hyn yn ddarostyngedig i'r un lywodraetb, 
yn agor drws i dramwyaeth gyffredinol, ac felly yn rhoddi 
hamdden i ledaenu yr efengyl yn fwy cyflym. Y mae 
rhwystrau aneirif i deitbio yn mysg cenedloedd dan wabanol 
lywodraethau annibynol, y rhai nid ydynt i'w cyfarfod wrth 
dramwyo trwy wabanol barthau yr un deyrnas, neu wabanol 
ardaloedd yr un tywysog. Felly yr oedd fod y byd dan yr 
un llywodraeth, yr eiddo Rhufain, yn hwyluso yr apostol- 
ion i deithio, a thaenu yr efengyl. 

18. Oddeutu yr un amser yr oedd dysgeidiaeth a philoso- 
phyddiaeth wedi eu codi Vw huchder mwyafyn y byd pagan* 
aidd. Y pbilosopbyddion enwog yn mysg y Paganiaid a 
fuont byw bron i'gyd wedi y symudiad i Babilon. Doeth- 
ion Groeg a Rhufain agos oil a flodeuasant yn ystod yr am- 
*>er bwn. Yr hyn yr oedd y philosophyddion byn yn gy- 
ffredin yn ei gyfFesu fel eu gorchwyl penaf, oedd chwilio 
allan yn mba beth yr oedd prif ddedwyddwch dyn yn gor- 
pbwys, a pba fodd i'w feddiannu. Ymddengys eu bod yn 
chwilio i hyn yn egn'iol a thrafferthus. ac yn ysgrifenu llawer 
o lyfrau yn ei gylch, llawer o ba rai ydynt eto ar gael ; ond 
yr oeddynt yn ymranu yn ddirfawr, canys fe gyfrifwyd am- 
ryw gannoedd o'r gwabanol. dybiau oedd ganddynt yn ei 
gylch. Fel byn yr oeddynt yn blino eu hunain yn ofer, 
gan ymbalfalu yn y tywyllwcb, heb fod ganddynt oleuni 
gogoneddus yr efengyl i'w harwain. Rbyngodd bodd i Dduw 
oddef i ddynion wneyd yr oil a allent wneyd a doethineb 
ddynol, ac i chwilio allan ffordd dedwyddweh byd eithaf eu 
dealltwriaeth, cyn i'r gwir Oleuni ddyfod i oleuo y byd. 
Goddefodd Duw i'r philosophyddion enwog hyn chwilio allan 
beth a allent wneyd am chwe' chan' mlynedd ; ac yna trwy 
ddygwyddiadau amser mor faith, profwyd nad oedd y cyfan 
a allent wneyd ond peth ofer ; nid oedd eu haddysgiadau yn 
gwneydy byd yn ddoetbach, yn well, nac yn ddedwyddach, 
ond yr oedd yn dyfod yn fwy ynfyd, drygionus, a gresynol. 
Goddefodd hyn, fel y gellid gweled pa mor bell y gallai 



BANES GWA1TH Y FRYNEDIGAETH. 171 

rbeswm a philosophy ddiaeth fyned pan yn eu huchder 
mwyaf : fel y byddai i'r anghenreidrwydd o Athraw dwy- 
fol vniddangos yn fwy diddadl. Rhyugodd bodd i Dduw 
wueyd doethineb y byd hwn yn ffolineb — i ddangos i ddyn- 
ion ynfydrwydd eu doethineb penaf — trwy athrawiaeth ei 
efengyl ogoneddus, yr hon oedd uwch cyrhaedd eu holl 
philosophi hwy. 1 Cor. 1. 19—21 

Wedi i Dduw ddangos gwagedd dysgeidiaeth ddynol heb 
yr efengyl. gwelodd yn dda ei gwneyd yn wasanaethgar i 
ddybenion teyrnas Crist, fel llaw-forwyn i ddatguddiad 
dwyfol. Y mae genym enghraifft o hyn yn yr apostol 
Paul, yr hwn oedd enwog am ei ddysg, (Act. 26. 24,) ac yn 
gyfarwydd.nid yn unig yn nysgeidiaeth yr Iuddewon,ond yn 
eiddo y philosophyddion hefyd. Yr oedd yn defnyddio hyn i 
fod yn wasanaethgar i : r efengyl : megys y gwnaeth tra yn 
dadleu a philosophyddion A then. Act. 17. 22, &c. Trwy 
ei ddysgeidiaeth yr oedd yn gwybod pa fodd i gymhwyso 
ei hun yn ei areithiau i ddynion dysgedig, gan ei fod wedi 
darllen eu hysgrifeniadau ; ac y mae yn dyfynu gwaith 
eu beirdd. Dionysius, philosophydd, a argyhoeddwyd 
trwyddo ef, ac a wnaed yn offeryn enwog i ddwyn yn mlaen 
lwyddiant yr efengyl ; ac yr oedd amryw ereill, yn yr oes 
hono a'r oesoedd dilynol, y rhai a fuont yn hynod o ddefn- 
yddiol, trwy eu dynol ddysgeidiaeth, i ddwyn yn mlaen 
achos teyrnas Crist. 

19. Ychydig cyn genedigaeth Crist, yr oedd yr ymherodr- 
aeth Rufeinig wedi ei dyrchafu i'w rhwysg mwyaf. ac hefyd 
wedi ei sefydlu mewn heddwch. Tua phedair blynedd ar 
hugain cyn Crist, Augustus Csesar, yr ymherawdwr Rhuf- 
einig cyntaf, a ddechreuodd reoli fel ymherawdwr y byd. 
Yr oedd ymherodracth Rhufain wedi bod hyd hyny am hir 
amser yn weriniaeth, dan lywodraeth y senedd, ond yn awr 
daeth yn unbenaeth ddiammodol. Gan mai y dynsawd hwn 
oedd y cyntaf, felly hefyd efe oedd y mwyaf o holl ymher- 
odron Rhufain : teyrnasodd yn y rhwysg a'r gogoniant 
mwyaf. Fel hyn yr oedd gallu y tyd paganaidd, yr hwn 



172 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

oedd teyrnas weledig Satan, wedi ei ddyrchafu i'w rwysg 
mwyaf, ar ol bod yn cadarnhau ei hun fwy-fwy er dyddiau 
Solomon, yr hyn oedd yn nghylch mil o flynyddoedd. Yr 
oedd y byd paganaidd yn awr yn ei ogoniant mwyaf o ran 
nerth, cyfoeth, a dysgeidiaeth. 

Gwnaeth Duw ddau beth i barotoi y ffordd i ddyfodiad 
Crist, yn mha rai y cymerodd drefn wrthwyneb i'r hyn a 
fuasai doethineb ddynol yn ei gymeryd. Efe a ddygodd 
ei bobl weledig ei hun yn hynod o isel, ae a'u gwnaeth yn 
weiniaid ; ond y paganiaid, ei elynion, a ddyrchafodd efe 
i'r uchder mwyaf, fely byddai buddugoliaeth eroes Crist yn 
fwy gogoneddus. Gydag ychydig nifer yn eu gwendid 
niwyaf, efe a orchfygodd ei elynion yn eu gogoniant mwyaf. 
Fel hyn y buddugoliaethodd Crist ar dywysogaethau ae 
awdurdodau yn ei groes. 

Yr oedd Augustus Caesar wedi bod yn sefydlu ei ymher 
odraeth er ys Uawer o flynyddoedd, ac yn darostwng ei 
elynion, hyd y flwyddyn y ganwyd Crist ; pan, wedi dar- 
ostwng ei holl elynion, yr oedd ei arglwyddiaeth dros y byd 
yn ymddangos megys wedi ei sefydlu yn ei gogoniant mwy- 
af. Yr oedd y cyfan wedi ei sefydlu mewn heddwch ; yn 
arwydd o'r hyn y darfu i'r Rhufeiniaid gau i fyny deml Ja- 
nus, yr hyn oedd yn arwydd sefydledig yn eu plith hwy fod 
heddwch cyffredinol trwy yr holl ymherodraeth. A'r hedd- 
wch cyffredinol hwn, a ddechreuodd y flwyddyn y ganwyd 
Crist, a barhaodd ddeuddeng mlynedd, sef hyd y flwyddyn 
y bu Crist yn ymresymu a'r doctoriaid yn y deml. 

Fel hyn y byd, wedi bod, fel ped fuasai, mewn cynhyrf- 
iadau parhaus am gynifer o gannoedd o flynyddau — fel y 
pedwar gwynt yn ymryson a'u gilydd ar y cefnfor gorwylit 
tymhestlog, o'r hwn y eodasai y pedair unbenaeth fawr 
hyny, oedd yn awr wedi ei sefydlu yn uchder mwyaf y 
bedwaredd a'r ddiweddaf o honynt, ac yn gorphwys mewn 
llonyddwch. Yr oedd pob peth yn awr yn barod erbyn 
genedigaeth Crist. Yr heddwch cyffredinol a hynod hwn, 
wedi cynifer o oesoedd o gynhwrf a rhyfel, oedd ragredeg- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 173 

ydd cymhwys i arwaia Tywysog gogoneddus y Tangnefedd 
i'r byd. 

Fel hyn yr aethyin trwy y cyfnod mawr cyntaf o'r holl 
yspaid ainser rhwng cwymp dyn a diwedd y byd, ac a ddang- 
osais wirionedd y gosodiad cyntaf; sef, Bod Duw, o gwymp 
dyn hyd gnawdoliaeth Crist, yn gwneyd y jpeihau hyny oedd- 
ynt barotoaicl i ddyfodiad Crist, ac yn rhagredegtcyr iddo. 



PEN. VII. 

Defnydd oddiwrth y Cyfnod cyntaf. 

Cyn myned yn mlaen at y cyfnod nesaf, gwnaf ychydig 
nodiadau mewn ffordd o addysg oddiwrth yr hyn a ddywed- 
wyd dan y cyfnod hwn : 

1. Oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, gallwn ddadlea yn 
eofn, mai lesu o Nazareth yw gwir Fab Daw, ac Iachawdwr 
y byd ; ac mai y grefydd Gristionogol ydyw y wir grefydd, 
gan yr ymddengys mor amlwg mai efe yw y Person y cyf- 
eirir ato, yn holl oruchwyliaethau mawrion Rhagluniaeth 
ddwyfol er cwymp dyn, ac mai efe, yn ddiamheuol, oedd yr 
un y rhagddywedwyd am dano mewn cymaint o wahanol 
ffyrdd o oes i oes, ac a gynnrychiolwyd mewn cynifer o gys- 
godau a darluniadau. Ped ystyriem yn ddifrifol yrfa 
pethan o'r dechreuad, gan sylwi ar ysgogiadau holl olwynion 
mawrion Rhagluniaeth, gallem ddirnad eu bod oil yn tueddu 
yma. Y maent oil megys cynifer o linellau, cwrs y rhai, 
ond dilyn eu rhediad yn gywrain a manwl, a ganfyddir i 
gyd yn cydgyfarfod yma. Y mae Uawer o bethau yn 
gwneuthur hyn mor eglur, fel na fyddai ei wadu ond dadleu 
hurtrwydd. Y Person hwn, a anfonwyd oddiwrth Dduw, 
gyda chenadwri ac awdurdod i wneuthur ei waith ef, ac i 
gyhoeddi ei feddwl. Y mae Llywodraethwr y byd, yn ei 
holl oruchwyliaethau mawrion tuag at Iuddewon a Chenedl- 



174 HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

oedd, i lawr i amser genedigaeth Crist, wedi datgan hyny. 
Ac y mac yn wirionedd amlwg a chlir, mai yr hwn a anwyd 
yn Methlehem, a breswyliodd yn Nazareth a Chapernaum, 
ac a groeshoeliwyd y tu allan i byrth Ierusalem, ydyw y 
Messiah mawr: a bendigedig yw pawb sydd yn creduynddo, 
ac yn ei gyffesu, a thruenus yw pawb sydd yn ei wadu. Y 
mae hyn yn dangos afresymolrwydd y Gwrthgredinwyr, y 
rhai a wadant grefydd ddatguddiedig ; a'r Iuddewon. y rhai 
a wadant mai yr Iesu ydyw y Messiah a ragfynegwyd ac a 
addawyd i'w tadau. 

Yma, pe gwrthddadleua rhywrai, mai rhyw bersonau cyf- 
rwysgall a dichellgar a ddyfeisiasant yr hanesyddiaeth a'r 
prophwydoliaethau hyn, i'r dyben o brofi mai efe y w y Messiah, 
gellir ateb, Pa fodd y gallasai y fath beth gael ei ddyfeisio gan 
ddynion cyfrwysgall i gyfeirio at Iesu Grist, amser maith 
cyn ei eni ? Pa fodd y gwyddent hwy y genid y fath Ber- 
son ? A pha fodd y gallasai eu cyfrwysdra hwy eu cynorth- 
wyo i ragweled a chyfeirio at ddygwyddiad oedd i gymeryd 
lie yn mhen llawer o oesoedd wedi eu hamper ? Canys nis 
gall un ffaith fod yn fwy amlwg, na bod yr ysgrifeniadau 
hyn gan yr Iuddewon amser maith cyn genedigaeth Crist : 
fel y maent ganddynt eto, mewn bri mawr, yn eu holl was- 
gariadau trwy y byd. Ni buasent byth yn derbyn y fath 
ddyfais oddiwrth Gristionogion, i brofi mai yr Iesu. yr hwn 
y maent hwy bob amser yn ei wadu, oedd y Messiah ; a 
llawer llai y gellid gwneyd iddynt gredu i'r llyfrau hyn fod 
yn wastad yn eu dwylaw, pe na buasent ond twyll. 

II. Mae yr hyn a ddywedwyd yn rhoddi rheswm cryf 
dros ddwyfol awdurdod llyfrau yr Hen Destament, oddiwrth 
y cydgordiad rhyfeddol sydd ynddynt oil yn eu cj^feiriad at 
yr un peth. Canys gallwn weled, oddiwrth yr hyn a ddy- 
wedwyd, fel y mae pob rhan o'r Hen Destament, er ei ys- 
grifenu gan gynifer o wahanol ysgrifenwyr, ac mewn oes- 
oedd mor bell y naili oddiwrth y Hall, i gycl yn cydgordio 
a'u gilydd. Y maent oil yn cytuno ac yn cydgyfarfod yn 



HANES GWA1TU Y PRYNEDIGAETIL 175 

yr un dygwyddiad ; yr hyn y buasai yn annichonadwy i un 
o honynt ei ragwybod, ond trwy ddatguddiad dwyfol. 

Yn awr. os na roddwyd yr Hen Destaraent trwy ysbryd- 
oliaeth Duw, pa reswm a ellir roddi dros y fath gydgordiad ? 
canys os ysgrifenwyd y llyfrau hyn heb unrhyw gyfarwyddyd 
dwyfol, yna nid oedd neb o'r ysgrifenwyr yn gwybod y deuai 
y fath berson a Iesu Grist i'r byd ; nid oedd ei ddyfodiad 
ond ffug-ddychymyg eu hymenydd hwy eu kunain : ac os 
felly, pa fodd y dygwyddodd i'w dyehymygion, y rhai a rag- 
fynegasant heb un math o sail dros eu rhagddywediad, gael 
eu cywir gyflawni ? ac. yn neillduol, pa fodd y daethant oil 
i gydweled yn hyn. ac i gydgyfeirio yn gywir at yr un peth, 
a hwythau yn byw gynifer o ganrifoedd y naill oddiwrth y 
Hall ? Mae y cydsyniad a'r cytundeb hynod yma mewn 
dygwyddiad dyfodol, gan hyny, yn profi dwyfol awdurdod 
yr ysgrifeniadau hyn yn amlwg a sicr. 

III. Gwelwn oddiwrth hyn pa m&r wan ac anwybodus yio 
yr icrthddadl. nad ydyw yr Hen Destament yn air Duw, o 
herwydd ei fod yn eynnw r ys cymaint o hanesion rlnjfelgar a 
gwladol. Yma. medd rhai, y mae genym hanesion am eu 
breninoedd a'u llywodraethwyr. am eu rhyfeloedd a chen- 
edloedd cymydogaethol. a'r cyfnewidiadau a gymerasant le 
yn eu gwlad a'u llywodraeth : ond yr oedd cenedloedd ereill 
yn arfer cadw hanesion o'u gorchwylion cyhoeddus, cystal 
a'r luddewon : paham gan hyny y mae yr hanesion hyn yn 
air Duw. mwy na'r eiddo pobloedd ereill ? Mae yr hyn a 
ddywedwyd yn dangos ynfydrwydd a gwagedd y fath wrth- 
ddadleuon. Canys ymddengys fod achlysur yr hanesion 
hyn yn gwahaniaethu yn fawr oddiwrth bob hanesion ereill. 
Yr hanesyddiaeth yma yn unig a rydd i ni hanes dechreuad 
pob peth. gan eu trosglwyddo i lawr i ni fel cadwyn ddidor 
o'r dechreuad hwnw. yr hyn sydd yn rhoddi meddylddrych 
o ddyfais fawr Rhagluniaeth ddwyfol. fel yn tueddu at un 
dyben mawr. Ac, heblaw yr athrawiaethau a'r prophwyd- 
oliaethau a gynnwysir ynddo, y mae yr un llyfr yn rhoddi 
golwg ar holl gynlluniau mawrion Rhagluniaeth ddwyfoL o 



1 76 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ddeclireuad i ddiweddiad pob peth ; ac yn rhoddi banes 
rhagorol a gogoneddus o ddybenion doetb a sanctaidd y 
Prif Lywodraethwr ynddynt oil. Ni fu i un hanesiaeth 
cyffredin y fath ysgrifenwyr. Ysgrifenwyd yr Loll banes 
yma gan ddynion yn dwyn gyda bwy arwyddion a thystiol- 
aethau amlwg eu bod yn brophwydi y Duw Goruchaf, wedi 
eu hysbrydoli ganddo ef ; ac er mai hanesion ydynt, eto gan 
y cynnwysant y dygwyddiadau rbaglnniaethol mawrion 
hyny, trwy ba rai y dangosir pa fodd y mae Duw yn cario 
yn mlaen waith gogoneddus y prynedigaeth o oes i oes, nid 
ydynt yn llai cyflawn o addysg ddwyfol, ac o'r pethau hyny 
sydd yn dangos allan Grist a'i efengyl ogoneddus, na'r 
rhanau ereill o'r ysgrytbyrau sanctaidd. 

Gwrthddadleu dwyfoldeb llyfr, yn unig am ei fod yn 
hanesyddol, sydd fympwy gwael ; fel pe na byddai bosibl i 
lyfr. yn rhoddi hanes am bethau wedi myned heibio. fod yn 
air Duw ; neu fel pe na byddai yn rhesymol meddwl i 
Dduw, mewn chwyldroad i ddynolryw, drosglwyddo i ni un 
hanes am oruchwyliaethau ei ragluniaeth ei hun. Os felly, 
rhaid mai am nad yw ei weithredoedd yn teilyngu eu cof- 
restru ; neu o herwydd fod cynllun ei lywodraeth, a chyfres 
ei oruchwyliaethau tuag at ei eglwys a'r byd, yn rhy an- 
nheilwng i unrhyw goffadwriaeth o honynt gael ei gadw. 

Yr wrthddadl. mai peth cyffredin i genedloedd a theyrn- 
asoedd ydyw ysgrifenu a chadw coffadwriaeth am eu rhyf- 
cloedd, a'r chwyldroadau a gymerant le yn eu tiriogaethau, 
sydd mor bell oddiwrth fod yn wrthddadl bwysig yn erbyn 
y rhanau hanesyddol o'r ysgrythyr, megys pe na byddai yn 
air Duw. fel y mae yn hytrach yn rheswm cryf o'i phlaid. 
Canys os yw goleuni natur yn dysgu i genedloedd gwaraidd 
gadw coffadwriaeth o ddygwyddiadau eu llywodraeth a 
chyfres eu gweinyddiaethau, a chyhoeddi eu hanesion er 
addysg i ereill, pa faint mwy y gallwn ddysgwyl fod Duw 
wedi rhoddi i'r byd gyfres o oruchwyliaethau ei lywodraeth 
ef, yr hyn yn ddiddadl sydd hanesyddiaeth anfeidrol mwy 
teilwng, er ein haddysg ni ? Os cymerodd breninoedd 



HANES GWAITH Y PRYxNEDIGAETH. 177 

doetbion ofal am gadw hanesion cywir am y ceneclloecld yr 
oeddynt hwy yn teyrnasu arnynt, a ddylem ni dybied yn 
anghredadwy fod Iesu Grist wedi cymeryd gofal am roddi 
i'w eglwys. yr lion yw ei deyrnas ef, a'i bobl neillduol, han- 
es anffkeledig yn eu dwylaw am en cenedl, a'i lywodraeth ef 
arnynt J 

Pe na fuasai hanesyddiaeth yr Hen Destament genym, 
mor drnenus o anwybodus a fuasem mewn llawer o bethau 
anghenreidiol i eglwys Dduw eu gwybod ! Mor anwybodus 
am ymddygiadau Duw tuag at ddynolryw, a thuag at ei eg- 
lwys, o'r dechreuad ! — am greadigaeth y byd, cwymp dyn, a 
dechreuad a chynydd parhaus goruchwyliaethau gras tuag 
at ddynolryw syrthiedig ! Ni buasem yn gwybod dim pa 
fodd y gosododd Duw ei deyrnas i fyny yn y byd, na pha 
fodd y diogelwyd hi ; yn ol pa drefn y llywodraeth- 
wyd hi ganddo o'r dechreuad ; y modd y dechreuodd 
goleuni yr efengyl wawrio ar y byd ; y modd y cynyddodd ; a'r 
modd yr oedd pethau yn cael eu darparu erbyn dyfodiad 
Crist. 

Os ydym ni yn Gristionogion, yr ydyni yn perthyn i'r 
adeiladaeth fawr hon o eiddo Duw ; ac oni buasai hanes- 
yddiaeth yr Hen Destament, ni buasem byth yn gwybod 
beth fu yr achos i Dduw fyned gyntaf yn nghylch yr ad- 
eiladaeth hon, na pha fodd y gosodwyd ei sail-faen i lawr, 
ac y dygwyd hi yn mlaen o'r dechreuad. Mae amseroedd 
hanesyddol yr Hen Destament gan mwyaf yn gyfryw nad 
ydynt yn cael eu cynnwys mewn un hanes arall ; ac am 
hyny, pe na buasai i Dduw gadw cyfrif o'r pethau hyn yn 
ei air, buasem hebddynt yn hollol. 

Y rhai a ddadleuant yn erbyn awdurdod yr Hen Desta- 
ment, a allant cystal wrthddadleu yn erbyn hanes Moses o'r 
greadigaeth : canys, yn y blaenaf, y mae genym hanes gor- 
chwyl nad ydyw o lai pwys, sef gwaith y prynedigaeth. 
Ie, y mae yn orchwyl llawer mwy a gogoneddusach. Pe gof- 
ynid, pa un o'r ddau waith yw y mwyaf, gwaith y greadig- 
aeth ynte gwaith rhagluniaeth ? Rhaid ateb mai gwaith 

h. r. — w. 8* 



178 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

rhagluniaeth ; ond gwaith y prynedigaeth yw y penaf o 
weithredoedd rhagluniaeth. A bydded i'r rhai hyny a 
wrthddadleuant fel hyn, ystyricd pa ran o hanesyddiaeth 
yr Hen Destament a ellir hebgor, heb wneyd rhwyg mawr 
yn nghadwyn neu restr y dygwyddiadau, trwy ba rai y dy- 
gwyd y gwaith gogoneddus hwn yn mlaen. Y mae hyn yn 
fy arwain i sylwi, 

IV. Oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, nyni a allwn ganfod 
llawer o ddoethineb Duw yn ng hi/fans oddiad ysgrythyrau yr 
Hen Destament. Cymerwn olygiad byr ar ei amrywiol ran- 
au, a'r anghenreidrwydd oedd am danynt. 

Yr oedd yn anghenreidiol, er enghraifft, i ni gael rhyw 
hanes am greadigaeth y byd, a'n rhieni cyntaf yn eu cyflwr 
dechreuol ; am y cwymp, am yr hen fyd a'i ddirywiad ; am 
y dylif cyfFredinol, a dechreuad y cenedloedd wedi dinystr 
cyffredinol dynolryw. 

Ymddengys yn anghenreidiol, yn mhellach, fod rhyw 
hanes am olyniaeth eglwys Dduw o ? r dechreuad. Goddefodd 
Duw i'r holl fyd ymddirywio. a chymerodd un genedl yn 
unig iddo ei hun, i gynnal ei addoliad a gwir grefydd, hyd 
oni ddeuai Gwaredwr y byd. Ynddynt hwy y graddol rag- 
ddarparwyd y byd i'r Goleuni mawr hwnw, a'r pethau rhyf- 
eddol yr oedd efe i fod yn awdwr iddynt. Fel hyn yr oedd- 
ynt yn genedl gysgodol, fel y gallai Duw ynddynt hwy 
gysgodi allan a dysgu, megys dan orchudd, holl ogoneddus 
bethau dyfodol yr efengyl. Yr oedd gan hyny yn anghen- 
reidiol fod genym ryw hanes am hyn ; y modd y cafodd ei 
effeithio trwy alwad Abraham, a phan yr oeddynt yn gaeth- 
weision yn yr Aifft, a pha fodd y dygwyd hwy i Ganaan. 
Yr oedd yn anghenreidiol fod genym ryw hanes am y dat- 
guddiad a wnaeth Duw o hono ei hun i'r bobl hyn, yn 
rhoddiad y ddeddf, yn sefydliad eu haddoliad cysgodol, yn 
yr hyn y mae yr efengyl yn cael ei gorchuddio, ac am ffurf- 
iad eu llywodraeth wladol ac eglwysig. 

Ymddengys yn anghenreidiol fod genym ryw hanes am 
eu dygiad yn ddiangol i Ganaan, y wlad a addawsid iddynt, 



HANES GWAITH Y PRYXEDIGAETH. 179 

He yr oeddvnt i breswylio yn wastadol : a bod genyrn hanes 
am olyniadau eglwya Israel, a'r rhagluniaethau hyny o 
eiddo Buw tuag atynt. y rhai oeddvnt fwyaf hynod a 
chyflawn o ddirgelwch efengylaidd ; fod genym ryw hanes 
am ogoniant allanol addawedig y genedl bono dan Dafydd 
a Solomon, ac yn neillduol dan deyrnasiad Dafydd. banes 
yr hwn sydd raor gyflawn o efengyl. ac yn yr hwn y de- 
cbreuodd llinacb eu breninoedd : a bod genym ryw hanes 
am adeiladu y deml. yr byn befyd oedd yn 11a wn o ddirgel- 
wch efengylaidd. 

Ac y mae yn beth o bwys. fod genym ychydig o banes 
ymraniad Israel ocldiwrth Iudah. ac o hollol wrthodiai a 
chaethiwed y deg llwyth. ac am hyny hanes byr am danynt 
hyd yr amser hwnw : fod genym ychydig o hanes olvniaeth 
breninoedd Iudah. a : r eglwys. hyd y caethgludiad i Babi- 
lon : am eu dychweliad o gaethiwed, a'u hail-setydiiad yn 
eu gwlad eu hunain. yn nghyda dechreuad sefyllfa ddi- 
weddaf yr eglwys cyn dyfodiad Crist, 

Gall ychydig o ystyriaeth wneyd yn amlwg i bob dyn. fod 
yr boll bethau hyn yn angheureidiol. ac nas gallesid hebgor 
un o honynt : ac yn y cyffredhiolrwydd. yr oedd yn ang- 
benreidiol fod genym hanes eglwys Dduw hyd yr amseroedd 
sydd yn dyfod o fewn cyrhaedd hanesyddiaeth ddynol. Ac 
yr oedd o bwys i ni fod yn meddu hanesyddiaeth wedi 
ei tbraddodi trwv ddwvfol vsbrvcloliaeth am yr amseroedd 
yr oedd cymdeithas mwy anghyffredinol rhwng yr eglwys 
Iuddewig a Duw. pan yr oedd efe yn arfer preswylio yn eu 
mysg hwy megys yn weledig. ac yn datguddio ei bun trwy 
y Sechinah, trwy Urim a Thumim. a thrwy brophwydol- 
iaeth. ac felly yn trefnu eu gorchwylion yn fwy digyfrwng. 
Ac yr oedd yn anghenreicliol i ni gael. mewn prophwydol- 
iaeth. ryw hanes am oruchwyliaethau mawrion Duw wedi 
gorpheniad hanesyddiaeth ysbrydoledig : ac i hyn yr oedd 
yn angheureidiol codi i fyny nifer o brophwydi. y rhai a 
ragfynegent ddyfodiad Mab Duv>*. a natur a gogoniant ei 



180 HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

deyrnas, megys cynnifer o ragredegwyr i wneyd flfordd 
iddo, a bod i'w prophwydoliaethau aros yn yr eglwys. 

Yr oedd hefyd yn ddymunol for yr eglwys yn meddu 
ar lyfr o ddwyfol ganiadau, wedi ei roddi trwy ysbrydol 
iaeth oddiwrth Dduw, yn mha un y byddai arddangosiad 
bywiog o wir ddyhewyd, o ffydd, gobaith, a chariad dwyfol, 
o lawenydcl, hunan-ymwadiad, gostyngeiddrwydd, ufudd- 
dod, edifeirwch, &c., niegys y Salmau ; ac hefyd fod genym 
y cyfryw lyfrau oddiwrth Dduw yn cynnwys y fath addysg- 
iadau moesol a'r Diarhebion a'r Pregethwr, y rhai ydynt 
mor berthynol i achosion a sefyllfa dynolryw, ac amgylch- 
iadau bywyd dynol, ac yn cynnwys rheolau gwir ddoethineb 
a synhwyr er ein hymddygiad yn mhob amgylchiad ; a bod 
genym gan neillduol yn arddangos y cariad mawr rhwng 
Crist a'i ddyweddi, yr eglwys, wedi ei fabwysiadu at duedd- 
fryd a serchiadau sanctaidd enaid y gwir Gristion tuag at 
Grist, ac yn arddangos ei ras a'i gariad didrai yntau tuag 
at ei bobl, a'i hyfrydwch ynddynt, megys Caniad Solomon. 
Y mae o bwys fod genym lyfr i'n dysgu pa fodd i ymddwyn 
ein hunain dan gystuddiau, gan mai mewn sefyllfa filwraidd 
y mae eglwys Dduw yma, a thrwy lawer o orthrymderau y 
mae ei bobl ef yn myned i mewn i deyrnas nef. Mae yr 
eglwys am amser raaith mewn helbul, yn cyfarfod a phrof- 
edigaethau tanllyd a dyoddefiadau eithaf, cyn ei hamser o 
heddwch a gorphwysdra yn oesoedd diweddaf y byd. 
Gan hyny Duw a roddodd i ni y llyfr mwyaf priodol yn yr 
amgylchiadau hyn, sef llyfr lob ; ac er ei ysgrifenu ar ach- 
lysur cystuddiau un sant neillduol, rhoddwyd ef ar y cyntaf 
mae yn debygol i'r eglwys yn yr Aifft pan oedd yn cael ei 
gorthrymu yno 5 a gwneir defnydd hono gan yr apostol i 
gysuro Cristionogion dan erlidigaethau. Iago 5. 11. " Chwi 
a glywsoch am amynedd lob, ac a welsoch ddiwedd yr Ar- 
glwydd : o blegyd tosturiol iawn yw yr Arglwydd, a thru- 
garog." Rhyngodd bodd i Dduw hefyd roddi i ni, yn 
llyfr lob, olwg byr ar dduwinyddiaeth yr hen amser cyn 
rhoddiad y ddeddf. 



MAKES GWAITH Y PltYNEDIGAETH. 181 

Fel hyn, meddyliwyf, yr ymddengys oddiwrth yr adolyg- 
iad bvr hwn, fod pob rhan o ysgrythyrau yr Hen Desta- 
ment yn hynod o fuddiol ac anghenreidiol, ac nad ellir 
liebgorun rhan o bono beb golled i'r eglwys. Ac a in hyny 
y mae doethineb Duw i'w weled yn eglur yn trefnu i ys- 
grythyrau yr Hen Destament fod yn gynnwysedig o'r unig 
lyfrau a gynnwysant. 

Cyn gadael y pwngc bwn, ychwanegaf, mai teilwng yw 
sylwi bod banesyddiaetb yr Hen Destament yn helaetb 
a inanwl lie y mae gwaitb mawr y prynedigaetb yn gofyn 
hyny ; yn enwedig lie y gwnaed mwyaf tuag at y gwaitb 
bwn, a'r pethau mwyaf i gysgodi Crist, ac i barotoi y ffordd 
iddo ef. Fel hyn y mae yn hynod o fanwl yn banes Abraham 
a'r patriarchiaid ereill ; ond yn hynod fyr yn ei hanes o'r 
amser a dreuliodd plant Israel yn yr Aifft. Y mae yn hel- 
aetb yn hanes y waredigaetb allan o'r Aifft, a sefydliad 
cyntaf yr eglwys Iuddewig a'r genedl yn amser Moses a 
Iosbua : ond yn Rawer byrach yn amseroedd y Barnwyr. 
Felly dracbefn, y mae yn helaeth a manwl yn amseroedd 
Dafydd a Solomon, ac yn hynod o fyr am y teyrnasiadau a 
ganlynasant. Yr hanesion fel hyn ydynt belaeth neu fyr, 
yn ol fel y mae mwy neu lai o waith y prynedigaeth i'w 
weled ynddynt. 

Y. Oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, gallwn weled mai Crist 
aH bryiiedigaeth ydyw testun mawr yr holl Fibl. Mewn 
pertbynas i'r Testament Newydd, mae yr hyn a gynnwysir 
ynddo yn amlwg ; ac oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, ym- 
ddengys ei bod felly gyda golwg ar yr Hen hefyd. Crist 
a'i brynedigaetb ydyw testun propbwydoliaethau cystal a 
chaniadau yr Hen Destament, fel y dangoswyd ; a'r rheol- 
au moesol a'r gorcbymynion a roddwyd oil yn is-wasan- 
aetbgar iddo ef. Crist a'i brynedigaetb befyd ydynt destun 
mawr banesyddiaetb yr Hen Destament, o hyd o'r de- 
cbreuad ; ac y mae hyd yn nod hanes gwaitb y greadigaetb 
yn cael ei roddi fel rbagarweiniad i banes y prynedigaetb 
yr bwn yn union-gyrcbol a'i dilynodd. Mae yr boll lyfr, yr 



182 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAET1I. 

Hen Destament cystal a'r Newydd, wedi ei lenwi i fyny a'r 
efengyl ; yn unig gyda hyn o wahaniaeth, sef fod yr Hen 
Destament yn cynnwys yr efengyl dan len, ond y mae y 
Newydd yn ei chynnwys yn ddiorchudd, fel yr ydym yn 
gallu gweled gogoniant yr Arglwydd a gwyneb agored. 

VI. Trwy yr hyn a ddywedwyd, gallwn weled defnydd- 
ioldeb a rhagoriaeth yr Hen Destament. Mae rhai yn barod 
i edrych arno fel allan o amser, ac fel pe na b'ai genym ni, 
yn y dyddiau hyn dan yr efengyl, ond ychydig i'w wneyd 
ag ef. Ond y inae hyn yn gamgymeriad mawr, yn tarddu 
oddiar ddiffyg sylwi ar natur a dyben yr Hen Destament, 
yr hwn, pe sylwid yn fanwl arno, a ymddangosai yn llawn 
o efengyl Crist, ac a eglurai ac a gadarnhai mewn dull 
rhagorol athrawiaethau ac addewidion gogoneddns y Test- 
ament Newydd. Y rhanau hyny o'r Hen Destament, yr 
edrychir arnynt yn gyffredin fel yn cynnwys lleiaf o addysg 
ddwyfol, ydynt fwngloddiau a thrysorau o wybodaeth ef- 
engylaidd ; a'r achos paham y meddylir eu bod yn cynnwys 
cyn lleied yw, am nad yw dynion yn eu darllen ond yn ar- 
wynebol. Nid ydyw y trysorau sydd yn nghudd odditan- 
odd yn cael sylwi arnynt. Nid ydynt hwy yn edrych ond 
yn unig ar wyneb y maes, gan roddi barn ferbwyll nad oes 
dim ynddo. Ond nid ydynt byth yn cloddio hyd y nrwn- 
glawdd : pe gwnelent, hwy a ganfyddent ei fod wedi ei dry- 
sori yn ysblenydd a'r hyn sydd werthfawrocach nac arian 
ac aur, a gwobrwyid hwy yn haelionus am eu poen. 

Y mae yr hyn a ddywedwyd yn dangos y fath drvsor 
gwerthfawr a gyfleodd Duw i'n dwylaw, yn ei waith yn 
rhoddi i ni y Bibl. Gan lleied y mae y rhan fwyaf o bobl 
yn ystyried gwerth y fraint y maent yn ei mwynhau, gan 
fod y llyfr sanctaidd hwn yn eu meddiant, yr hwn sydd 
ganddynt yn eu dwylaw, ac a'r hwn y gallant gydymddy- 
ddan pan y mynont. Y fath lyfr rhagorol yw h vr, ac mor 
bell y mae yn myned heibio i bob ysgrifeniadau dynol ! Y 
mae yn datguddio Duw i ni, ac yn rhoddi i ni olwg ar brif 
ddvben a dyfais ogoneddus Hhagluniaeth o ddechreuad 



MANES GWAITH Y PRYNFrjTGAETH. 183 

y byd, naill ai mewn hanesyddiaeth ai mewn prophwydol- 
iaeth. Y mae yn datguddio y Gwaredwr mawr, ei bryned- 
igaeth gogoneddus, yn nghyda 'r amrywiol gamrau a gymer- 
odd efe i'w gyflawni. o'i sylfaeniad cyntaf hyd y maen 
uchaf ! A gyfrifir yn werthfawr genym hanesyddiaeth am 
ryw dywysog daearol enwog, neu ryfelwr galluog, megys 
Alexander, Csesar, neu Marlborough ? ac oni werthfawrogir 
genym yr hanes a rydd Duw i ni am deyrnas ogoneddus ei 
Fab Iesu Grist, y Tywysog a'r Iachawdwr, ae am weithred- 
iadau mawrion Brenin y breninoedd, ac Arglwydd y lluoedd, 
yr Arglwydd cadarn mewn rhyfel ; a'r hyn a wnaeth efe er 
gwaredu ei bobl ddewisedig. 

VII. Gall yr hyn a ddywedwyd ein gwneyd yn deimlad- 
wy cymaint y mae y rhan fwyaf o bobl i'w beio am eu dull 
diofal a disylw yn darllen yr ysgrythyrau. Cymaint y mae 
yr ysgrythyrau yn ei gynnwys, pe byddai i ni ond sylwi ar- 
nynt ! Y Bibl yw y llyfr mwyaf cynnwysfawr yn y byd. 
Ond pa les a gawn ni oddiwrtho. os darllenwn ef heb ys- 
tyried beth yd}^ r amcan yr Ysbryd Glan ynddo ? Yr oedd 
y Salmydd (Salm 119. 18) yn erfyn ar i Dduw ^agoreilyg- 
aid, fel y gwelai bethau rhyfedd allan o'i gyfraith ef." Mae 
yr ysgrythyrau yn llawn o ryfeddodau. Yr hanesion hyny 
a ddorllenir yn rhy gyffredin fel pe na byddent ond yn unig 
yn perthyn i achosion teuluaidd a phersonau neillduol, 
megys Abraham, Isaac, Iacob a Ioseph ; Ruth, Ioshua, y 
Barnwyr, Dafydd, a thywysogion Israel, ydynt hanesion 
pethau llawer mwy eu pwys, ac achos Uawer mwy eang. 

Darllenir hanesyddiaeth yr ysgrythyrau yn rhy gyffredin 
fel pe na baent ond ffug-chwedlau wedi eu hysgrifenu i 
foddio anian-duedd dynion yn unig, ac eir dros y pethau 
anfeidrol bwysig a gynnwysir ynddynt heb sylwi arnynt. 
Pa drysorau bynag a gynnwysir yn yr ysgrythyrau, ni 
byddwn byth yn well erddynt oni wnawn sylw o honynt. 
Yr hwn sydd yn meddu Bibl, ac heb sylwi ar yr hyn a gyn- 
nwysa, sydd gyffelyb i ddyn yn meddu cist lawn o arian ac 
aur, ac yntau heb wybod hyny. Ni fydd byth yn well o J i 



184 HANES GWAITII Y rflYNEDIGAETII. 

drysor. ac felly byddai cystal iddo fod hebddo. Yr hwn 
sydd yn moddu hclaethrwydd or ymbortb inwyaf dewisol 
yn ei dy. ac bcb wybocl. fydd bytb beb archwaethu yr byn 
sydd ganddo, ac a fydd mor deb} T g o newynu a phe buasai 
ei dy yn wag. 

VIII. Dengys y petbau a ddywedwyd i ni y fath berson 
mawr yw lesu Grist, ac mor faivr oedd ei neges yn y byd, 
gan em bod yn gweled i gymaint gael ei wneyd i barotoi y 
ffordd i'w ddyfodiad. Yr oedd Duw wedi bod yn parotoi y 
ffordd iddo trwy holl oesoedd y byd o'r dechreuad cyntaf. 
Pe cawsem rybudd fod rhyw ddyeithryn yn nghylch dyfod 
i wlad, a sylwi ar y parotoi mawr fyddai ar ei gyfer, cyf- 
newidiadau yn cael eu gwneyd yn sefyllfa y wladwriaeth, 
y lluaws dwylaw a roddid ar waith. personau o enwogrwydd 
yn cynortliwyo yn y parotoad ; a boll orchwylion a pherth- 
ynolion y wladwriaeth wedi eu trefnu fel ag i fod yn wasan- 
aetbgar i'r dyben o'i roesawu ef ; byddai yn naturiol i ni 
ddywedyd. rhyw berson mawr angbyffredin yw hwn. ac y 
mae yn rhaid mai at ryw orchwyl mawr y mae yn dyfod. 
Y fath berson mawr, gan hyny, a raid ei fod ef, erbyn dy- 
fodiad yr hwn y bu Duw mawr y nefoedd a'r ddaear, a 
Llywodraethwr pob peth, bedair mil o flynyddoedd yn par- 
otoi y ffordd ! Yn fuan wedi creu y byd, ac o oes i oes 5 y 
mae wedi bod yn gwneyd pethau mawrion, yn dwyn oddi- 
amgylch ddygwyddiadau galluog, ac yn cyflawni rhyfedd- 
odau heb rif, ac yn fynych yn dadymchwelyd y byd mewn 
trefn i hyn. Y mae wedi achosi pob peth yn sefyllfa dyn- 
olryw. a'r holl chwyldroaclau a'r cyfnewidiadau yn y byd 
trigianol, o genedlaeth i genedlaeth. i fod yn wasanaethgar 
i'r dyben mawr hwn. Yn sicr rhaid mai rhyw berson mawr 
ac anghyffredin ydyw hwn, ac yn wir y mae yn rhaid fod y 
y gwaith y daeth efe i'w wneuthur yn fawr ! 

Yr yclym yn darllen, (Matt. 21. 8. 10.) pan oedd Crist yn 
myned i Ierusalem, a : r lluaws yn rhedeg o'i flaen, ac yn 
tori cangau o'r gwydd, ac yn eu taenu ar hyd y ffordd : ac 
ereiil yn lledu eu dillad. ac yn llefain, K Hosannah i Fab 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 1 85 

Dafydd," fod yr holl ddinas wedi cynhyrfu, ac yn dywedyd, 
Pwy ydyw hwn ? Hwy a synasant, gan fod y fath gynbwrf 
ar yr achlysur o'i ddyfodiad ef i'r ddinas, a'r fath barotoi iddo 
ar y ffordd. Ond ped ystyriem y pethau mawrion a wnaed 
yn yr holl oesoedd i barotoi y ffordd i ddyfodiad Crist, fel 
y mynych ddadynichwelwyd y byd i hyny, mwy o lawer y 
gallem waeddi, Pwy yw hwn ? Y fath berson mawreddus 
yw hwn? a dywedyd, gyda 'r Salmydd, (Salrn 24. 8, 10.) 
"Pwy yw Brenin y gogoniant hwn, gan fod Duw yn dangos y 
fath barch iddo, ac yn gosod y fath anrhydedd arno ? Yn 
sicr y mae efe yn anrhydeddus yn ngolwg Duw, ac yn anwyl 
iawn ganddo ; a diau fod y neges, ar ba un y mae yn cael 
ei anfon, yn un fawr. 



CYFNOD II. 

O YMUNIAD CRIST A CHNAWD HYD EI ADGYFODIAD. 

Wedi dangos pa fodd y dygwyd gwaith y prynedigaeth 
yn nilaen trwy y cyfnod cyntaf, sef o'r cwymp hyd ymuniad 
Crist a chnawd ; deuaf yn awr at yr ail gyfnod, sef amser 
darostyngiad Crist, neu yr yspaid amser o'i ymuniad a 
chnawd hyd ei adgyfodiad. A hwn oedd yr amser mwyaf 
hynod a fu erioed ac a fydd byth Ac er nad oedd ond 
rhwng deg-ar-hugain a deugain mlynedd, eto fe wnaed mwy 
ynddo nac a wnaethpwyd o ddechreuad y byd hyd hyny. 
Sylwasom fod yr holl ddygwyddiadau o'r cwymp hyd 
gnawdoliaeth Crist yn rhagbarotoawl yn unig i'r hyn a 
wnaed yn awr.. A gellir sylwi hefyd, fod.yr hyn a wnaed 
cyn dechreuad amser rhwng Personau y Drindod Fendigaid 
yn y cynghor tragywyddol, yn perthynu yn benaf i'r amser 
hwn. Awn rhagom gan hyny yn awr i ystyried yr ail osod* 
iad, sef 



186 HANE8 GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

Mai yn ystod aimer darostyngiad Crist, di ymuniad a 
chnawd hyd ei adgyfodiad. y g wnaed pwrcas y pryned 
igaeth. 

Er fod llawer o bethau wedi cael eu gwneyd yn ngwaith 
y prynedigaeth, er i filiynau o aberthau gael eu hoffrymu ; 
eto nid oedd dim wedi ei wneyd i bwrcasw prynedigaeth cyn 
i Grist ymuno a chnawd. Nid oedd un rhan o'r pwrcas 
wedi ei wneyd, nac un rhan o'r pridwerth wedi ei gynyg 
hyd yn awr. Ond can gynted ag yr ymunodd Crist a 
chnawd, dechreuwyd y pwrcas. Ac fe gymerwyd boll am- 
ser darostyngiad Crist, hyd y boreu yr adgyfododd efe oddi- 
wrth y meirw, i wneyd y pwrcasiad hwn. Yna y pwrcas a 
orphenwyd yn hollol ac yn gyflawn. Megys na wnaed dim 
cyn ymuniad Crist a chnawd, i bwrcasu prynedigaeth i 
ddynion, felly ni wnaed dim wedi ei adgyfodiad ef : ac ni 
wneir dim yn ychwaneg ychwaith i bob tragywyddoldeb. 
Canys yr eiliad y rhyddhawyd natur ddynol Crist odditaa 
awdurdod marwolaeth, fe dalwyd y ffyrling eithaf o brid- 
werth iachawdwriaeth pob un o'r prynedigion. 

Ond er mwyn ystyried y pethau mawrion a wnaed gan 
ein Prynwr i bwrcasu prynedigaeth i ni, yn fwy trefnus a 
rheolaidd, caf lefaru am ei ddyfodiad i wisgo cnawd, er 
gosod ei hurt mezvn sefyllfa addas iw bwrcasiad — -ac am y 
pwrcasiad ei hurt. 



PENNOD I. 

Am ymuniad Crist a Chnawd. 

Cymerodd Crist arno ein natur ni, neu, yr hyn sydd yr 
nn peth, daeth yn ddyn, er mwyn gosod ei hun mewn sef- 
yllfa i Aveithio allan ein prynedigaeth. Canys, er fod Crist. 



HANEs GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 187 

fel Duw, yn anfeidrol ddigonol i'r gorchwyl, eto, i fod mewn 
sefvllfa briodol i hyny, yr oedd yn ofynol iddo nid yn unig 
fod yn Dduw, eithr yn ddyn. Pe buasai Crist yn aros yn unig 
yn y natur ddwyfol, ni buasai mewn sefyllfa i bwrcasu ein 
hiachawdwriaeth : nid am fod unrhyw anmherffeithrwydd 
yn y natur ddwyfol, ond o herwydd ei bollol ai banfeidrol 
berffeithrwydd : canys nid oedd Crist, yn unig fel Duw, yn 
addas i'r ufudd-dod neu y dyoddefiadau oedd yn ofynol. 
Nid yw y natur ddwyfol yn meddu cymhwysder i ddyoddef 
oblegyd y mae yn anfeidrol uweblaw pob dyoddefaint. Nid 
oes addasrwydd ynddi ehwaith i ufuddhau i'r gyfraith a 
roddwyd i ddyn. Mae mor annicbonadwy i un nad yw 
ond Duw yn unig, ufuddbau i'r gyfraith a roddwyd i ddyn, 
agydyw iddo ddyoddef cospedigaeth dyn. 

Ac yr oedd yn angbenreidiol i Grist nid yn unig gymer- 
yd arno natur greedig, ond ein natur ni. Nid digon fuasai 
i Grist ddyfod yn angel, ac ufuddhau a dyoddef yn y natur 
angelaidd. Ond yr oedd yn anghenreidiol iddo ddyfod yn 
ddyn, ar dair ystyriaeth. 

1. Mewn trefn i ateb i'r ddeddf, yr oedd yn ofynol i'r 
unig natur y rhoddwyd y ddeddf, ufuddhau iddi. Nis 
gallesid ateb gofynion y ddeddf a roddwyd i ddyn, ond 
trwy ufudd-dod oddiwrth ddyn. Yr oedd Duw yn gofyn 
i'r ddeddf a roddasai i ddyn gael ei hanrhydeddu a'i chyf- 
lawni gan y natur ddynol, ac heb hyny nid oedd modd 
ateb gofynion y ddeddf dros ddynion. Yr ymadrodd, " Na 
fwyta o hono," &c. a lefarwyd wrth ddynolryw, i'r natur 
ddynol ; ac am hyny rhaid i'r natur ddynol eu eyflawni. 

2. Yr oedd yn ofynol, i'r dyben o ateb gofynion y ddeddf, 
i'r natur a bechoddfarw. Mae y geiriau hyn, " Gan farw ti 
a fyddi farw," yn perthyn i'r natur ddynol. Yr un natur 
ag y rhoddwyd y gorchymyn iddi, oedd yr un y cyfeiriwyd 
y bygythiad ati. 

3. Gwelodd Duw yn dda i l r un byd ag a fuasai yn orsaf 
cwymp a dinystr dyn. fod hefyd yn orsaf ei brynediga-eth.^ 
Yr ydym yn darllen yn fynych i Grist ddyfod i'r byd i 



188 IIANES GWA1TII Y PRYNEDIGAETH. 

gadw pechaduriaid, ac am Dduw yn ei anfon ef i'r byd i'r 
dyben hwnw. Yr oedd yn ofynol iddo ddyfod i lawr 
i'r byd pechadurus, truenus ac andwyol hwn, er ei adfer- 
yd a'i acbub. Canys yr oedd yn ofynol iddo, er adferyd 
dyn, ddyfod i lawr at ddyn, i drigle priodol dyn, fel y pab- 
ellai gyda ni. loan 1. 14. " Y Gair a wnaethpwyd yn 
gnawd, ac a drigodd yn ein plith ni." 

Mewn perthynas i gnawdoliaeth Crist, sylwaf ar y pethau 
canlynol. 

I. Y cnawdoliaeth ei hun ; yn yr hyn y niae dau beth 
i'w hystyried yn neillduol. 

1. Ei genedliad ; yr hyn a gymerodd le yn mru un o'r 
rhyw ddynol, trwy yr hyn y daeth yn wir Fab dyn. fel yr 
oedd yn cael ei alw yn fynych. Yr oedd ef yn un o hiliog- 
aeth Adda, yn blentyn i Abraham, ac yn fab i Dafydd, yn 
ol addewid Duw. Eithr nid oedd ei genedliad yn y ffordd 
naturiol, ond trwy allu yr Ysbryd Glan. Cafodd Crist ei 
ffurfio yn mru y wyryf, o sylwedd ei chorff, trwy allu Ys- 
bryd Duw. Felly yr oedd yn uniongyrchol fab y wraig, ond 
nid oedd yn fab i un dyn yn uniongyrchol ; ac felly yr oedd 
yn had y wraig, ac yn fab gwyryf, yr hon nid oedd erioed 
wedi adnabod gwr. 

2. Ei enedigaeth. Er fod cenedliad Crist yn oruwchna- 
turiol, eto, wedi ei genedliad, yr oedd ei natur ddynol yn 
cael ei pherffeithio yn raddol yn mru y wyryf, yn ffordd na- 
turiol cynyddiant ; ac felly yr oedd ei enedigaeth yn ol trefn 
natur. Ond gan fod ei genedliad yn oruwchnaturiol, trwy 
allu yr Ysbryd Glan, cenedlwyd a ganwyd ef heb bechod. 

II. Yr ail beth y sylwaf arno mewn perthynas i gnawd- 
oliaeth Crist, yw cyflawnder yr amser y dygwyd hyny oddi 
amgylch. Cymerodd hyn le wedi i bethau fod yn cael eu 
parotoi ar ei gyfer er cwymp dynoliaeth, a phan yr oedd 
pob peth yn barod. Efe a ddaeth mewn amser, yr hwn yn 
ngolwg anfeidrol ddoethineb, oedd y mwyaf cyfaddas a 
phriodol. Gal. 4. 4. " Ond pan ddaeth cyflawnder yr 



HANES GWATTII Y PK YNED1GAETH. 189 

amser. y danfonodd Duw ei Fab. wedi ei wneuthur o wraig, 
wedi ci wneuthur dan y ddeddf." 

Yn awr ocdd yr amser mwyaf priodol ar bob ystyriaeth. 
Ni buasai unrhyw bryd cyn y dylif yn amser mor gyfaddas : 
canys nid oedd y drygau a'r dinystr a ddygodd y cwymp ar 
ddynolryw rw gweled mor amlwg y pryd hwnw. Nid oedd y 
felldith wedi dyfod mor gyflawn ar y ddaear cyn y dylif agy 
daeth wedi hyny : canys er fod y ddaear wedi ei melldithio i 
fesur helaeth o'r blaen, eto fe welodd Duw yn dda fod i'r fell- 
dith unwaith, cyn yr adferiad trwy Grist, gael ei chwblhau 
trwy ddinystr cyffredinol. fel pe buasai o unig ffurf y ddaear, 
fel y byddai i effeithiau echrys y cwymp unwaith ymddangos 
cyn yr adferiad. Er mai marwolion oedd dynolryw cyn y 
dylif, eto yr oedd eu bywyd yn parhau yn agos i fil o %n- 
yddoedd, math o anfarwoldeb mewn cydmariaeth i'r peth 
yw einioes dyn yn awr. Gwelodd Duw yn dda i'r felldith, 
u Pridd wyt ti, ac i'r pridd y dychweli," gael ei llawn gwbl- 
bau, a'i chyflawni ar ddynolryw i'r radd helaethaf, cyn i'r 
Prynwr ddyfod i bwreasu bywyd diderfyn. 

Ni buasai yn amser mor gyfaddas i Grist ddyfod, o flaen 
Moses ; canys nid oedd dynolryw hyd yn hyn wedi gwrth- 
gilio mor gyffredinol oddiwrth y gwir Dduw ; nid oeddynt 
wedi syrthio yn gyffredinol i dywyllwch paganiaeth ; ac 
felly nid oedd yr anghenreidrwydd am Grist, Goleuni y 
byd, mor amlwg. Nid oedd canlyniad aethus y cwymp, 
gyda golwg ar farwoldeb dyn, wedi cael ei amlygu mor gyf- 
lawn hyd y pryd hwnw ; canys nid oedd oes dyn wedi ei 
chwtogi, a'i dwyn i'w hyd presennol, hyd o gyleh amser 
Moses. 

Yr oedd yn fwy addas i amser dyfodiad y Messiah gael 
ei oedi. hyd oni byddai i'r holl genedloedd, oddyeithr plant 
Israel, hir orwedd yn nhywyllwch paganiaeth ; fel y byddai 
i anfeddyginiaetholrwydd eu hafiechyd, wedi y fath hir 
brawf, ymddangos yn fwy amlwg, ac felly yr anghenreid- 
rwydd anhebgorol am y Meddyg nefol. 

Rheswm arall paham na ddaeth Crist yn fuan wedi y 



190 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

dylif 7 mae yn debygol oedd, fel y gallai y ddaear fod yn 
llawn o bobl, ac o ganlyniad ei deyrnas ef yn ehangach ; 
fel y byddai i effeithiau ei oleuni, ei allu, a'i ras gael eu 
gogoneddu ; ac fel y byddai i'w oruchafiaeth ef ar Satan 
gael ei dilyn a mwy o ogoniant yn amlder ei fuddugoliaeth- 
au. Yr oedd hefyd yn ofynol i ddyfodiad Crist fod 
amryw oesoedd wedi amser Moses, fel y byddai i'r eglwys 
gael ei pharotoi erbyn byny trwy y cysgodi, y rhagfynegu 3 
a'r hir ddysgwyl am y Messiah. Ni fuasai yn briodol idd?> 
ddyfod cyn y caethgludiad i Babilon, oblegyd nid oedd 
teyrnas Satan y pryd hwnw wedi ei dyrchafu i'w rhwysg 
eithaf. Yr oedd y byd paganaidd yn flaenorol i hyny yn 
cael ei wneyd i fyny o deyrnasoedd bychain. Ond Duw a 
welodd yn addas i'r Messiah ddyfod yn amser un o'r pedair 
unbenaeth fawr. Nid priodol fuasai iddo ddyfod ychwaith 
yn amser yr unbenaethau Babilonaidd, Persiaidd, na 
Groegaidd. Ewyllys Duw ydoedd i'w Fab wneyd ei ym 
ddangosiad yn y byd yn amser yr unbenaeth Rufeinig, yr 
ehangaf a'r gadarnaf o honynt, yr hon oedd teyrnas weled- 
ig Satan yn y byd ; fel y byddai iddo, yn nadymchweliad 
hon, orchfygu teyrnas weledig Satan yn ei nerth a'i gogon- 
iant mwyaf, ac felly ennill buddugoliaeth fwy cyflawn ar 
Satan ei hun. 

Nid priodol fuasai i Grist ddyfod cyn y caethiwed Babi- 
lonaidd. Oblegyd nid oes genym hanesion yn flaenorol i 
hyny am sefyllfa y byd paganaidd, i roddi i ni un meddyl- 
ddryeh o'r anghenreidrwydd am Iachawdwr. Heblaw hyny, 
nid oedd dysgeidiaeth mor flodeuog, ac felly ni chawsid 
cyfle i ddangos annigonolrwydd dysgeidiaeth a doethineb 
dynol i ddiwygio ac achub y byd. Drachefn, nid oedd yr 
Iuddewon wedi eu gwasgaru dros y byd, fel yr oeddynt 
wedi hyny ; ac felly nid oedd pethau gyda golwg ar hyn 
wedi eu darparu erbyn dyfodiad Crist. Nid oedd yr ang- 
henreidrwydd am ddyddimu yr oruchwyliaeth Iuddewig 
wedi dyfod mor amlwg y pryd hwnw ac y daeth wedi hyny, 
o herwydd gwasgariad yr Iuddewon ; ac nid oedd y ffordd 



HANES GWAITH Y PIl YNEDIGAETH. 191 

i ledaenu yr efengyl wedf ei pharotoi ycbwaith. fel yr oedd 
wedi hynv. trwy yr un gwasgariad. Llawer o bethau ereill 
a ellid enwi. trwy ba rai yr yraddangosai na buasai unrhyw 
amser yn flaenorol i'r unig amser y daetb Crist, yn briodol 
i'w ymddangosiad. 

III. Y peth nesaf y sylwaf arno mewn pertbynas i 
gnawdoliaetb Crist, yw mawredd y dygicyddiad. Yr oedd 
cnawdoliaetb Crist yn betb mwy bynod a rhyfeddol na dim 
a gymerasai le eto. Yr oedd creadigaetb y byd yn betb 
bynod o fawr, oud nid eymaint a cbnawdoliaeth Crist. Yr 
oedd gwneutbur y creadur yn waitb roawr o eiddo Duw, 
ond nid eymaint ag i'r Creawdwr ei bun ddyfod yn gread- 
ur. Soniasom am lawer o betbau mawrion a gyflawnwyd 
rh wng cwymp dyn a cbnawdoliaetb Crist : ond Duw yn dy- 
fod yn ddyn oedd fwy na bwynt oil. Y pryd hwnw y 
ganwyd y person mwyaf a fu erioed ac a fydd bytb. 

IV. Yn nesaf sylwer. ar cungylchiadau rhyfeddol cnawdol- 
iaeth Crist. Ganwyd ef o wyryf dduwiol a sanctaidd ; eitbr 
tlawd, fel yr ymddengys oddiwrtb offrwm ei pburedigaetb. 
Luc 2. 24. ; - Ac i roddi aberth. yn ol yr byn a ddywed- 
wyd yn neddf yr Arglwydd. Par o durturod, neu ddau gyw 
colomen." Yr byn sydd yn cyfeirio at Lef. 5. 7 : " Ond os 
ei law ni cbyrbaedd werth oen, dyged ddwy durtur, neu 
ddau gyw colomen. 55 Ac yr oedd y wyryf dlawd bon wedi 
ei dyweddio i wr, yr bwn befyd nid oedd ond tlawd. Er 
eu bod ill dau o deulu breninol Dafydd. yr bwn ydoedd y 
mwyaf anrbydeddus, ac mai Iosepb oedd etifedd cyfreitb- 
Ion y goron ; eto yr oedd y teulu wedi eu dwyn i sefyllfa 
bynod o isel ; yr byn a arddangosir trwy gwymp pabell 
Dafydd. Amos 9. 11. 'Y dydd bwnw y codaf babell 
Dafydd yr bon a syrtbiodd, ac a gauaf ei bylcbau. ac a 
godaf ei hadwyau, ac a'i badeiladaf fel yn y dyddiau gynt." 

Ganwyd ef yn nbref Betblebem, fel y rbagddywedesid, 
(Micb. 5. 2 ;) a rbagluniaetb hynod o ryfeddol o eiddo Duw 
oedd i ddwyn oddiamgylcb gyflawniad y bropbwydoliaetb 
hon. sef tretbiad yr boll fyd gan Augustus Caesar. Luc ii. 



192 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

Ganwyd ef mewn cyflwr hynod'o isel, mewn ystabl, a 
dodwyd ef yn y preseb. 

V. Sylwer ar gydfynedyddion y dygwyddiad mawr hwn. 

1. Dychweliad yr Ysbryd : yr hyn yn wir a ddechreuodd 
ychydigcynhyn,ond eto a roddasid ar achlysur ei enedigaeth 
ef. Sylwais o'r blaen fel y darfu i ysbryd prophwydoliaeth 
ballu yn fuss wedi amser Malachi. Ac oddeutu yr un 
amser y gweledigaethau a'r datguddiedigaethau digyfrwng 
a ballasant hefyd. Ond ar yr achlysur hwn y maent yn 
cael eu caniatau o'r newydd, ac y mae yr Ysbryd yn y 
gweithrediadau hyn yn dychwelyd drachefn. Y datgudd- 
iad cyntaf o'i adferiad yw gweledigaeth Zecharias, tad loan 
Fedyddiwr. Luc i. Y nesaf yw y weledigaeth a gafodd 
Mair Forwyn. Y trydydd, y weledigaeth a gafodd Joseph. 
Mat. i. Yna rhoddwyd yr Ysbryd i Elizabeth. Luc 1.41. 
Yn nesaf, rhoddwyd ef i Mair, fel yr ymddengys oddiwrth 
ei chan. Luc 1. 46. Yna i Zacharias drachefn. Adn. 67. 
Yna anfonwyd ef at y bugeiliaid. Luc 2. 9. Yna rhodd- 
wyd ef i Simeon. Luc 2. 25. Yna i Anna. Adn. 36. Yna 
i'r doethion yn y dwyrain. Yna i Ioseph drachefn, i'w gyf- 
arwyddo i ffoi i'r Aifft ; ac wedi hyny i'w gyfarwyddo i 
ddychwelyd yn ol. 

2 Y cydfynedydd nesaf i gnawdoliaeth Crist, yw y sylw 
mawr a wnaed o hono yn y nefoedd ac ar y ddaear. Pa fath 
sylw a wnaed o hono gan breswylwyr gogoneddus y wlad 
nefol, a ymddengys oddiwrth eu caniadau gorhoenus ar yr 
achlysur, y rhai a glybuwyd gan y bugeiliaid yn y nos. 
Hwn oedd y dygwyddiad rhagluniaethol mwyaf a welodd 
yr angelion erioed. Yr ydym yn darllen iddynt ganu a 
moliannu pan welsant sylfaenu y ddaear. lob 38. 7. " Pan 
gydganodd ser y boreu, ac y gorfoleddodd holl feibion Duw." 
Ac felly y gwnaethant yn awr, ar yr achlysur mwy o lawer 
hwn, sef genedigaeth Mab Duw, yr hwn yw Creawdwr y 
byd. 

Yr oedd yr angelion gogoneddus o hyd yn dysgwyl y 
dygwyddiad hwn. Yr oeddynt wedi cyraeryd sylw mawr 



BANES GWAITH Y PHYNEDIGAETH. 193 

o'r prophwydoliaethau a'T addewidion am y pethau hyn ; 
cams dywedir i ni eu bod yn chwennycli edrych i orchwyl- 
ion y prynedigaeth. 1 Pedr 1. 12. Yr oeddynt wedi bod 
yn weinidogion i Grist yn y gwaith hwn, yn ei holl amryw- 
iol gamrau, o gwymp dyn hyd hyn ; megys yn ymddygiad- 
au Duw tuag at Abraham, Iacob, a'r Israeliaid. A diam- 
heu eu bod o hyd yn gorfoleddus ddysgwyl dyfodiad Crist; 
ond yn awr gwelsant ei gynawnu, ac am hyny llawenychas- 
ant yn fawr, a chanasant foliant ar yr achlysur. 

Cymerwyd sylw o bono gan Elizabeth a Mair Wyryf cyn 
genedigaeth Crist, heb son am loan Fedyddiwr, yr hwn cyn 
ei eni, ar lais cyfarehiad .Mair, a lamodd o lawenydd yn 
ughroth ei fam. Elizabeth a Mair a gydfoliannasant Dduw, 
gyda'r gorfoledd mwyaf, pan gyfarfuasant — un o gylch dyfod 
yn fam i Grist a'r Hall i'w ragredegwr — y ddwy yn llawn o'r 
Ysbryd Glan. Ac wedi hyny, y fath sylw gorfoleddus a 
gymerwyd o hyn gan y bugeiliaid, a chan y personau sanct- 
aidd hyny, Zacharias, Simeon, ac Anna ! Fel yr oeddynt 
yn clodfori Duw ar yr achlysur ! Ac fel hyn y mae eglwys 
Dduw, yn y nefoedd ac ar y ddaear, yn cyduno mewn gor- 
foledd a moliant. 

Cymerodd rhan fawr o'r greadigaeth sylw gorfoleddus o 
gnawdoliaeth Crist. Mae y nefoedd yn cymeryd sylw o hono, 
a'r trigolion yn gorfoleddu o lawenydd. Mae y byd isod 
hwn — Iuddewon a Chenedloedd — yn cymeryd sylw o hono. 
Rhyngodd bodd i Dduw ddodi gogoniant ar ei Fab trwy 
gynhyrfu yn rhyfeddol rai o'r doethion cenedlig i ddy- 
fod hir daith i'w weled ac i'w addoli pan y ganwyd ef. 
Cawsant eu harwain gan seren wyrthiol, yr hon oedd yn 
arwyddo genedigaeth y person gogoneddushwnwyr hwn yw 
y Seren Foreu eglur, yr hon a aeth o'u blaen, ac a'u har- 
weiniodd i'r lie yr oedd y mab bychan. Meddylia rhai idd- 
ynt gael eu cyfarwyddo gan brophwydoliaeth Balaam, yr 
hwn oedd yn preswylio yn y parthau dwyreiniol, ac a rag- 
fynegodd ddyfodiad Crist fel seren a gyfoclai o Iacob. Neu 
gallasent gael eu cynhyrfn trwy y dysgwyliad cyffne din ol am 

H. R. W. 9 



194 HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 

ddyfodiad y Messiah oddeutu y pryd hwn, oddiwrth y pro- 
phwydoliaethau oedd gan yr Iuddewon am dano yn eu 
gwasgariad yn mhob parth o'r byd. 

3. Y cydfynedydd nesaf i enedigaeth Crist oedd ei en- 
waediad. Ond mwy priodolfydd son am hyn dan ben arall. 

4. Amgylchiad arall oedd ei ddyfodiad ef i'r ail deml, 
pan yn faban, ar achlysur pnredigaeth y forwyn fendigaid. 
Yr ydvm yn darllen yn Hag. 2. 7 : "A dymuniant yr boll 
genedloedd a ddaw : llanwaf hefyd y ty hwn (neu y deml) a 
gogoniant." Ac yn Mai. 3. 1 : " Ac yn ddisymwtb y daw 
yr Arglwydd, yr hwn yr ydych chwi yn ei geisio, i'w deml ; 
sef Angel y cyfammod." A dyma y tro cyntaf y cyflawn- 
wyd y prophwydoliaethau hyn. 

5. Y cydfynedydd diweddaf y crybwyllaf am dano, yw 
ymadawlad y deyrnwialen o Iudah, trwy farwolaeth Herod 
Fawr. Nid oedd y deyrnwialen wedi ymadael yn hollol o 
Iudah erioed hyd yn awr. Yr oedd gwrthgiliad y deg 
llwyth yn nyddiau Ieroboam, wedi bod yn gwtogiad mawr 
i deyrnwialen Iudah ; ac ymadawsai y deyrnwialen o Israel 
neu Ephraim yn amser caethgludiad y deg llwyth gan Sal- 
manesser : ond arosodd yn llwyth Iudah dan y breninoedd 
oeddynt o d^ Dafydd. A phan gludwyd llwythau Iudah a 
Beniamin i gaethiwed gan Nebuchodonosor, ymadawodd 
teyrnwialen Iudah dros ennyd fechan, sef hyd y dychwel- 
iad o'r caethiwed dan Cyrus ; ac yna, er nad oeddynt yn 
llywodraeth annibynol, fel yr oeddynt gynt, ond yn ddyl- 
edwyr o'u ffyddlondeb i freninoedd Persia ; eto yr oedd eu 
llywodraethwr o honynt hwy eu hunain, gan yr hwn yr oedd 
awdurdod ar einioes ac angeu ; ac yr oeddynt hefyd yn 
cael eu llywodraethu a'u cyfreithiau eu hunain ; ac felly yr 
oedd gan Iudah " ddeddfroddwr oddirhwng ei draed" yn 
ystod unbenaethau Persia a Groeg. Tua'r rhan olaf o 
rwysg yr unbenaeth Roegaidd, bu y bobl yn cael eu llyw- 
odraethu gan freninoedd o'r eiddynt eu hunain, o hiliogaeth 
y Maccabeaid, am yn agos i gan mlynedd ; ac wedi hyny 
darostyngwyd hwy gan y Rhufeiniaid. Ond goddefodd y 



1IANES GWAIT1I Y TRYNEDIGAETH. 195 

Rhufeiniaid iddynt gael eu llywodraethu a'u cyfreithiau 
eu hunain, a brenin o'r eiddynt eu hunain. Herod Fawr, 
yr hwn a deyrnasodd oddeutu deugain mlynedd, ac a lyw- 
odraethodd ag awdurdod freninol, trwy dalu teyrnged i'r 
Rhufeiniaid. Ond yn fuan wedi genedigaeth Crist, bu farw 
Herod, fel y mae genym hanes yn Mat. 2. 19 ; a dilynwyd 
ef gan Archelaus ; ond efe yn fuan a ddiorseddwyd gan yr 
ymherawdwr Rhufeinig ; ac yna y deyrnwialen a ymadaw 
odd o Iudah. Ni bu wedi hyn freninoedd tymhorol mwy- 
ach yn Iudah, ac ni chafodd y bobl o hyny allan eu llyw- 
odraethwyr o'u plith eu hunain ; ond rheolid hwy gan rag- 
law Rhufeinig a anfonid i'w mysg. herwydd hyny y dy- 
wedai yr Iuddewon wrth Pilat, " Nid cyfreithlon i ni ladd 
neb." loan 18. 31. Fel hyn y deyrnwialen a ymadawodd 
o Iudah pan ddaeth y Siloh. 



PEN. II. 

Pwrcas y Prynedigaeth. 

Wedi sylwi fel hyn i Grist ddyfod i'r byd, a chymeryd 
arno ein natur ni, er gosod ei hun mewn sefyllfa i bwrcasu 
ein prynedigaeth, yr wyf yn awr yn dyfod i ddangos beth a 
feddylir wrth biorcasu prynedigaeth ; i wneyd rhai sylwadau 
cyffredinol mewn perthynas i'r pethau hyny trwy y rhai 
y gwnaed y pwrcasiad hwn ; ac yna i ystyried yn fwy neill- 
duol y pethau a vrnaeth ac a ddyoddefodd Crist, trwy ba rai 
y gwnaed y pwrcasiad hwn. 

I. Y Pwrcas ei hun. 

Meddylir dau beth wrth bwrcasu prynedigaeth gan Grist, 
ei foddlonrwydd. a'i haeddiant. Mae y cyfan yn cael ei 



196 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

wneuthur trwy y pris y mae Crist yn ei osod i lawr, yr hyn 
sydd yn gwneyd dau beth : mae yn talu ein dyled, ac felly 
yn boddloni : trwy ei werth hanfodol, a thrwy yr amraod 
rhwng y Tad a'r Mab, y mae yn dwyn i'n meddiant hawl i 
ddedwyddwch, ac felly yn haeddu. Boddlonrwydd Crist 
sydd i'n rhyddhau ni oddiwrth drueni^ a haeddiant Crist sydd 
i bwrcasu dedwyddwch i ni. 

Cymerir y gair pwrcas, yn y cysylltiad yma, naill ai 
yn fwy cyfyng neu fwy eang. Arferir ef yn fynych mewn 
ystyr gyfyng i arwyddocau yn unig haeddiant Crist, ac 
weithiau yn fwy eang, i arwyddocau ei foddlonrwydd a'i 
haeddiant. Yn wir y mae i'r rhan fwyaf o'r geiriau a ddef- 
nyddir mewn perthynas i'r prynedigaeth, amrywiol ystyr- 
iaetbau. Rhai duwinyddion a ddefnyddiant y gair haeddiant 
i osod allan yr holl bridwerth a offrymwyd gan Grist, yn 
foddlonawl cystal a gwir haeddiannawl. Ac fel hyn y gair 
boddlonrwydd a ddefnyddir weithiau, nid yn unig am ei 
ddyhuddiant, ond hefyd am ei ufudd-dod haeddiannol. 
Canys, ar ryw ystyriaeth, nid yn unig dyoddef y gosp, ond 
cyflawn ufuddhau, sydd ofynol i foddloni y gyfraith. Ym- 
ddengys mai y rheswm am ddefnyddio y geiriau yn y gwa- 
hanol ddulliau hyn yw, am nad yw boddlonrwydd a haedd- 
iant yn gwahaniaethu cymaint yn wirioneddol ag ydynt yn 
berthynasol. Mae y ddau yn cynnwys taliad gwerthfawr, 
taliad o werth anfeidrol : ond gelwir y taliad hwn, fel y 
mae yn golygu dyled i gael ei thalu, yn foddlonrwydd ; ac 
fel y mae yn golygu y daioni sydd i'w ennill, gelwir ef yn 
haeddiant. Mae y gwahaniaeth rhwng talu dyled a gwneyd 
pwrcasiad, yn fwy perthynol na hanfodol. Mae yr hwn sydd 
yn gosod pr id werth i lawr i dalu dyled, mewn rhyw ystyr, 
yn gwneyd pwrcasiad ; y mae yn pwrcasu rhyddhad oddi- 
wrth y rhwymedigaeth. Ac y mae yr hwn sj^dd yn dodi 
pridwerth i lawr i bwrcasu da, megys yn rhoddi boddlon- 
rwydd ; y mae yn boddloni gofynion ammodol yr hwn y 
mae yn talu iddo. Gall hyn fod yn ddigonol i ddangos 
beth a feddylir wrth bwrcas Crist. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH 197 

II. Syhcadau cyffredinol mewn perthynas iW pethauhyny 
y gw naed y P w rca s tr wyddy n t . 

1. Ac yma sylwer. pa beth bynag oedd yn Nghrist o natur 
boddloni, ydoedd felly trwy rinwedd ei ddyoddefiadau neu ei 
ymddarostvDgiad ; ond beth bynag oedd o natur ryglydd- 
awl, oedd felly trwy rinwedd ei ufudd-dod neu ei gyfiawnder. 
Y mae boddlonrwydd Crist yn gynnwysedig yn ei waith yn 
ateb gofynion y ddeddf ar ddyn, yr hyn oedd i ganlyn tros- 
eddiad y ddeddf. Atebwyd y rhai hyn trwy ddyoddef cosp y 
gyfraith. Y mae haeddiant Crist yn gynnwysedig yn yr 
hyn a wnaeth i ateb ei gofynion, yr hyn oedd Jiaenorol 
i droseddiad y ddeddf gan ddyn, neu i gyflawni yr hyn yr 
oedd y gyfraith yn ei ofyn cyn i ddyn beehu, yr hyn oedd 
ufudd-dod. 

Y inae boddlonrwydd neu ddyhuddiant Crist yn gyn- 
nwysedig naill ai yn ei waith yn dyoddef poen, neu yn 
ei rwymau i ymddarostyngiad. Fe roddodd Crist foddlon- 
rwydd, nid yn unig trwy ddyoddefaint priodol, ond trwy 
ba beth bynag oedd o natur isel a gwael yn amgylch- 
iadol. Rhoddodd foddlonrwydd fel hyn trwy barhau 
dan awdurdod marwolaeth tra yn gorwedd yn gladded- 
ig yn y bedd ; er nad oedd ei gorff na 'i enaid yn dyoddef 
yn briodol wedi iddo farw. Yr oedd pa beth bynag yr 
ydoedd Crist yn ddarostyngedig iddo ag oedd o ffrwyth 
farnol pechod, o natur cymodi am bechod. Ond nid dy- 
oddefaint priodol yn unig, ond pob darostyngiad ac iselder 
yn ei sefyllfa a'i amgylchiadau islaw ei anrhydedd a'i 
urddas cyntefig, megys arosiad ei gorff dan awdurdod marw- 
olaeth, arosiad ei gorff a'i enaid ar wahan, &c, ydynt 
ffrwythau barnol pechod. Ac yr oedd pob peth a wnaeth 
Crist yn ei sefyllfa o ddarostyngiad, ag oedd o natur ufudd- 
dod, rhinwedd moesol, neu ddaioni, a natur haeddiant 
ynddo, ac yr oedd yn rhan o'r pridwerth a'r hwn y pwrcas- 
odd efe ddedwyddwch i'r gwaredigion. 

2. Yr oedd y boddlonrwydd a roddodd Crist dros bechod. 



19$ IIANES.GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

ac hefyd y dedwyddwch a deilyngodd efe trwy ei gyfiawn- 
der, yn cael eu cario yn mlaen trwy holl amser ei ddaros- 
tyngiad. Nid trwy ddyoddefiadau diweddaf Crist yn unig, 
er mai trwyddynt hwy yn benaf, yr oedd y boddlonrwydd 
a wnaeth Crist dros bechod ; ond yr oedd ei holl ddyoddefiad- 
au, a'i holl iselder, o eiliad cyntaf ei gnawdoliaeth i'w adgyf- 
odiad, yn gymodawl neu foddlonawl. Yr oedd boddlonrwydd 
Crist yn benaf trwy ei farwolaetb, o herwydd mai yn hyny 
yn fwyaf yr oedd ei ddyoddefiadau a'i ymddarostyngiad. 
Ond yr oedd ei holl ddyoddefiadau ereill, a'i holl iselderau 
ereill, o hyd o natur ryglyddawl : amgylchiadau isel ei en- 
edigaeth : ei eni o forwyn dlawd, mewn ystabl, a'i ddodi yn 
y preseb ; ei waith yn cymeryd arno y natur ddynol yn ei 
chyflwr isel, ac yn dyfod yn ddarostyngedig i'r gwendidau a 
ddygwyd arni trwy y cwymp ; ei eni yn ffurf cnawd pech- 
adurus, &c. Ac felly holl ddyoddefiadau ei fabandod 
a'i blentyndod, yr holl ludded, dirmyg, diystyrwch, prof* 
edigaethau, a rhwystrau o unrhyw fath a ddyoddefodd 
trwy holl ystod ei fywyd, oeddynt o natur foddlonawl a 
chyraodawl. Felly hefyd yr oedd ei waith yn pwrcasu ded- 
wyddwch trwy ei gyfiawnder yn cael ei gario yn mlaen trwy 
holl amser ei ddarostyngiad hyd ei adgyfodiad : nid yn unig 
yn yr ufudd-dod a wnaeth trwy ystod ei fywyd, eithr hefyd 
yn yr ufudd-dod a wnaeth trwy ddodi ei einioes i lawr. 

3. Trwy yr un pethau y boddlonodd Crist gyfiawnder 
Duw, ac y pwrcasodd hefyd ddedwyddwch tragywyddol. 
Nid oedd efe yn gwneyd cymod trwy rai pethau, ac yna yn 
gweithio allan gyfiawnder trwy bethau ereill ; ond yn yr 
un gweithredoedd yr oedd efe yn gweithio allan gyfiawnder, 
ac yn gwneyd cymod hefyd, eithr yn unig eu cymeryd mewn 
gwahanol berthynasau. Yr oedd yr un a'r unrhyw weithred 
o eiddo Crist, a'u hystyried gyda golwg ar ei ufudd-dod, yn 
rhan o'i gyfiawnder, ac yn pwrcasu y nefoedd : ond a'u hys- 
tyried gyda golwg ar ei hunan-ymwadiad, yr anhawsder, a'r 
iselder, trwy ba rai y cyflawnodd hwynt, yr oeddynt o natur 
foddlonawl am bechod, ac yn dwyn maddeuant i ni. Fel hyn 



HANES GWAITII Y TRYNEDIGAETH. 199 

yr oedd ei fynediad oddiamgylch i wneyd daioni. pregethu yr 
efengyl, a dysgu ei ddysgybliou, yn rhan o'i gyfiawnder, 
ac o bwrcasiad y nefoedd, gan ei fod yn gwneyd hyny mown 
ufudd-dod i'w Dad ; ac yr oedd yr unrhyw yn rhan o'i gy- 
mod, gan iddo eu gweithio trwy lafur, helbul, a lludded 
blin, a than brofedigaethau mawrion, gan roddi ei hun yn 
agored i waradwydd a dirmyg. Felly yr oedd ei waith yn 
dodi ei einioes i lawr, a'i ystyried fel yn dwyn cospedigaeth 
yn ein lie ni, o natur ddyhuddawl, ac yn boddloni cyf 
iawnder tramgwyddedig Duw : ond a'i ystyried fel gweith- 
red o ufudd-dod i Dduw, yr hwn a roddasai iddo or- 
chymyn i osod ei einioes i lawr dros beehaduriaid, yr 
oedd yn rhan o'i gyfiawnder a'i bwrcas, a chymaint yn rhan 
benaf o'i gyfiawnder ag ydoedd yn brif ran o'i foddlon- 
rwydd. Er enghraifft, yr oedd yr hyn a ddyoddefodd yn 
ei enwaediad, o natur gymodawl : yr oedd y gwaed a dywallt- 
wyd y pryd hwnw yn waed dyhuddawl ; ond fel yr oedd yn 
gydffuriiad a deddf Moses, yr oedd yn rhan o'i gyfiawnder 
rhyglyddawl. Er nad oedd yn briodol yn weithred o 
eiddo ei natur ddynol, gan nad oedd ef ond baban ; eto gan 
rnai y natur ddynol oedd yn ddarostyngedig i hyny, a chan 
ei bod yn weithred o eiddo ei berson ef, fe 'i derbyniwyd 
megys gweithred o'i ufudd-dod ef, fel ein Cyfryngwr ni. 
Ac yr oedd hyd yn nod ei eni yn y fath gyflwr isel, o natur 
foddlonawl o herwydd yr ymddarostyngiad oedd ynddo ; ac 
o gyfiawnder, fel ag yr oedd yn weithred o eiddo ei berson 
mewn ufudd-dod i'r Tad, yn yr hyn yr oedd ewyllys y natur 
ddynol yn cydsynied, er na buasai un weithred o eiddo 
ewyllys y natur ddynol yn fiaenorol iddi. * 

III. Am y pethau hyny yn neillduol trwy ba rai y gwnaed 
y Prynedigaeth ; sef Ufudd-dod a Chyfiawnder Crist. 

Af rhagof yn awr i ystyried y pethau hyny a g} 7 mer- 
asant le yn ystod amser darostyngiad Crist, ac yn gyntaf, 
mewn perthynas i'w ufudd-dod a'i gyfiaionder. Ac y rnae hyn 



200 IIANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 

yn ddarostyngedig i dri dosparthiad. Gan hyny ystyriaf ei 
ufudd-dod gyda golwg ar y cyfreithiau yr ufuddhaodd idd- 
ynt — y gwahanol ranau o'i oes yn mha rai y cyflawnodd yr 
ufudd-dod hwnw — a'r rhinweddau a arferodd yn ei ufudd- 
dod. 

1. Y dosparthiad cyntaf o weithredoedd cyfiawnder 
Cri^t sydd mewn perthynas i'r cyfreithiau yr ufuddhdodd efe 
iddynt. Ond yma cawn sylwi yn gyffredinol, y gellir 
crynoi yr holl reolau yr ufuddhaodd Crist iddynt i un 
ddeddf, yr hon a eilw yr apostol yn ddeddf gweithredoedd. 
Rhuf 3. 27. Gellir crynoi pob gorchymyn yr ufuddhaodd 
Crist iddo i'r un ddeddf fawr a thragywyddol hono o 
eiddo Duw- a gynnwysir yn y cyfammod gweithredoedd, y 
rheol dragywyddol hono o gyfiawnder a sefydlodd Duw 
rhyngddo ef ei hun a dynolryw. Daeth Crist i'r byd i 
gwblhau ac ateb gofynion y cyfammod gweithredoedd, hyny 
yw, y cyfammod sydd i barhau yn dragywydd fel rheol 
barn. Y cyfammod a droseddwyd genym ni, oedd y cyf- 
ammod yr oedd yn rhaid ei gyflawnu. 

Yn wir y mae y 'ddeddf hon o weithredoedd yn cynnwys 
yr holl ddeddfau o eiddo Duw a roddwyd erioed i ddynol- 
ryw ; canys rheol gyffredinol y ddeddf o weithredoedd, ac 
yn wir deddf natur hefyd, yw, ufuddhau i Dduw, ac ymos- 
twng i bob rheol a welo efe yn dda ei rhoddi. Rheol 
y ddeddf o weithredoedd yw, fod i ddynion ufuddhau i'w 
rhieni daearol ; ac y mae yn ddiddadl, yn gymaint o reol 
yr un ddeddf, fod i ni ufuddhau i'n Tad nefol ; ac felly y 
mae y ddeddf o weithredoedd yn gofyn ufudd-dod i holl 
orchymynion goSodedig Duw. Yr oedd yn gofyn ufudd-dod 
Adda i'r gorchymyn gosodedig hwnw, ymattal rhag bwyta 
o'r ffrwyth gwaharddedig ; ac yr oedd yn gofyn ufudd-dod yi 
Iuddewon i ; r holl orchymynion gosodedig a berthynent i'w 
sefydliadau. Pan orchymynodd Duw i Ionah gyfodi a 
myned i Ninefeh, yr oedd y ddeddf o weithredoedd yn 
gofyn iddo ufuddhau ; ac felly yr oedd yn gofyn ufudd-dod 
Crist i'r holl orchymynion gosodedig a roddasai Duw iddo. 



HAXES GWA1TH Y TRYNEDIGAETH. 201 

Ond, yn fwy neillduol, y gorchymynion dwyfol yr 
ufuddhaodd Crist iddynt, oeddynt dri math ; yr oeddynt yn 
gyfrvw ag yr oedd efe yn ddarostyngedig iddynt, naill ai/eZ 
dun vn unig. neu, fel yr oedd yn Iuddew, neu megys yr oedd 
yn berffaith Gyfryngwr. 

1. Efe a ufuddhaodd i'r gorchymynion hyny i ba rai yr 
oedd efe yn ddeiliad yn unig fel dyn. Y rhai hyn oeddynt 
orchymyirion y ddeddf foesol, yr hon oedd yr un a bono a 
roddwyd ar fynydd Sinai, wedi ei hysgrifenu ar ddwy o 
lechau cerig, y rhai ydynt rwymedig ar ddynolryw o bob 
cenedl. ac yn mhob oes o'r byd. 

2. Ufuddhaodd i'r holl ddeddfau yr oedd yn ddeiliad 
iddynt fel luddew. Fel hyn yr oedd yn ddeiliad i'r ddeddf 
seremon'iol, ac wedi ei gydffurfio a hi. Oydffurfiwyd ef a 
lii yn ei enwaediad pan yn wyth niwrnod oecl ; ac yr oedd 
yn rhoddi ufudd dod manwl iddi wrth fyned i fyny i Ieru- 
salem i'r deml dair gwaith yn y flwyddyn : o'r hyn lleiaf 
wedi ei ddyfod yn ddeuddeng mlwydd oed. yr hyn ym- 
ddengys ydoedd oed y gwrrywiaid pan ddechreuent fyned 
i fyny i'r deml. Ac felly yr oedd Crist yn dilyn y gwasan- 
aeth yn y deml a'r synagogau yn wastadol. 

Dan y pen hwn o'i ufudd-dod. gellir cymeryd i rnewn ei 
ymostyngiad i fedydd loan. Canys yr oedd yn orchyinyn 
pendant i'r Iuddewon fyned allan at loan Fedyddiwr. a chy- 
meryd eu bedyddio ganddo : gan hyny. pan ddaeth yr Iesu 
at loan i gael ei fedyddio, ac y gwarafunodd loan id do. 
gan ddywedyd mai mwy anghenreidiol oedd iddo ef ddyfod 
i gael ei fedyddio gan Grist, mae yntau yn rhoddi y rheswni 
hwn dros hyny, sef, mai gweddus oedd idtlo ef •* gyflawni 
pob cyfiawnder." Mat. 3. 13 — 15. 

3. Yr oedd Crist yn ddeiliad i'r ddeddf gyfryngol ; neu 

y ddeddf oedd yn perthyn yn unig i'w swydd fel Cyfryngwr. 

Y cyfryw oeddynt y gorchymynion a dderbyniasai gan y Tad 

i ddysgu y cyfryw athrawiaethau, i bregethu yr efengyl, i 

gyflawnu y cyfryw wyrthiau, i alw y cyfryw ddysgyblion, 

i sefydlu y cyfryw ordinhadaUj ac, yn ddiweddaf. i osod ei 
H. R.— W. 9* 



202 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

einioes i lawr : canys efe a wnaeth yr holl bethau hyn mewn 
ufudd-dod i'r gorchymynion a dderbyniasai gan y Tad, fel 
y mae yn adrodd i ni yn fynych. loan 10. 18; 14. 31. 
Nid ydoedd yn ddarostyngedig i'r gorchymynion hyn yn 
unig fel dyn ; canys nid oeddynt yn perthyn i ddynion 
ereill : ac nid ydoedd yn ddeiliad iddynt chwaith megys 
Iuddew ; canys nid oeddynt yn un rhan o'r gyfraith Fosen- 
aidd : ond yr oeddynt yn orchymynion a dderbyniasai efe 
gan y Tad, ac yn perthyn yn unig i'w swydd gyfryngol. 

Yr oedd cyfiawnder Crist, trwy yr hyn yr oedd ef 
ei hun yn teilyngu y nefoedd, cystal a phawb a gred- 
ant ynddo, yn gynnwysedig yn benaf yn ei ufudd-dod i'r 
ddeddf gyfryngol ; canys yr oedd ei brif waith a'i orchwyl 
yn y byd yn gynnwysedig yn nghyflawniad y ddeddf hon. 
Mae y rhan fwyaf o'r hanesyddiaeth efengylaidd yn cael ei 
gymeryd i fyny i roddi cyfrif o'i ufudd-dod i'r ddeddf 
hon. Yr oedd y rhan yma o'i ufudd-dod yn cael ei dil- 
yn a'r rhwystrau mwyaf ; ac am hyny ei ufudd-dod yn 
hyn oedd y mwyaf haeddiannol. Yr hyn yr oedd Crist i'w 
wneyd yn y byd fel Cyfryngwr, ydoedd anfeidrol fwy an- 
hawdd na 'r hyn oedd ganddo i'w wneyd yn unig fel dyn neu 
megys Iuddew. I'w ufudd-dod i'r ddeddf gyfryngol hon y 
perthyn ei fynediad trwy ei ddyoddefiadau diweddaf, yr hyn 
sydd yn dechreu gyda'i ing yn yr ardd, ac yn diweddu 
gyda'i adgyfodiad. 

Fel yr oedd ufudd-dod yr Adda cyntaf, yn yr hyn y 
buasai ei gyfiawnder yn gynnwysedig, pe buasai yn sefyll, 
i fod yn gynnwysedig yn benaf yn ei ufudd-dod i'r ddeddf 
arbenig hono, i'r hon yr oedd yn ddeiliad fel pen moesol a 
meichniydd dynolryw, hyd yn nod y gorchymyn o ym- 
gadw oddiwrth bren gwybodaeth da a drwg ; felly yr oedd 
ufudd-dod yr Ail Adda, yn yr hyn yr oedd ei gyfiawnder 
yn gynnwysedig, yn gorphwys yn benaf yn ei ufudd-dod i'r 
ddeddf arbenig hono, i'r hon yr oedd yn ddeiliad fel Cyf- 
ryngwr a meichniydd dros ddyn. 

Cyn myned yn mlaen at y dosparthiad nesaf o gyfiawn- 



HANES GWAITH Y PHYNEDIGAETH. 203 

dcr Crist, sylwaf ar dri pheth sydd yn dwyn perthynas a'i 
ufudd-dod i'r deddfau hyn. 

1. Yr oedd ei ufudd-dod iddynt ar bob golygiad yn ber- 
faith, Yr oedd yn berffaith gyda golwg ar y gwaith gor- 
chymynedig, a'r egwyddor oddiar ba un yr oedd yn ufudd- 
hau. Yr oedd yn berffaith gyda golwg ar ei ddybenion wrth 
weitbredu ; nid oedd ganddo byth un gau-ddyben, ond 
ameanai yn ffyddlon at y cyfryw fel yr oedd cyfraith Duw 
yn gofyn. Yr oedd yn berffaith gyda golwg ar y dull o 
weitbredu ; yr oedd pob amgylehiad yn mhob gweithred yn 
perffaith gydffurfio a'r gorchymyn. Yr oedd yn berffaith 
gyda golwg ar radd y gweithrediad ; yr oedd yn gweithredu 
yn gywir wrth y rheol. Yr oedd yn berffaith gyda golwg 
ar ddianicadalwch ufudd-dod, heb ddim attaliadau ; a chyda 
golwg ar barhad. Efe a ddaliodd allan yn berffaith ufudd 
hyd ei eiliad olaf, yn yr holl gyfnewidiadau yr aeth trwy- 
ddynt, a'r holl brofedigaethau oedd o'i flaen. 

Yr oedd teilyngdod ufudd-dod Crist yn ymddibynu ar 
ei berffeithrwydd. Pe buasai yn ddiffygiol mewn un 
pwngc, nis gallasai fod yn rhyglyddawl ; canys ni chymer- 
adwyir ufudd-dod anmherffaith fel un math o ufudd-dod yn 
ngolwg y ddeddf o weithredoedd, i'r hon yr oedd Crist yn 
ddeiliad. Ni chymeradwya y gyfraith ufudd-dod nad yw 
yn cyfateb iddi yn gyflawn. 

2. Yr oedd ufudd-dod Crist yn cael ei gyflawnu trwy y 
treialon a'r profedigaethau mwyaf. Yr oedd y rhwystrau cryf- 
af, a'r iselder mwyaf yn cydfyned a'i ufudd-dod ef ; yr hyn 
oedd yn beth arall a'i gwnelai yn fwy rhyglyddawl a dyiolch- 
deilwng. Nid yw ufuddhau i arall pan y mae ei orchymyn- 
ion yn esmwyth, mor ryglyddawl, ag ydyw ufuddhau idd- 
ynt pan y mae llawer o anhawsdra yn y ffordd i'w cyflawni. 

3. Efe a gyflawnodd yr ufudd-dod hwn gyda pharch an- 
feidrol i Dduiv, ac anrhydedd i'w gyfraith. Cyflawnodd ei 
ufudd-dod gyda chariad anf eidrol fwy tuag at Dduw, a pharch 
i'w awdurdod, na'r eiddo yr angelion. Mae yr angelion yn 
cyflawnu eu hufudd-dod a chariad. perffaith. gyda pherffeith- 



204 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

rwydd dibechod ; ond cyflawnodd Crist yr eiddo ef a char- 
iad anfeidrol. Er nad oedd natur ddynol Crist yn meddu 
y gallu i garu yn hollol anfeidrol, eto y mae ufudd- 
dod Crist yn y natur hono, yn ufudd-dod ei berson fel Duw- 
ddyn ; ac am hyny yr oedd cariad anfeidrol yn cael ei am- 
lygu yn yr ufudd-dod hwnw. Ac yr oedd hyn, yn nghydag 
urddas anfeidrol y person a ufuddhaodd, yn gwneyd ei 
ufudd-dod yn anfeidrol ryglyddawl. 

II. Mae yr ail ddosparthiad yn ngweithredoedd ufudd 
dod Crist, yn perthyn i'r gwahanol ranau oH fywyd, yn mha 
rai y cyflawnwyd hwynt. Ac yn yr ystyr yma, gellir eu dos- 
parthu i'r rhai hyny a gyflawnwyd ganddo yn ei fywyd an- 
nghyoedd, a'r rhai a gyflawnodd yn ei weinidogaeth gy- 
hoeddus. 

1. Y gweithredoedd a gyflawnodd yn ystod ei fywyd an- 
nghyoedd. Yr oedd efe yn berffaith ufudd yn ei febyd. 
Yr oedd ef yn gwahaniaethu yn anfeidrol oddiwrth blant 
ereill, y rhai, mor fuan ag y dechreuont weithredu, ydynt 
yn dechreu pechu a gwrthryfela. Yr oe'dd ef yn ostyng- 
edig i'w r'iaint daearol, er ei fod yn Arglwydd pawb. 
Luc 2. 51. A chafwyd ef gyda gorchwylion ei Dad pan 
nad oedd ond plentyn. Luc 2. 42. Efe a ddechreuodd 
gyflawnu y ddeddf gyfryngol, yr hon a roddasai y Tad 
iddo, y pryd hwnw. Efe a barhaodd yn ei fywyd ang- 
hyhoedd tua deng mlynedd ar hugain, gan breswylio yn 
Nazareth, yn nhy Ioseph, ei dad cyfrifedig, lie y gwas- 
anaethodd Dduw mewn sefyllfa anghyhoedd, gan ddilyn 
crefft, sef gwaith saer. 

2. Y gweithredoedd a gyflawnodd yn ystod ei weinidogaeth 
gykoeddus, y rhai a ddechreuasant pan ydoedd ef tua deng 
mlwydd ar hugain oed, ac a barhasant am y tair blynedd 
a hanner diweddaf o'i oes. Mae yr holl hanesyddiaeth 
efengylaidd bron yn cael ei gymeryd i fyny i roddi cyfrif 
o'r hyn a gymerodd le yn ystod yr amser hwn ; yr oil yn wir 
o hanesyddiaeth Matthew, oddyeithr y ddwy bennod gyntaf; 

^yr oil o Marc a loan, a'r oil o Luc, oddyeithr y ddwy bennod 



IIANES GWAITH Y PHYXEDIGAETH. 205 

gyntaf ; oddyeithr yr hyn hefyd a ganfyddwn yn yr efeng- 
ylwr mewn perthynas i weinidogaeth loan Fedyddiwr. 
Ymddangosiad cyntaf Crist yn ei weinidogaeth gyhoeddus, 
yw yr hyn a elwir yn fynych yn yr ysgrythyr ei ddyfodiad, 
Fel hyn y mae loan yn llefaru am ddyfodiad Crist fel peth 
i gymeryd lie, er ei fod ef wedi ei eni yn mhell cyn hyny. 

Mewn perthynas i weinidogaeth gyhoeddus Crist, sylwaf 
ar y pethau canlynol : 

1. Rhagredegwr Crist yn ei ddyfodiad i'w weinidogaeth 
gyhoeddus oedd loan Fedyddiwr. Efe a ddaeth gan bre- 
gethu edifeirwch er maddeuant pechodau, i barotoi y ffordd 
i ddyfodiad Crist, yn unol a'r prophwydoliaethau am dano. 
Esa. 40. 3—5, a Mat. 3. 5, 6. Tybir i loan Fedyddiwr 
ddechreu ei weinidogaeth tua thair blynedd a hanner o 
flaen Crist ; felly yr oedd gweinidogaethau loan a Christ yn 
nghyd yn gwneyd i fyny saith mlynedd, yr hon oedd y ddi- 
weddaf o wythnosau Daniel. Dan. 9. 27. " Ac efe a sicrha 
y cyfammod a llawer dros un wythnos." Daeth Crist yn 
nghanol yr wythnos hon, fel y rhagfynegodd Daniel : " Ac 
yn hanner yr wythnos y gwna efe i'r aberth a'r bwyd-offrwm 
beidio." 

Yr oedd gweinidogaeth loan Fedyddiwr wedi ei bwriadu 
i ddeffroi ac argyhoeddi dynion o'u pechodau, i'w parotoi 
erbyn dyfodiad Crist, ac i'w cysuro. Dilynwyd gweinidog- 
aeth loan a thaenelliad nodedig o Ysbryd Duw ; a'r effaith 
o hyny oedd i L - Ierusalem, a holl Iudea, a'r holl wlad o 
amgylch yr Iorddonen, fyned allan ato, i gael eu bedyddio 
ganddo yn yr Iorddonen, gan gyffesu eu pechodau." loan 
oedd y mwyaf o'r holl brophwydi a ddaethant o flaen Crist. 
Luc 7. 28. u Yn mhlith plant gwragedd, ni chododd neb 
mwy na loan Fedyddiwr ;" hyny yw, efe a gafodd y swydd 
fwyaf anrhydeddus. Yr oedd loan yn gyffelyb i'r seren foreu, 
yr hon sydd yn rhagflaenori dynesiad y dydd, ac yn rhagred- 
egydd i godiad haul. Ser yn goleuo yn y nos oedd y pro- 
phwydi ereill ; ond fe ddiffoddodd y ser hyny ar ddynesiad 
dydd yr efengyl. Gan fod dyfodiad Crist yn awr yn bur agos, 



206 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

mae y seren foreu yn dyfod o'i flaen ef,yr hon yw y ddysgleir- 
iaf o'r holl ser, fel yr oedd loan Fedyddiwr, yn yr ystyr a son- 
iwyd, y mwyaf o'r holl brophwydi. A phan y daeth Crist 
yn ei weinidogaeth gyhoeddus, goleuni y seren foreol hon a 
leihaodd hefyd ; fel yr ydym yn gweled, pan y mae yr haul 
yn codi, oleuni y seren foreu yn diflanu o'i flaen. Felly y 
dywed loan Fedyddiwr am dano ei hun, (loan 3. 30,) 
u Rhaid yw iddo ef gynyddu, ac i minau leihau." Ac yn 
fuan wedi i Grist ddechreu ar ei weinidogaeth gyhoeddus, 
rhoddwyd loan Fedyddiwr i farwolaeth ; yn gyffelyb i'r 
seren foreu, yr hon sydd weledig am enyd fechan wedi cod- 
iad haul, ond yn fuan yn diflanu. 

2. Dechreuad gweinidogaeth gyhoeddus Crist oedd trwy 
ei fedydd^ yr hyn a ddilynwyd a'r brofedigaeth yn yr an- 
ialwch. Ei fedydd oedd, fel pe buasai, yr urddiad difrifol, 
trwy yr hyn yr anturiodd ar ei weinidogaeth ; ac a ganlyn- 
wyd a'i eneinniad ef a'r Ysbryd Glan mewn modd difrifol 
a gweledig, yr Ysbryd Glan yn disgyn arno mewn dull gwel- 
edig fel colomen, yr hyn a ddilynwyd gan lef o'r nef yn dy- 
wedyd, " Hwn yw fy anwyl Fab, yn yr hwn y'm boddlon- 
wyd." Mat. 3. 16, 17. Wedi hyn efe a arweiniwyd gan y 
diafol i'r anialwch. Gwnaeth Satan ymosodiad ffyrnig arno 
pan ddechreuodd gyntaf ar ei waith ; ac efe a gafodd brawf 
nodedig o'i ufudd-dod ef ; ond efe a gafodd y fuddugol- 
iaeth. Yr hwn a gafodd y fath lwyddiant gyda 'r Adda 
cyntaf, ni chafodd ddim gyda 'r Ail. 

3. Y givaith oedd gan Grist i'w wneyd yn ystod ei wein- 
idogaeth. Ac yma y mae tri pheth yn benaf i sylwi arnynt, 
sef, ei waith yn pregethu, yn gwneyd gwyrthiau, ac yn galw 
a dewis dysgyblion a gweinidogion ei deyrnas. 

(1.) Ei waith yn pregethu yr efengyl. Yr oedd rhan fawr o 
waith ei weinidogaeth gyhoeddus yn gynnwysedig yn hyn ; 
ac yr oedd llawer o'r ufudd-dod trwy yr hyn y pwrcasodd 
efe iachawdwriaeth i ni, yn ei waith yn llefaru y pethau a 
orchymynasai y Tad iddo. Efe a ddatguddiodd feddwl ac 
ewyllys Duw yn fwy eglur a helaeth nac y gwnelsid erioed 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 207 

cyn byny. Yr oedd ef wedi dyfod o fynwes y Tad, yn 
gwybod ei feddwl yn berffaith, ac yn y sefyllfa oreu i'w 
ddatguddio. Fel yr haul, yr hwn, mor fuan ag y cyfyd, 
sydd yn decbreu tywynu, felly Crist, mor fuan ag y daetb 
i'w weinidogaeth gyboeddus, a ddecbreuodd oleuo y byd a'i 
athrawiaeth. Fel y rboddwyd y gyfraitb oddiar fynydd 
Sinai, felly y traddododd Crist ei atbrawiaetb efengylaidd 
(yn llawn benditbion ac nid mellditbion) i luaws ar fynydd. 
Mat, v. — vii. 

Pan y pregetbai ef, nid oedd yn dysgu fel yr ysgrifen- 
yddion, ond fel un ag awdurdod ganddo ; fel yr oedd ei 
wrandawyr yn rbyfeddu wrtb ei atbrawiaetb. Nid oedd yn 
datguddio meddwl ac ewyllys Duw yr un dull a'r pro- 
pbwydi, megys, " Fel byn y dywed yr Arglwydd ;" ond yn 
y fatb ddull a byn, " Yr wyf fi yn dywedyd i chwi," " Yn 
wir, yn wir, nieddaf i chwi." Traddodai ei atbrawiaetbau 
nid yn unig fel atbrawiaetbau Duw y Tad, ond megys yr 
eiddo ei bun. Yr oedd yn rboddi ei orcbymynion allan, 
nid yn unig (fel yr arferai y propbwydi wneyd) megys gor- 
cbymynion Duw, ond fel yr eiddo ei bun. " Dyma fy 
ngorchymyn i. n loan 15. 12. " Cbwycbwi yw fy nghyf- 
eillion, os gwnewcb pa betbau bynag yr wyf fi yn eu gov 
chymyn i cbwi." Adn. 14. 

(2.) Petb arall a gyflawnidgan Grist yn ystod ei weinid- 
ogaeth, oedd gwyrthiau. Mewn pertbynas i byn cawn sylwi 
ar amrywiol betbau : 

Eu lluosogrwydd. Heblaw engbraifftiau neillduol, y mae 
genym banes am dorfeydd o gleifion yn dyfod ar unwaitb 
ato, ac yntau yn eu biacbau yn y fan. 

Yr oeddynt yn weithredoedd o drugaredd. Nid ei allu a'i 
fawredd anfeidrol yn unig oedd yn cael eu barddangos yn- 
ddynt, eitbr befyd ei drugaredd a'i ddaioni anfeidrol. Yr 
oedd ef yn myned oddiamgylcb gan wneyd daioni, iacbau y 
cleifion, adferu golwg i'r deillion, clyw I fyddariaid, a def- 
nydd priodol eu haelodau i'r cloffion a'r gwywedigiop. ; 



^08 IIANES GWAITH Y TRYNEDIGAETII. 

porthi y newynog, glanbau y gwahanglwyfus ac adgyfodi y 
meirw. 

Yr oeddynt agos oil yn gyfryw ag y lleferir am danynt 
yn yr Hen Destament fel gweithredoedd perlhynol i Dduw, 
megys gostegu tonau y mor, (Salm 107. 29 :) i: Efe a wna 
yr ystorm yn dawel ; a'i thonau a ostegant ;" rhodio ar y 
mor yn y dymhestl, (lob 9. 8,) " Yr hwn yn unig — sydd 
yn sathru ar donau y mor ;" a bwrw allan gythreuliaid, 
(Salm 74. 14,) " Ti a ddrylliaist ben lefiathan." Porthi 
lluaws mewn anialwch, (Deut. 8. 16,) " Yr hwn a : th fwyd* 
odd di yn yr anialwch a manna ;" dywedyd meddwl dyn, 
(Amos 4. 13.) " Yr hwn a fynega i ddyn beth yw ei feddwl 
— yr Arglwydd, Duw y lluoedd yw ei enw ; 5) eyfodi y 
meirw, (Salm 68. 20,) " Ac i'r Arglwydd Dduw y perthyn 
diangfau rhag marwolaeth ;" agor llygaid y deillion, (Salm 
146. 8,) " Yr Arglwydd sydd yn agor llygaid y deillion ;" 
iachau y cleifion, (Salm 103. 3,) " Yr hwn sydd yn iachau 
dy holl lesgedd j" a chodi y rhai a ddarostyngwyd, (Salm 
] 46. 8,) u Yr Arglwydd sydd yn codi y rhai a ddarostyDg- 
wyd." 

Yr oeddynt yn gyffredinol yn gyfryw weithredoedd ag 
a ddarlunienl y gwaiih mawr y daeth efe iw weithredu ar 
galon dyn ; yn arddangos y glanhad ysbrydol, yr iachad, yr 
adnewyddiad, a'r adgyfodiad tu mewnol hyny, o'r hyn y 
mae ei holl waredigion yn ddeiliaid. 

Yr oedd yn eu gwneyd trwy ei allu ei hun, ac nidfel y pro- 
phwydi ereill. Yr oeddynt hwy yn arfer gwneyd eu holl 
wyrthiau yn enw yr Arglwydd ; ond yr oedd Crist yn eu 
gwneuthur yn ei enw ei hun. G-waharddwyd i Moses antur- 
io i Ganaan, o herwydd iddo ymddangos yn ei ymadrodd 
megys i gymeryd arno ei hun yr anrhydedd o wneuthur un 
wyrth. Nid oedd Crist chwaith yn gwneyd gwyrthiau fel 
yr apostolion ; ond trwy ei awdurdod a'i ewyllys ei hun. 
Fel hyn y dywedai ef, " Yr wyf yn ewyliysio ; bydd Ian." 
Mat. 8. 3. Ac yn yr un dull y gofynai y cwestiwn hwn: 



IIA\i:s GWA1TII Y PRYNEDIGAETH; 209 

u A ydych chwi yn credu y gallaf fi wneuthur hyn ?" Mat. 
9. 2 

(3.) Peth arall a wnaeth Crist yn ystod ei weinidogaeth, 
oedd galw ei ddysgyblion. Efe a alwodd lawer o ddysgybl- 
ion. y rhai a gynnelid ganddo fel gweinidogion. Anfonodd 
ddeg a thriugain at ei waith yr un pryd : ond yr oedd deu- 
ddeg wedi eu neillduo ganddo i fod fel apostolion, y rhai 
oeddynt brif weinidogion ei deyrnas. ac, fel pe b'ai. deuddeg 
seil-faen ei eglwys. Dat. 21. 14. Y rhai hyn oeddynt y 
prif offerynau yn ngosodiad ei deyrnas i fyny yn y byd, ac 
am hyny y cant eistedd ar ddeuddeg gorseddfaingc, i farnu 
deuddeg llwyth Israel. 

4. Sylwaf ar y modd y gorphe?iodd ei weinidogaeth. A 
hyn a fu yn rhoddiad ei gynghorion cyn marw i'w ddysg- 
yblion, a phawb a ewyilysient fod yn ddilynwyr iddo, yr hyn 
sydd genym ^yedi ei gofrestru yn ofalus yn y 14eg, y 15fed 
a'r*16eg bennod o loan ; yn sefydliad y coffddwriaeth dif- 
rifol am ei angau, sef swper yr Arglwydd, trwy yr hyn yr 
arddangosir drylliad ei gorff a thywalltiad ei waed ; yn yr 
offrymiad a wnaeth o bono ei hun fel Archoffeiriad, yn ab- 
erth difai i Dduw, yn ei ddyoddefiadau diweddaf. G-wnaeth 
y weithred hon fel gweinidog Duw, megys offeiriad enein- 
niedig Duw ; a hon oedd y weithred benaf o'i weinidog- 
aeth gyhoeddus, a'r weithred benaf o'i ufadd-dod. Trwy 
hon y prynodd nefoedd i'r credinwyr. Arferai offeiriaid yr 
hen amser wneyd llawer o bethau fel gweinidogion Duw ; 
ond offrymu ebyrth ar yr allor oedd y weithred benaf yn 
nghyflawniad eu swydd. Felly, y peth penaf a wnaeth Crist 
yn nghyflawniad ei swydd offeiriadob a'r peth penaf a wnaeth 
ef erioed, ac a wnaethpwyd erioed, oedd offrymu ei hun yn 
aberth i Dduw. Yr ydoedd yn hyn yn wrthgysgod o'r 
cwbl a wnaethpwyd gan yr boll offeiriaid, yn eu holl ab- 
erthau a : u hoffrymau, o ddechreuad y byd. 

III. Mae y trydydd dosparthiad o'r gweithredoedd, y pwr- 
casodd Crist brynedigaeth trwyddynt, yn perthyn i'r rhin- 
weddau a arferodd ox a amlygodd efe ynddynt, y rhai oedd- 



210 HANES GWAITH Y FRYNEDIGAETH. 

ynt yn cynnwys pob rhinwedd a gras dichonadwy. Yn 
wir y mae rhyw rinweddau y gall dyn pechadurus feddu 
arnynt, y rhai nid oeddynt yn Nghrist ; nid o herwydd 
unrhy w ddiffyg rhinwedd, ond o herwydd bod ei rinwedd ef 
yn berfFaith, acyn ddiddiffyg. Y cyfryw yw y rhinwedd o 
edifeirwch, drylliad calon am bechod, marweiddiad ac ym- 
wadiad a thrachwant. Nid oedd yn Nghrist un pechod o'i 
eiddo ei hun i edifarhau o'i blegyd, nac unrhyw drachwant i 
ymwadu ag ef. Ond yr oedd pob rhinwedd nad ydyw yn 
rhagdybied pechod ynddo ef i radd mwy cyflawn nac 
mewn un creadur. Yr oedd pob rhinwedd ynddo ef yn 
berffaith. Yr oedd rhinwedd ei hun yn fwy cyflawn ynddo 
ef nac yn neb arall ; ac yr oedd dan fwy o fanteision i 
ddysgleirio ynddo ef nac yn neb arall. Pan y'i profir fwyaf 
y mae gwir rinwedd yn ymddysgleirio fwyaf: ond ni 
chafodd un rinwedd erioed y fath brawfiadau a'r eiddo 
Crist. 

Grellir rhanu y rhinweddau a arferodd Crist yn ei waith 
i dri doeparth ; y rhai oeddynt yn fwyaf uniongyrchol yn 
perthyn i Dduw, y rhai oeddynt yn perthyn iddo ef ei hun, 
a'r rhai hyny oeddynt yn perthyn i ddynion. 

1 . Y rhinweddau hyny ydynt yn fwyaf uniongyrchol yn 
perthyn i Dduw. Yr oedd ofn a pharch sanctaidd yn 
ymddangos ynddo tuag at Dduw y Tad. Cafodd Crist 
fwy o brawf ar ei rinwedd gyda golwg ar hyn nac a 
gafodd neb arall, o herwydd anrhydeddusrwydd ei berson. 
Dyma y brofedigaeth a wnaeth i'r angelion a syrthiasant 
fwrw ymaith addoliad Duw a pharch ei fawredd, sef eu 
bod hwy yn gyfryw fodau o urddas dyrchafedig eu hunain. 
Ond yr oedd Crist yn anfeidrol fwy teilwng a gogoneddus 
na hwy ; canys yr oedd ef yn dragywyddol Fab Duw, a'i 
berson yn ogyfuwch a pherson y Tad ; ac eto, fel yr oedd 
wedi cymeryd arno swydd Cyfryngwr, a natur dyn, yr oedd 
yn llawn o barch tuag at Dduw. Efe a amlygodd gariad 
rhyfeddol tuag at Dduw. Y mae yr angelion yn rhoddi 
tystiolaeth gref o ; u eariad tuag at Dduw, yn eu dianwad- 



HANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 21 1 

alwch a'u cyflymdra i wneuthur ei ewyilys ef ; ac fe 
roddodd llawer o'r seintiau dystiolaethau cryfion o'u car- 
iad at Dduw, trwy kidded blin a dyoddefiadau poenus ; 
ond ni roddodd un o honynt erioed y fath dystiolaethau 
o'u cariad tuag at Dduw ag a roddodd Crist. Efe a amlyg- 
odd yr ymostyngiad mwyaf rhyfeddol i ewyilys Duw. Ni 
phrofwyd ymostyngiad neb erioed fel yr eiddo ef. Ac yr 
oedd ysbryd ufudd-dod yn cael ei ainlygu ynddo yn rhyf- 
eddol iawn. 

2. Yn y gwaith hwn yr amlygodd Crist yn hynod iawn y 
rhinweddau hyny a berthynent yn fwyaf uniongyrchol iddo 
ef ei hun ; megys gostyngeiddrwydd, amynedd, a diystyr- 
wch at y byd. Yr oedd Crist, er ei fod y mwyaf ardderch- 
og ac anrhydeddus, eto yn ostyngeiddiaf o'r holl greadur- 
iaid. Ni fu un angel na dyn erioed yn gyfartal iddo mewn 
gostyngeiddrwydd, er ei fod yr uchaf mewn urddas ac an- 
rhydedd. Buasai Crist dan y profedigaethau mwyaf i ym- 
falchi'o, pe buasai yn bosibl i unrhyw beth ei ddenu at hyny. 
Urddasolrwydd eu natur, ac anrhydeddusrwydd eu hani- 
gylchiadau, oedd profedigaeth yr angeliona syrthiasant; ond 
yr oedd Crist yn anfeidrol fwy anrhydeddus na hwy. Yr 
oedd natur ddynol Crist wedi ei hanrhydeddu fel ag i fod 
yn yr un person a thragywyddol Fab Duw, yr hwn oedd yn 
gydradd a Duw ; ac eto ni ddarfu i'r natur hono mewn un 
modd ymddyrchafu mewn balchder. Ac ni ddarfu i'r dyn 
Crist Iesu, yn yr holl weithredoedd rhyfeddol a wnaeth, 
megys iachau y cleifion, meddyginiaethu y deillion, y cloff- 
ion, a'r anafusion, a chyfodi y meirw, mewn un modd ym- 
godi a balchio. Ac er ei fod yn hysbys i Dduw ei neillduo 
ef i fod yn Frenin ar nefoedd a daear, angelion a dynion, 
fel y mae yn dywedyd, (Mat. 11. 27,) " Pob peth a rodd- 
wyd i mi gan fy Nhad ;" er y gwyddai ei fod yn gyfryw 
berson anfeidrol anrhydeddus, ac " heb feddwl yn drais iddo 
fod yn ogyfuwch a Duw;" acery gwyddai ei fod yn etifedd 
i deyrnas y Tad, eto yr oedd ei ostyngeiddrwydd y fath 
fel na ddiystyrodd gymeryd ei waelu a'i ddarostwng i iselach 



212 IIANES GWA1TII Y PHYNEDIGAETII. 

a gwaeth amgylchiadau a dyoddefiedau, nac un creadur 
etholedig arall ; fel y daeth yn lleiaf o bawb, ac yn iselaf o 
bawb. Y prawf a'r amlygiad priodol o ostyngeiddrwydd 
ydyw, ymostwng neu gydsynied, pan y gelwir am hyny, a 
gorchwylion hynod o isel, yn cynnwys gwaeledd mawr. 
Ond nid ymostyngodd neb erioed mor isel a Christ, os ystyr- 
iwn yr uchder anfeidrol y daeth o hono, neu ddyfnder mawr 
ei ddarostyngiad. Y fath oedd ei ostyngeiddrwydd, fel, 
(er y gwyddai ei fod yn teilyngu cael ei anrhydeddu 
ddeng mil o weithiau cymamt a'r tywysog uchaf ar y 
ddaear, neu angel yn y nef.) na thybiodd yn ormod 
iddo, pan y galwyd arno i hyny, gymeryd ei rwymo fel 
drwg-weithredwr, a dyfod yn watwar-gerdd i'r rhai gwael- 
af o ddynion, cymeryd ei goroni a drain, ei wisgo a gwawd- 
wisg, a'i groeshoelio fel caethwas neu ddrwg-weithredwr, 
megys yr adyn gwaelaf, neu y crwydryn gwaethaf, a gelyn 
ysgymunedig Duw a dynion, yr hwn nid oedd yn addas 
i fyw. A hyn, nid drosto ei hun, eithr dros rai o'r ere- 
aduriaid gwaelaf a gwaethaf, ie, hyd yn nod dros rai o'r 
trueiniaid ysgymunedig a'i hoeliasant ef wrth y groes. Onid 
oedd hyn yn amlygrwydd rhyfeddol o'i ostyngeiddrwydd, 
gan iddo yn siriol ac ewyllysgar ymostwng i'r fath iselder ? 
Yr oedd ei amynedd yn nodedig dan yr holl ddyoddefiadan 
arwsydus yr aeth trwyddynt ; pan yr ydoedd yn fud ac heb 
agoryd ei enau, ond yn cael ei arwain fel oen i'r lladdfa ! 
Y fath ddiystyrwch o ogoniant y byd oedd yno, pan ddewis* 
odd ef y gwaeledd a'r dyoddefiadau hyn, yn hytrach na chy- 
meryd ei wisgo a gogoniant allanol tywysog daearol, fel yr 
oedd y lluaws wedi ceisio ganddo yn fynych. 

3. Arferodd Crist, mewn dull rhyfeddol, y rhinweddau 
oeddynt yn perthyn yn fwy uniongyrchol i ddynion ereill. 
A gellir ystyried y rhai hyn dan ddau ben : llarieidd-dra a 
chariad, 

Llarieidd-dra Crist oedd y tawelwch gostyngedig oedd 
yn ei ysbryd dan y profedigaethau y cyfarfu a hwy. Y mae 
mawredd profedigaeth yn gorphwys mewn dau beth : sef, 



II AXES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 213 

gradd y gwrthwynebiad trwy yr hyn y rhoddir y brofedig- 
aeth ; a gradd afresymolrwydd y gwrthwynebiad, neu ei 
fod yn ddiaclios, neu beb rheswni,a'r gradd mawroddyled- 
garwch i'r gwrthwyneb. Yn awr, os ystyriwn y ddau beth 
hyn. ni chyfarfu neb erioed a'r fath brofedigaethau a Christ 
pan oedd ar y ddaear. Cj 7 maint oedd y casineb tuag ato ; 
y fath enllib a oddefodd oddiwrth y dynion gwaelaf ; mor 
fawr oedd ei ddyoddefiadau, ac mor genfigenus a gwawd- 
lyd oeddynt pan yn cynyg yr enllibiau hyn iddo ! Mor 
ddiachos ac afresymol oedd eu cam-yinddygiadau hyn, ae 
mor anhaeddiannol oedd ef o honynt, ie, cymaint yr ydoedd, 
i'r gwrthwyneb, yn teilyngu cariad ac anrhydedd, a thrin- 
iaeth dda oddiar eu dwylaw. Os ystyriwn y pethau hyn, 
ni chyfarfu dyn erioed a'r filfed ran o'r profedigaethau y cyf- 
arfu Crist a hwynt oddiwrth ddynion ; ac eto mor llariaidd 
yr ymddygodd danynt oil ! mor dawel a heddychol oedd ei 
ysbryd ! mor bell oddiwrth fod yn gyffrous a therfysglyd ! 
Pan ddifenwyd ef, ni ddifenwodd drachefn ; ond fel y tau 
dafad o flaen y rhai a'i cneifiaL felly nid agorai yntau ei 
enau. Nid oedd ysbryd ymddialgar yn ymddangos ynddo ; 
i'r gwrthwyneb, efe a ddangosodd ysbryd tra maddeugar ! 
fel y gweddiodd yn daer a serchiadol ain faddeuant i'w 
elynion, pan yr oeddynt wrth y weithred fwj'af cyffrous, ei 
hoelio wrth y groes. Luc 23. 34. "0 Dad, maddeu idd- 
ynt : eanys ni wyddant pa beth y maent yn ei wneuthur." 
Ac nid ym ddangosodd erioed y fath enghraifFt o gariad 
tuag at ddynion. Yr oedd cariad Crist at ddynion, yn en- 
wedig pan ydoedd yn myned trwy ei ddyoddefiadau diwedd- 
af. ac yn offrymu i fyny ei fywyd a'i enaid dan y dyoddefiad- 
au hyny, yr hon oedd y weithred benaf o'i gariad, yn mheli 
tu hwnt i gydmariaeth. Rhoddodd rhai o'r saint, megys 
Paul, yr apostol loan, ac ereill, amlygiadau hynocl o'u 
cariad : ond yr oedd y cariad a ddangosodd Crist tuag at 
ddynion pan ydoedd ar y ddaear, yn rhagori cymaint ar gar- 
iad pawb ereill, ag y mae y cefnfor llydan yn rhagori ar 
ffrwd fechan. 



214 HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 

Ac y mae i'w ystyried, fod yr holl rinweddau a ym- 

ddangosasant yn Nghrist yn pelydru yn fwy dysglaer dan 

y profedigaethau y cyfarfu a hwynt yn niwedd ei fywyd. 

Yn y tan y mae y rhinwedd odidog bob amser yn ym- 

ddangos ddysgleiriaf. Yn y ffwrn y dengys yr anr pur 

fwyaf o'i burdeb. Dan y profedigaethau hyn a ddyodd- 

efodd Crist yn niwedd ei oes, yr oedd ei gariad at Dduw. ei 

anrliydedd i fawredd Duw, ei barch i anrhydeddusrwydd ei 

gyfraith, ei ysbryd ufuddgar, ei ostyngeiddrwydd, ei ddi- 

ystyrwch o'r byd, ei amynedd, ei larieidd-dra, a'i ysbryd 

maddeugar tuag at ddynion, yn ymddangos amlycaf. Yn 

wir, y mae pob peth a wnaeth Crist i weithio allan bryn- 

edigaeth i ni yn ymddangos yn benaf yn niwedd ei fywyd. 

Yma yn benaf y mae ei foddlonrwydd am bechod, ac yma 

yn benaf y mae ei deilyngdod o fywyd tragywyddol i bech- 

aduriaid, ac yma hefyd y mae dysgieirdeb ei esiampl, yr 

hon a adawodd efe i ni i'w hefelychu, yn ymddangos fwyaf. 

Sylwasom fel hyn yn fyr ar y pethau trwy ba rai y gwnaed 

pwrcas y prynedigaeth 5 gydagolwg ar y cyfiawnder a ddang- 

osodd efe ynddynt. 

IV. Tk/oddefiadau a Darostyngiad Crist. 

Yn mhlith y pethau hyny yn neillduol trwy ba rai y 
gwnaed y pwrcas, rhaid i ni ystyried y dyoddefiadau aW isel- 
der yr oedd Crist yn ddarostyngedig iddynt, oddiar yr hyn 
y tarddodd y boddlonrwydd a wnaeth efe am bechod. 

I. Yr oedd ef yn ddarostyngedig i iselder anghyffredin 
yn ei fabandod. Efe a anwyd i'r dyben o farw; gan hyny, 
yr oedd yn dechreu marw megys mor fuan ag y ganwyd ef. 
Dyoddefodd ei fam nid yn unig wrth ei ymddwyn ef, eithr 
dywedir " nad oedd lie yn y Hetty" pan gyflawnwyd ei thymp 
i esgor. Luc 1. 57 ; 2.7. Bu orfod iddi ymneillduo i ystabl, 
lie y ganwyd Crist. Fel hyn y dyoddefodd yn ei enedig- 
aeth, fel pe buasai yn waelach a gwaeth na dyn. A gallwn 
vldyfod i'r penderfyniad fod amgylchiadau ei fam mor gyf- 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 215 

yng a dyrys gyda golwg ar beth au ereill, a'i bod yn am- 
ddifud o'r cyfleusderau. anghenreidiol i faban inor ieuangc, 
yr oedd ereill yn arferol o'u cael. Heblaw hyn, yr oedd yn 
cael ei erlid yn ei fabandod. Dechreuasant geisio ei fywyd 
mor fuan ag y ganwyd ef. Yr oedd Herod, y gwr mwyaf 
yn y wlad. wedi rhoddi ei fryd gymaint ar ei ladd, fel y 
darfu iddo, mewn trefn i hyny, ladd yr boll fecbgyn oedd 
yn Methlehem. ac yn ei boll gyffiniau, o ddwy flwydd oed a 
tban byny. Dyoddefodd Crist befyd alltudiaetb yn ei fab- 
andod. deolwyd ef o'i wlad gynnwynol i'r Aifft, a dyoddef- 
odd lawer yn ddiambeu trwy gael ei gludo gan belled o 
ffordd, i wlad ddyeitbr, pan ydoedd mor ieuangc. 

II. Yr oedd Crist yn ddarostyngedig i iselder mawr yn 
ystod ei fywyd anghyoedd yn Nazaretb. Arweiniodd tra y 
bu yno fywyd gwasaidd a distadl, gan ddilyn galwedigaetb 
wael a llafurus : canys gelwir ef nid yn nnig mab y saer. 
ond y saer. Marc 6. 3. i: Onid bwn yw y saer, mab Mair, 
brawd Iago, a loses, a Iudas, a Simon ?" Trwy lafur caled 
yr ennillodd ef ei fara, ac felly yr oedd yn dyoddef y fell- 
ditb a gyboeddodd Daw ar Adda. Gen. 3. 19. i; Trwy 
cbwys dy wyneb y bwytei fara." Bydded i ni ystyried 
y fatb iselder mawr yr oedd gogoneddus Fab Duw, Creawd- 
wr y nefoedd a'r ddaear, yn ddarostyngedig iddo trwy byn, 
sef iddo am tua deng mlynedd ar bugain arwain bywyd 
cyffredin ac angbyoedd yn mblith gweitbwyr, beb i fwy 
o sylw gael ei-gymeryd o bono, na mwy o barcn gael ei 
ddangos iddo, yr boll amser bwn, nac i weithwyr ereill. 
Yr oedd ymddarostyngiad Crist, ar ryw olygiadau. yn fwy 
yn ei fywyd angbyoedd nac yn amser ei weinidogaetb gy- 
boeddus. Yr oedd amlygiadau mynycb o : i ogoniant yn y 
gair a lefarai, a'r gwyrtbiau a wnelai : ond efe a dreuliodd 
y deng mlynedd ar bugain cyntaf o'i fywyd mewn dystaw- 
rwydd megys yn mysg y werin. Nid oedd dim i'w bynodi 
ond purdeb difrycbeulyd a sancteiddrwydd arddercbog ei 
fywyd ; ac yr oedd byny yn cael ei guddio i fesur beb 



216 HANKS GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

aeth mewn distadlrwydd, fel na chymerwyd ond ychydig 
sylw o bono hyd ar ol ei fcdydd. 

III. Yr oedd Crist yn ddarostyngedig i iselder a dyodd- 
efaint mawr yn ystod eifywyd cyhoeddus, o'i fedydd hyd y 
nos y bradychwyd ef. 

1. Dyoddefodd dlodi mawr. Nid oedd ganddo le i roddi 
ei ben i lawr. Mat. 8. 20. loan 18. 1, 2. Luc 21. 37; 
22. 39. Felly cafodd yr hyn a ddywedir am Grist yn Can. 
5. 2, " Llanwyd fy mhen a gwlith, a'm gwallt a defnynau y 
nos," ei gyflawni yn llythyrenol. A thrwy ei dlodi, mae yn 
ddiau iddo gael ei brofi a newyn, syched ac oerfel yn fynych. 
Mat. 4. 2 ; 21. 18. Yr oedd ei fam a'i berthynasau natur- 
iol yn dlodion, ac yn analluog i'w gynorthwyo ; ac yr oedd 
yn cael ei gynnal a haelioni rhai o'i ddysgyblion tra y bu 
byw. Felly yr ydym yn darllen yn Luc 8. 2, 3, am ryw 
wragedd yn ei ganlyn ef, ac yn gweinyddu iddo o'r hyn 
oedd ganddynt. Yr ydoedd gan dloted fel nad oedd 
yn alluog i dalu y dreth a ofynid ganddo heb wyrth. 
Mat. 17. 27. Pan fwytaodd ei basg diweddaf, nid oedd yn 
ei wneyd ar ei gost ei hun, ond ar draul un arall. Luc 
22. 7. Ac nid oedd o herwydd ei dlodi yn meddu bedd 
o'i eiddo ei hun i'w gladdu ynddo. Yr oedd yn arfer- 
iad yn mhlith yr Iuddewon, oddyeithr eu bod yn rhy 
dlodion, i ddarparu beddrod iddynt eu hunain yn ystod 
eu bywyd. Ond nid oedd gan Grist dir o'i eiddo ei hun, 
er ei fod yn Feddiannydd nefoedd a daear ; gan hyny efe a 
gladdwyd trwy haelioni Ioseph o Arimathea, yn ei fedd ef, 
yr hwn a ddarparasai iddo ei hun. 

2. Dyoddefodd gasineb a gwaradwydd mawr. Efe a ddi- 
ystyrwyd ac a wrthodwyd gan ddynion ; yr oedd yn un o 
ychydig gyfrif, ac yn cael ei ddirmygu oherwydd tlodi ei rieni, 
a'i ddinas wael Nazareth. Edliwid iddo ei fod yn lwth, yn 
feddwyn, ac yn gyfaill publicanod a phechaduriaid ; gelwid 
ef yn dwyllwr y bobl ; ac weithiau gelwid ef yn ddyn gor- 
phwyllog, yn Samariad, ac yn un a chythraul ganddo. loan 
7. 20; 8. 48; 10. 20. Gelwid ef yn gablwr, a chyfrifid 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 217 

ef gan lawer yn frudiwr. neu un yn gwneutbur gwyrtbiau 
trwy gyfrinaeh a Beelzebub. Ysgymunasant ef. a ebytun- 
asant i ysgymuno pwy bynag a'i haddefai ef. loan 9. 22. 
Yr oeddynt yn awyddus am ei farwolaeth. ae yn ceisio ei lof- 
ruddio ef yn barbaus — weithiau trwy ortbrech, a pbrydiau 
ereill trwy ddicbellion : codasant gerig i'w labyddio ef yn 
fynycb. ac arweiniasant ef unwaitb i ael bryn. gan fwriadu 
ei daflu ef i lawr y dibyn, i'w ddryllio yn cbwilfriw yn 
erbyn y creigiau. Luc 4. 29. 

Fel hyn yr oedd ei bobl weledig ei bun yn ei gasau ac 
yn ei waradwyddo ef. loan 1. 11. "At yr eiddo ei bun 
y daetb. a'r eiddo ei bun nis derbyniasant ef." Ac yr oedd 
yn cael ei ddiystyru a'i gasau yn benaf gan y rbai a ystyrid 
yn fwyaf cyfrifoi. a'r gwyr mawrion. Yn wir yr oedd y 
casineb yn gyffredinol. I ba ran bynag o ? r wlad yr elai. yr 
ydoedd yn cyfarfod a cbasineb a diystyrwcb : yn Xgba- 
pernaum. a Iericbo : yn Ierusalem. yr bon oedd y ddinas 
sanctaidd. le. byd yn nod pan elai i fyny i'r deml i addoli ; 
yn Nazaretb befyd. ei ddinas ei bun, yn mblitb ei bertbyn- 
asau a'i gymydogion ei bunan. 

3. Efe a ddyoddefodd ymosodiadau Satan mewn dull 
angbyffredin. Unwaitb yn neillduol bu yrndrecbfa faitb 
rbyngddo a'r diafol. pan y bu ddeugain niwrnod yn yr an- 
ialwcb gyda bwystfilod gwylltion a cbytbreuliaid : ac yr 
oedd mor agored i awdurdod y diafol. fel yr oedd yn cael 
ei gario o amgylcb o le i le ganddo. pan yr ydoedd ar ys- 
tyriaetb arall mewn sefyllfa ddyoddefus iawn. 

IV. Yr wyf yn awr yn dyfod at ei ymddarostyngiad aH 
ddyoddefiadau diweddaf. o'r nos y bradycbwyd ef byd ei 
adgyfodiad. Ac yma yr oedd ei ddarostyngiad a'i ddyodd- 
efaint fwyaf. trwy yr byn yn benaf y gwnaetb foddlonrwydd 
i gyfiawnder Duw dros becbodau dynion. Yn gyntaf. gwertb* 
wyd ei fywyd gan un o'i ddysgyblion am ddeg darn ar hug- 
ain o arian : vr bvn oedd bris bvwyd caetbwas. Exod. 21. 
32. Yr ydoedd y pryd bwnw yn y loes frawycbus yn yr ardd. 
Gorcbuddiwyd ei enaid sanctaidd gan y fath brudd-der 

h. r. — ay. 10 



218 HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

erchyll, nes y dechrcuodd fod yn hynod o atlirist a gofidus, 
fcl y dywedodd, Trist ianm yio fy enaid hyd angau. ac yr 
oedd ynflin iaicn amo. Mor angerddol oedd ing ei enaid, 
fcl yr oedd yn gym y gwaed trwy chwysdyllau ei groen : fel, 
tra yr oedd ei enaid wedi ei lethu gan dristwch rhyfeddol 3 
yr oedd ei gorff yn orclmddiedig a gwaed. Yr oedd ei ddysg- 
yblion, y rbai a arferent fod iddo megys cyfeillion a theulu, 
y pryd hwn, yn fwy nac un amser, yn ymddangos wedi oeri 
tuag ato. ac yn ddiofal yn ei gylch, ac ar yr un pryd yr 
oedd gwyneb ei Dad wedi ei guddio oddiw T rtho ef. Daeth 
Iudas. i'r hwn y buasai Crist mor hynod o drugarog, ac a'i 
bradychodd ef yn y dull mwyaf twyllodrus ac ysgeler. Y 
swydclogion a'r sawdwyr a'i daliasant ac a'i rhwymasant ef ; 
ei ddysgyblion a'i gadawsant ef, ac a ffoisant ymaith. Nid 
yw ei gyfeillion goreu yn sefyll wrtho i'w gysuro yn y dyrn- 
hestl arswvdus svdd yn euro arno. Arweinir ef fel drw£- 
weithredwr i wyddfod yr offeiriaid a'r ysgrifenyddion, ei el- 
ynion gwenwynig a inarwol, fel y gallent hwy eistedd megys 
barnwyr arno. Yr oeddynt wedi ei gael yn awr i'w dwylaw, 
ac eisteddasant i fyny yr boll nos. er mwyn cael yr hyfrydwch 
o'i wawdio. Ond gan nad oeddynt yn amcanu at ddim llai 
na 'i fywyd, ymosodasant i chwilio am rj'w fiug-esgus i'w 
rocldi i farwolaeth. ac i geisio tystion yn ei erbyn ef. Ond 
gan nad oedd un i'w gael. gosodasant rai i gam-dystiol- 
aethu; a phan nad oedd eu tystiolaethau hwy yn cytuno a'u 
gilydd, holasant ef. gan obeitbio y caent afael ar rywbeth a 
ddeuai allan o'i enau ei bun. Yr oeddynt yn gobeithio y 
byddai iddo ddywedyd ei fod yn Fab Duw, yr hyn, medd- 
ylientj a fyddai yn ddigon. Ond gan eu bod yn gweled nad 
oeddynt yn debyg o gyrhaedd eu hamcan yn hyn, maent yn 
ei dynghedu yn enw Duw, i ddywedyd a oedd ai nid oedd ; 
a phan y cyfaddefodd ei fod, yna daeth yn amser Uawenhau 
gyda hwy, yr hyn a ddangosir ganddynt trwy boeri yn ei 
wynefy gosod hug ar ei lygaid, ei gernodio, ac yna erchi 
iddo brophwydo pwy a'i tarawodd ; gan ei watwar fel hyn 
*m iddo honi ei fod yn brophwyd. Ac y mae hyd yn 



BANES GWAITII Y PRYXEDIGAETH. *219 

nod y gweinidogion a Haw ganddynt yn y diystyrwch. 
Marc 14. 65. " A'r gweinidogion a'i tarawsant ef a 
rwiail." 

Yn ystod dyoddefiadau y nos hon. darfu i Petr, un o'i 
brif ddysgyblion. yn lie sefyll gydag ef i'w gysuro, fel yr 
ymddengys. gywilyddio ei arddel'. a'i wadu a'i wrthod a 
rbegfeydd a melldithion. Ac wedi i'r archoffeiriaid a'r hen- 
uriaid dreulio y nos i'w anmharchu mor gywilyddus. maent 
yn y boreu (boreu y diwrnod mwyaf hynod a fu erioed) yn 
ei ddwyn ef at Pilat. i'w gollfarnu ganddo ef i farwolaeth, 
oblegyd nid oedd ganddynt hwy awdurdod bywyd a marw- 
olaeth vn eu dwvlaw eu hunain. Mae vn cael ei ddwvn o 
flaen gorseddfaingc Pilat. ac yno y mae yr archoffeiriaid a'r 
henuriaid yn ei gyhuddo o fradwriaeth. A phan ddarfu i 
Pilat, wedi iddo chwilio i'r achos. ddadgan nad oedd yn cael 
dim bai vnddo. vr Iuddewon a ddaethant vn fwv ffvrni^ 
a chreulon am ei gollfarnu. Ar Lyn y mae Pilat, wedi iddo 
ei ryddhau. yn ei ddwyn yn aDghyfiawn i ail brawf : ac yno, 
heb gael dim yn ei erbyn. y mae yn ei ollwng ymaith dra- 
chefn. Yr oedd Pilat yn ymddwyn tuag ato megys adyn 
tlawd ac annheilwng : ond y mae arno gywilydd ei gollfarnu 
megys bradwr ar y fath ffug-esgus gwael. 

Ac yna cafodd ei anfon at Herod, i gael ei brofi ganddo, 
a dygwvd ef o flaen ei frawd-faingc ef : ei elynion yn ei 
ganlyn ac yn ei gyhuddo yn haerllug o fradwriaeth. neu un 
yn ymestyn at fod yn frenin. Xid ydyw Herod yntau yn 
ei gollfarnu. eithr. fel Pilat. yn edrych arno megys creadur 
tlawd. gwael ac annheilwng o sylw. ac yn unig yn chwerthin 
am ben yr Iuddewon a'u cyhuddent fel un peryglus i 
Caesar : ac am hyny. o ddirmyg. y mae yn ei wisgo mewn 
gwawd-wisg. yn ei ddiystyru. ac yn ei anfon yn ol at Pilat 
trwy heolydd Ierusalem. a'r wawd-wisg am dano. 

Ac yna y mae yr Iuddewon yn dewis Barabbas o'i flaen 
ef. ac. ar unwaith. y maent yn ymgreuloni, ac yn llefain yn 
uchel ar Pilat ei groeshoelio ef. Gran hyny y mae Pilat. wedi 
iddo ei glirio ddwywaith, a Herod unwaith. yn hynod an- 



220 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH, 

nghyfiawn yn ei ddwyn i brawf y drydedd waith, i edrych 
a fedrai gael rhywbeth digonol i'w groesboelio. Cafodd 
Crist ei ddiosg a'i fflangellu ; fel hyn y rhoddodd ei u gefn 
i'r curwyr." Wedi hyn, er fod Pilat yn dal i ddadgan nad 
oedd yn cael ynddo ef ddim bai, er hyny yr ydoedd mor an- 
nghyfiawn, fel y darfu iddo, rhag ofn yr Iuddewon, draddodi 
Crist iddynt i'w groeshoelio. Ond cyn iddynt osod y dded- 
fryd mewn gweithrediad, mae ei elynion cenfigenus a chreu- 
lon yn cymeryd pleser i'w wawdio drachefn ; maent yn tyru 
o'i amgylch, ac yn gwneyd gorchwyl pennodol o ymosod arno. 
Maent yn ei ddiosg, yn rhoddi am dano wisg o ysgarlad, cor- 
sen yn ei law, a choron o ddrain ar ei ben. Mae yr Iuddewon 
cystal a'r milwyr Rhufeinig yn ymuno yn y gorchwyl ; 
maent yn penlinio o'i flaen, ac yn gwaeddi yn ddiystyrllyd, 
" HenfFych well, brenin yr Iuddewon !" Maent hefyd yn 
poeri arno, yn cymeryd y gorsen o'i law, ac yn ei guro ar ei 
ben ! Wedi hyn arweiniasant ef ymaith i'w groeshoelio ; 
gwnaethant icldo ef ei hun gario ei groes, hyd oni ddarfu 
iddo, o herwydd gwendid, syrthio dani ; yna gosodasant hi 
ar un Simon, gwr o Cyrene. 

O'r diwedd, wedi dyfod i fynydd Calfaria, maent yn cyf- 
lawni y ddedfryd a gyhoeddasai Pilat mor anghyfiawn arno. 
Maent yn hoelio ei ddwylaw a'i draed wrth y groes, yna yn 
ei chodi yn unionsyth, ac yn sicrhau un pen iddi yn y ddae- 
ar, ac yntau o hyd yn crogi arni wrth nerth yr hoelion a dry- 
wanesid trwy ei ddwylaw a'i draed. Y mae dyoddefiadau 
Crist yn bresennol wedi dyfod i'w heithafoedd : yn awr, yr 
oedd y cwpan y gweddiasai mor daer ar iddo fyned heibio, 
wedi dyfod ; rhaid oedd iddo ei yfed, ac efe a wnaeth. Croes- 
hoeliad oedd y farwolaeth fwyaf poenydiol o un math o 
ddienyddiad yn y dyddiau hyny. Nid oedd y dyoddefydd 
yn rnarw cymaint oddiwrth boen yn unig trwy un math 
arall o farwolaeth ; ac oddiwrth y dull yma o farwolaethu 
y mae y gair Lladin sydd yn arwyddo poeni/dio wedi ei gy- 
meryd. Heblaw yr hyn a ddyoddefodd ein Harglwydd yn 
ei gorff trwy y farwolaeth arteithiol hon, yr oedd dyoddef- 



HAXES GWA1TH Y P1LYNED1GAETH. 221 

aint ei enaid yn ddirfawr mwy. Yn awr yr oedd yn y 
u llafur enaid 55 yr ydym yn darllen am dano yn y pro- 
phwyd: yn awr y niynodd Duw ei ddryllio ai gystuddio 
ef : yn awr y tvwalltodd efe ei enaid i farwolaeth, megys yn 
Esa. liii. Ac os darfu rr rhagfeddwl am y cwpan hwn 
wneyd iddo ehwysu gwaed, pa faint mwy ofnadwy a phoea» 
ns yr oedd yn rhaid i'w yfed fod ! Dyoddefodd amryw o 5 r 
merthyron lawer yn eu cyrff, tra yr oedd eu heneidiau yn 
orfoleddus. ac yn canu o lawenydd, yr hyn, dan ddyoddef- 
iadau eu dvn allanol. oedd yn eu cynnal i fuddugoliaethu 
arnynt Ond nid felly yr oedd gyda Christ : nid oedd 
ganddo ef y lath beth i'w gynnal ; eitbr dyoddefiadau 
mwyaf Crist oedd dyoddefiadau ei feddwl. er fod yr eiddo 
ei gorff yn ddirfawr. Ni ddarfu Crist chwysu gwaed 
ar y groes. fel y gwnaetbai yn flaenorol ; nid am nad 
oedd ei gyfyngder cymaiot yn awr. ond yr oedd ei waed yn 
cael agorfa ffordd arall. Ond er na ddarfu iddo cbwysu 
gwaed, eto yr oedd dyoddefiadau ei enaid yn gyfryw, fel y 
mae yn debygol iddynt rwygo ei ranau bywydawl : pan 
drywanwyd ef yn ei ystlys, yna y daetb allan ddwfr a gwaed. 
Ac felly wele yma fatb o gyflawniad llytbyrenol o Salm 
22. 14. "Fel dwfr y'm tywalltwyd : — fy ngbalon sydd fel 
cwyr : bi a doddodd yn ngbanol fy mberfedd. 55 

Yn awr, dan yr boll ddyoddefiadau hyn. yr oedd yr 
Iuddewon o byd yn ei wawdio ; ac yn ysgwyd eu penau, 
gan ddywedyd, " Ti, yr hwn a ddinystri y deml. ac a ; i bad- 
eiledi mewn tridiau, gwared dy bun : os ti yw Mab Duw, 
disgyn oddiar y groes. 55 Yr oedd byd yn nod yr offeiriaid, 
yr ysgrifenyddion a 5 r henuriaid. yn cyduno yn y floedd. gan 
ddywedyd. * ; Ereill a waredodd efe, ac nis gall waredu ei 
bun. 5 ' Ac y mae yn debyg fod y diafol yn ei boenydio yr 
un pryd hyd eithaf ei allu : ac oddiwrth hyn y dywedir, 
(Luc 22. 53.) " Eithr bon yw eich awr chwi, a gallu y ty- 
wyllwch. 5 ' 

Wedi i Grist, pan oedd dan y dyoddefiadau hyn, waeddi 
allan unwaith a thracbefn a lief uchel, ot diwedd efe a 



222 HANES GWAITH Y PItYNEDIGAETH. 

ddywedodcU Gorphenwyd, (loan 19. 30,) a ;i chan ogwyddo 
ei ben. efe a roddes i fyny yr ysbryd." Ac fel hyn y gor- 
phenwyd y peth mwyaf a rhyfeddaf a wnaethpwyd erioed. 
Yn awr y gwelodd yr angelion yr olygfa ryfeddaf a welsant 
erioed. Yn awr y cyflawnwyd y prif beth yr oedd am* 
rywiol osodiadau y ddeddf seremoniiol, yr holl oruchwyl- 
iaethau cysgodol, a'r holl aberthau o ddechreuad y byd, yn 
cyfeirio ato. 

Wedi i Grist fel hyn gael ei ddwyn dan awdurdod marwol- 
aeth, arosodd yno hyd foreu y trydydd dydd. Yna y gor- 
phenwyd y gwaith mawr, pwrcas y prynedigaeth, tuag at yr 
hyn yr oedd cynifer o barotoadau mawrion wedi cael eu 
gwneyd o ddechreuad y byd. Yna y gorphenwyd yr hyn 
oil oedd ofynol mewn trefn i ddyhuddo bygythion y ddeddf, 
a'r cwbl oedd anghenreidiol mewn trefn i foddloni cyfiawn- 
der dwyfol ; y pryd 'hwnw fe dalwyd gofyniad eithaf cyf- 
iawnder amddiffynol, do yr holl ddyled. Y pryd hwn y 
gorphenwyd holl bwrcas bywyd tragywyddol. Ac yn awr 
nid yw yn anghenreidiol gwneyd un peth yn ychwaneg tuag 
at bwrcasu iachawdwriaeth i bechaduriaid ; ni wnaed dim 
byth wedi hyny, ac ni wneir dim yn ychwaneg chwaith 
i dragywyddoldeb. 



PEN. III. 

Defnydd oddhvrth yr Ail Gyfnod. 

WpwTH fwrw golwg ar hanes gwaith y prynedigaeth, dang- 
osasom pa fodd y dygwyd y gwaith yn mlaen trwy y ddau 
flaenaf o'r tri phrif gyfnod i ba rai yr ydym wedi dos- 
parthu holl yspaid amser, sef, o'r cwymp hyd ymuniad Crist 
a chnawd, ac oddiyno hyd ddiwedd amser ei ddarostyng- 
iad. Eglurasom yn fanwl dan y blaenaf o'r cyfnodau hyn 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 223 

pa fodd yr oedd Duw yn parotui y ffordd i Grist ym- 
ddangos i bwrcasu pryncdigaetb : a than yr ail gyfuod, 
pa fodd y gwnaetbpwyd ac y gorpbenwyd y prynedigaetb. 
Yr wyf yn awr yn dyfod i wneyd ychydig nodiadau addysg- 
iadol oddiwrtb yr hyn a ddywedwyd ar y ddau destun ucbod> 
a'u hystyried yn gysylltiedig. 

I, Def/iydd Argyhoeddiad. 

Argyhoeddiad o angbrediniaeth, o hunan-gyfiawnder, a 
diofal esgeulusdra o iacbawdwriaetb Crist, 

I. Cyrnaint y niae y petbau liyn yn argyhoeddi y rhai 
nid ydynt yn credit yn, ond yn gwrthod yr Arglwydd lesu 
Grist ! ie, pawb nad ydynt yn ei dderbyn ef yn ewyllysgar. 
Gall pool ei dderbyn ef mewn proffes yn allanol, a gallant 
ddymuno meddiannu rhai ot bendithion a bwrcaswyd 
ganddo- ac eto heb ei dderbyn ef yn eu calonau. Gallant 
beidio bod o galon gyda dim y maent yn ei wneyd dros 
Grist : efallai nad ydynt yn gwneyd nemawr gyfrif o Grist, 
nac yn mynwesu unrhyw barcb diragritb tuag ato ; efallai 
nad agorasant erioed ddrws y galon iddo, eitbr parbau i'w 
gau allan bob dydd er pan gynygiwyd ei iacbawdwriaetb 
iddynt. Er iddynt agor eu calonau yn llydain i ereill, a 
rhoddi derbyniad rbwydd iddynt bob amser, eto y niae 
Crist yn cael ei gau allan yn feunyddiol. ac y maent wedi 
bod yn fyddar i'w boll waboddiadau ef. Nis gallent erioed 
deimlo tueddfryd yn eu calon i'w dderbyn, nac i ymddiried 
ynddo cbwaitb. 

Gadewcb i ni yn awr alw arnoeb i ystyried mor fawr yw 
eicb pecbod yn dal fel byn i wrtbod lesu Grist. Yr ydych 
yn diystyru y Person gogoneddus, erbyn dyfodiad yr bwn 
y gwnaetb Duw gymaint o ddarpariadau mawrion trwy y fath 
gadwyn o ragluniaethau rhyfeddol o ddechreuad y b d a'r 
bwn. wedi gwneyd yr boll bethau hyn ya barbd a Idanfoa- 
odd Duw i'r byd, <ran ddwyn oddiarngvlch beth anadnabycH- 
us o'r blaeu. sef undeb y natur ddwyfol a'r ddynolyn yr un 



224 HANES OWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

person. Yr ydych wedi bod yn euog o ddiystyru y Gwar- 
edwr mawr, yr hwn, wedi y fath ddarpariadau, a gwbl- 
haodd y prynedigaeth yn weithredol : ar hwn, wedi iddo 
dreulio tair neu bedair ar ddeg ar hugain o flynyddoedd 
mewn tlodi, lludded a dirmyg, yn mhwrcasiad prynedig- 
edigaeth, o'r diwedd a orphenodd y pwrcas trwy derfynu 
ei fy wyd dan y fath ddyoddefiadau dirboenus ; ac felly trwy 
ei angau, a'i arosiad am amser dan awdurdod marwolaeth, 
a gwblhaodd y cyfan. Hwn yw y Gwaredwr yr ydych chwi 
yn ei wrthod ae yn ei ddirmygu. Yr ydych yn diystyru 
holl ogoniant ei berson, a holl gariad Duw y Tad yn ei an- 
fon ef i'r byd, a'i holl gariad rhyfeddol ac ymddangosiadol 
yntau yn y gwaith hwn i gyd. Y maen gwerthfawr a osod- 
odd Duw yn Zion i fod yn sylfaen yn y fath fodd, a thrwy 
y fath weithrediadau rhyfeddol, yw yr un yr ydych chwi yn 
ei wrthod. 

Y mae pechaduriaid weithiau yn barod i ryfeddu fod an- 
nghrediniaeth yn cael edrych arno fel pechod mawr ; ond os 
ystyriwch yr hyn a ddywedwyd, pa fodd y gellwch ryfeddu? 
Os yw yr lachawdwr hwn mor fawr, a'r gwaith yma mor 
bwysig, a'r fath bethau mawrion wedi cael eu gwneyd 
mewn perthynas iddo, nid oes yn wir unrhyw achos i ryf- 
eddu fod gwrthodiad y Gwaredwr yn cyffroi digofaint Duw 
gymaint. Y mae yn dwyn euogrwydd mwy na phechodau 
gwaethaf y paganiaid sydd heb erioed glywed am y pethau 
hyn, ac heb gael cynyg erioed ar y Gwaredwr hwn. 

II. Y mae yr hyn a ddywedwyd yn rhoddi defnydd ar- 
gyhoeddiad i'r sawl y sydd, yn lie credu yn Nghrist, yn 
ymdclined iddynt eu hunain am iachawdwriaeth. Onid peth 
cyffredin gyda dynion ydyw cymeryd arnynt eu hunain y 
gwaith mawr y daeth Crist i'r byd i'w gyflawnu ? ac ym- 
ddiried i'w gweddiau, y drafferth a gymerant gyda chref- 
ydd, diwygiad eu bucheddau, a'u hunan-ymwadiad, i gy- 
meradwyo eu hunain ger bron Duw, ac i wneyd rhyw fath 
o iawn am eu pechodau a aethant heibio ? Bydded i'r cyf- 
ryw ystyried tri pheth : 



HANKS GWAITH Y PRYXEDIG AKTII. 225 

1. Mor fa wr ydyw y pcth yr ydych chwi yn ei gymeryd 
arnoch eich him, <ef gwneuthur gwaith Iachawdwr mawr y 
y byd. Yr ydych yn ymddiried y gwna eich cyflawniadau 
eich bun heddychu Daw am eich pechodau, a thueddu ei 
galon tuag atoch. Er eich bod yn dlodion, yn annheilwng, 
yn ddrygionus, ac yn halogedig, eto yr ydych yn ddigon 
rhyfygus i gymeryd arnoch y gwaith y darfu i unig-an- 
edig Fab Duw ddyfod yn ddyn er ei gyflawnu ! ac er yr 
hyn y bu Duw am bedair mil o flynyddoedd yn trefnu 
hoil oruchwyliaethau mawrion ei ragluniaeth, prif ddy- 
ben y rhai oedd parotoi y ffordd i Grist ddyfod i wneyd 
y gwaith hwn. Hwn yw y gwaith yr ydych chwi yn ynfyd 
yn tybied eich hun yn ddigonol ato ; megys pe byddai eich 
gweddiau a'ch cyflawniadau ereill chwi yn ddigon rhagorol 
i'r dyben hwn. Ystyriwch mor wageddus y w y tyb yr ydych 
yn ei goleddu am danoch eich hun ! Pa fodd yr ymddeng- 
ys y fath ryfyg yn ngolwg Duw, i'r hwn y costiodd gy- 
maint ! Nid ydoedd i J w gyrhaeddyd hyd yn nod ganddo 
ef, yr hwn oedd berson mor fawr a gogoneddus, ar lai 
cost na rhydio trwy for o waed, a myned trwy ganol ffwrn 
digofaint Duw. Ac mor wageddus y rhaid i'ch rhyfyg 
chwi ymddangos yn ngolwg Duw, pan y mae yn eich 
canfod yn dychymygu eich hun yn abl, a'ch cyflawniadau 
annheilwng a halogedig eich hunain yn ddigon rhagorol i 
gyflawnu gwaith ei Fab ef ei hun, i barotoi y ffordd i'r hwn 
y bu Duw yn trefnu holl achosion mawrion y byd am gyn- 
nifer o oesoedd ! 

2. Os oes sail i chwi i hyderu, fel yr ydych, yn eich cyf- 
iawnder eich hunain, yna y mae y cwbl a wnaeth Crist i 
bwrcasu iachawdwriaeth, a'r hyn oil a wnaeth Duw i barotoi 
y ffordd i hyny er cwymp dyn, i gyd yn ofer. Mae eich 
hunan-gyfiawnder chwi yn cyhuddo Duw o'r ynfydrwydd 
mwyaf, megys pe byddai wedi gwneyd pob peth yn ofer, i 
ddwyn oddiamgylch gyflawniad peth yr ydych chwi, a'ch 
gweddiau tlodion a halogedig, yn nghydag ychydig drafferth 
yn nghylch crefydd, yn ddigon abl i'w gwblhau eich hun- 

10* 



226 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ain. Can ys os gellwch cbwi ddyliuddo llidiawgrwydd Duw, 
a ehynicradwyo eich hun iddo ef trwy y moddion hyn, yna 
nis rhaid i chwi wrth Grist. Gal. 2. 21. "Os o'r ddeddf y 
mae cyfiawnder, yna bu Crist farw yn ofer." 

Os gellwch chwi wneuthur hyn trwy eich gweddiau a'ch 
gweithrodoedd da, yna y gallasai Crist arbed ei boenau ; 
gallasai arbed ei waed ; gallasai ymgadw o fewn mynwes ei 
Dad, heb ddyfod i'r byd hwn, i gael ei ddiystyru a'i war- 
adwyddo, a'i erlid i farwolaeth. Ni buasai yn anghenreid- 
iol i Dduw achosi cymaint o gyfnewidiadau yn sefyllfa y 
byd am bedair mil o flynyddoedd, i ddwyn oddiamgylch yr 
hyn a allasech chwi wneuthur mewn ychydig ddyddiau, yn 
unig trwy ymclrafferthu kg ychydig ymarferiadau crefydd- 
ol. Ystyriwch, pa ffolineb mwy y gallech gyhuddo Duw o 
hono na 'i fod wedi gwneyd yr holl bethau hyn mor ddi- 
ddyben : pan y gallasai, yn lie hyn i gyd, eich galw chwi 
allan, a chyflwyno i chwi y gorchwyl yr ydych yn tybied 
y gellwch ei gyfiawnu mor rhwydd ! Och ! mor ddall ydyw 
dynion anianol ! ac yn enwedig mor wageddus yw eu tyb- 
iau am danynt eu hunain ! Mor ddiwybodaeth ydynt o'u 
bychandra a'u halogrwydd ! Y fath bethau mawrion a bri- 
odolant iddynt eu hunain ! 

3. Chwychwi, y rhai a ymddiriedwch i'ch hunan-gyfiawn- 
der, ydych yn honi i chwi eich hunain y peth mwyaf 
a wnaeth Duw ei hun erioed ! Yr ydych yn ymddangos 
nid yn unig yn ddigonol i gyfiawnu gweithredoedd dwyfol, 
end y cyfryw yw eich balchder a'ch gwagedd, fel nad ydych 
yn foddlon heb gymeryd arnoch eich hun wneuthur yr unig 
orchwyl mwyaf a wnaeth Duw ei hun erioed ! Gwelwch 
oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, i Dduw osod ei holl weith- 
redoedd ereill islaw gwaith y prynedigaeth. Y mae gweith- 
redoedd rhagluniaethol Duw yn fwy na J i weithredoedd 
creedigol ; ac y mae ei holl weithredoedd rhagluniaethol, 
o ddechreuad cenedlaethau dynion, yn cael eu trefnu yn 
rhagbarotoawl i bwrcas y prynedigaeth. Mae cymeryd 
arnoch eich hun weithio allan brynedigaeth yn fwy peth na 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 227 

phe cymerech arnocli greu byd. Y firth orcliwyl a wnelech 
cbwi o honi, pe ceisieeh o dclifrif greu byd : neu, gan ym- 
wisgo a mawrhydi. ffag-gynyg llefuru y gair awdurdodol, a 
galw allan fydysawd o ddyddimdra : gan fwriadu myned 
rbagoch mewn trefn. a dywedyd, c - Bydded goleuni! bydded 
ffurfafen !" &c. Ond wrtb anturio i weithio allan eich 
prynedigaetb eicli bun, yr ydych yn yingais v&fwy peth na 
byn, ac yn ddifrifol ynddo, ac ni ebymerweb eich gwrthannog 
oddiwrtho. Yr yclycli yn ymorchestu at byn, ac yn llawn- 
feddwl eicli bun yn ddigonol iddo, ac yn dra hyclerus y 
bydd i cbwi ei gwblhau. 

Yr ydycb yn cymeryd arnocb wneyd y rhan fwyaf ac an- 
hawsaf ot gwaith bwn ? sef pwrcasu prynedigaetb. Grall- 
odd Crist gynawnu rbanau ereill y gwaitb bwn yn ddidraul ■; 
ond fe gostiodd y rban bon ei fywyd iddo, cystal a llafur a 
gofidiau aneirif. Eto bon ydyw y rban y inae personau 
bunan-gyfiawn yn myned yn ngbylcb ei cbyflawnu iddynt 
eu bunain. Pe buasai boll angeiion y nefoedd yn ddigonol 
i'r gwaitb bwn, a fuasai Duw yn yinosod i effeithio y fatb 
betbau ag a wnaetb mewn trefn iddo ? ac a fuasai ef bytb 
yn anfon ei Fab ei bun, Creawdwr yr aagelion, i'r byd, i 
gyflawnu a dyodclef y cyfryw betbau ? 

Mae yr byn y mae personau hunan-gyfiawn yn ei gymer- 
yd arnynt eu bunain, yr un petb ag a wnaetb Crist pan yr 
oedd yn ei ing a'i cbwys gwaedlyd, ac y bu farw ar y groes, 
yr hyn oedd y petb mwyaf a welodd llygaid yr angeiion 
erioed. Ond er cymaiot ydyw, y maent bwy yn dycbymygu 
y gallant wneyd yr un petb ag a gynawnodcl Crist trwyddo. 
Y mae eu bunan-gyfiawnder bwy mewn effiitb yn cybuddo 
offrymiad Crist o bono ei bun yn y dyoddefiadau byn, fel 
yr engbraifft benaf o ffolineb a welodd dynion nac aagelion 
erioed, yn He bod yr amlygrwydd gogoneddusaf o ddoetb- 
ineb a gras dwyfol. Ie, y mae bunan-gyfiawnder yn gwneyd 
y cwbl a wnaetb Crist trwy boll ystod ei fywyd, cymaint ag 
a lefarodd ac a ddyocldefodd, a'i gnawdoliaetb ei bun, ac 
nid hyny yn unig, ond befyd y cwbl a wnaetb Duw yn 



228 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ngoruchwyliaethau mawrion ei ragluniaeth o ddechreuad 
y byd hyd yr amser hwnw, megys dim namyn golygfa o'r 
fwyaf gwyllt, ac ynfydrwydd yn myned tu hwnt i bob peth. 

A ydyw yn unrhyw ryfeddod, gan hyny, fod ysbryd 
hunan-gyfiawn yn cael ei arddangos fel y mae yn yr ys- 
gry thyr, ac yn cael llefaru am dano megys y mwyaf niweid- 
iol i eneidiau dynion? Ac a ydyw yn un rhyfeddod fod Crist 
yn yr ysgrytbyr yn cael ei ddangos fel yn cael ei gyffroi gy- 
maint gan y Pbariseaid ac ereill, y rhai oeddynt yn yinddir- 
ied iddynt eu hunain eu bod yn gyfiawn, ac yn ymfalchio 
yn eu daioni, ac yn meddwl fod eu cyflawniadau hwy eu 
hunain yn rhyglyddiad drud o flfafr a chariad Duw ? 

Bydded i bawb o hyn allan gymeryd eu rhybuddio yn 
erbyn ysbryd hunan-gyfiawn. Chwychwi, y rhai ydych 
yn yinofyn am iachawdwriaeth, ac yn cymeryd poen gyda 
chrefydd, cymerwch ofal rhag ymddiried yn eich gweith- 
redoedd. Na. choleddwch y cyfryw feddyliau, y bydd i 
Dduw yn awr, ar ol iddo weled cymaint ydych wedi ei ddi- 
wygio, a'eh bod rai prydiau yn edifarus, ymheddychu a 
chwi, ac na fydd mor eiddigeddus tuag at eich pechodau 
gynt : y bydd i chwi ennill arno trwy y cyfryw bethau, a denu 
ei galon i ddangos trugaredd i chwi ; neu. o'r hyn lleiaf, y 
dylai Duw roddi derbyniad i'r hyn ydych yn ei wneyd, fel 
y byddo iddo gael ei dueddu trwy hyny i ryw fesur i faddeu i 
chwi, a chymeryd trugaredd arnoch. Os ydych yn myn- 
wesu y meddwl bod Duw yn rhwym o wneyd hyny, ac nad 
yw yn gweithredu yn gyfiawn os gwrthyd ddangos parch 
i'ch gweddiau a'ch ymdrechion chwi ; os ydych yn ymryson 
a Duw, ac yn achwyn arno nad yw yn ei wneuthur, mae 
hyn yn dangos beth ydyw eich tyb am eich cyfiawnder eich 
hun — ei fod yn bris gwerthfawr iachawdwriaeth, ac y dylai 
gael ei dderbyn fel y cyfryw gan Dduw. Mae y fath 
achwyniad ar Dduw, ac ymryson ag ef, am beidio cymer- 
yd mwy o sylw o'ch cyfiawnder chwi, yn dangos yn amlwg 
eich bod yn euog o'r rhyfyg o feddwl eich hun yn ddigonol 
i offrymu pridwerth eich iachawdwriaeth. 



HANES GWAITH Y FRYNEDIGAETH. 229 

III. Dyry yr liyn a ddywedwyd ar y testun hwn, ddef- 
nydd argyboeddiad i'r rliai hyny sydd yn diofal esgeuluso 
iachawdwriaeth Crist. Mae y rhai hyn yn arwain math o 
fywyd dideiinlad, gan esgeuluso moddion crefyddol a'u 
heneidiau eu hunain, heb gymeryd unrhyw lwybr i gael 
rhan yn Nghrist, nac yn yr byn a wnaeth ac a ddyodd- 
efodd. nae un bawl yn yr iacbawdwriaetb a bwreasodd ef. 
Mae eu meddyliau wedi eu llyngcu i fyny yn ngbylcb elw 
bydol, gwagedd a pbleserau ieuengctyd, a diystyrwcb o'r byn 
a glywant yn ngbylcb iacbawdwriaetb Crist, ac yn bresen- 
nol nid ydynt gymaint ag ymofyn am dani. Goddefwch 
i mi yma ymddyddan a cbwi trwy rai gofyniadau ym- 
resymgar. 

1 . A gafodd meddyliau cynifer o brophwydi, a breninoedd, 
a chyfiawnion. eu cymeryd i fyny gymaint a'r rbagolwg fod 
pwrcas iacbawdwriaetb i gael ei weitbio allan yn mben oes- 
oedd meitbion wedi iddynt bwy feirw ; ac a wnewch cbwi ei 
hesgeuluso wedi iddi gael ei cbyflawnu yn weithredol ? 
Cly wsocb am y cyfrif mawr yr oedd yr eglwys yn mbob oes 
yn ei wneutbur o bwrcas dyfodol Crist ; mor orfoleddus yr 
oeddynt yn ei ddysgwyl, fel yr oeddynt yn llefaru am dano, 
fel yr oeddynt yn myfyrio ar y petbau byn ac yn cbwilio 
iddynt. fel y canasant ganiadau gorboenus, ac fel yr oedd eu 
calonau yn llawenycbu ynddo, er nad oeddynt yn dysgwyl 
y byddai iddo gael ei gyflawnu byd lawer o oesoedd wedi 
eu marw bwy! 1 Petr 1. 10 — 12. Cymaint a lefarodd 
Esaiab a Daniel, a pbropbwydi ereill, yn ngbylcb y pryn- 
edigaetb hwn ! a chymaint yr oedd eu calonau yn ym- 
hyfrydu ynddo, a'u sylw a'u rayfyrdod wedi eu sefydlu 
arno ! Fel yr oedd meddwl Dafydd wedi ei lyngcu gan y 
testun hwn ! yr oedd ef yn dadgan mai byn oedd ei boll 
iacbawdwriaetb, a'i holl ddymuniad. 2 Sam. 23. 5. Fel y 
defnyddiodd ef ei lais a'i delyn i'w gyhoeddi, a'r fatb amlyg- 
rwydd gogoneddus o ddwyfol ras a cldangosir ynddo !— a byn 
oil, er nad oeddynt yn ei ganfod megys wedi ei gwblhau 
eto, ond yn gweled y byddai iddo gael ei ddwyn oddiam- 



230 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

gylch yn mhen eymaint o amser wedi eu dydd hwy. Ac 
fel y darfu Abraham a'r patriarchiaid ereill, yn flaenorol i 
hyn, orfoloddu yn y rhagolwg ar ddydd Crist, a'r pryned- 
igacth yr oedd ef i'w bwrcasu ! Ac fel yr oedd y seintiau 
hyd yn nod cyn y dylif yn ymgynhyrfu ac yn yniddyrch- 
afu yn y dysgwyliad am y dygwyddiad gogoneddus hwn, er 
ei fod y pryd hwnw mor bell yn mlaen, ac yn cael ei ddad- 
guddio mor egwan ac aneglur iddynt hwy. 

Yn awr, y mae y pethau hyn yn cael eu cyhoeddi i chwi 
megys wedi eu cyflawnu yn weithredol. Yn awr y mae yr 
eglwys wedi gweled cyflawnu yr holl bethau mawrion y 
prophwydasant hwy mor orfoleddus am danynt ; ac yr 
ydys wedi dangos i chwi yn ddigon eglur pa fodd y cafodd 
y pethau hyn eu cwblhau. Mat. 13. 17. "0 blegyd yn 
wir meddaf i chwi, chwennychu o lawer o brophwydi a 
rhai cyfiawn weled y pethau a welwch chwi, ac nis gwel- 
sant ; a chlywed yr hyn a glywch chwi, ac nis clywsant." 
Ac eto, pan y mae y pethau hyn yn cael eu gosod fel yma 
yn ddigon eglur o'ch blaen chwi megys wedi eu cyflawnu yn 
barod, mor ddiystyrllyd ydych o honynt ! Mor ddiofal 
ydych yn eu cyleh, gan fyned ar ol pethau ereill, ac heb 
gymaint a theimlo un dyddordeb yn y pethau hyn ! Yn 
wir y mae eich pechod yn gyffrous i J r eithaf yn ngolwg 
Duw. Y mae Duw wedi eich gosod chwi dan fanteision 
mawrion er eich tragywyddol iachawdwriaeth, llawer mwy 
nac a fwynhawyd gan seintiau yr hen amseroedd. Gos- 
ododd chwi dan oruchwyliaeth ogoneddusach ; rhoddodd i 
chwi eglurach dadguddiad o Grist a'i iachawdwriaeth ; ac 
eto yr ydych yn esgeuluso yr holl fanteision hyn, ac yn 
myned rhagoch gan fyw yn ddiofal, megys pe na b'ai dim 
wedi ei wneuthur, na 'r cyfryw gynygion wedi eu gosod 
o'ch blaen. 

2. Ydyw yr angelion wedi bod mor weithgar gyda iach- 
awdwriaeth Crist bob amser er cwymp dyn, er nad ydyw yn 
perthyn iddynt hwy yn union-gyrchol, ac a fydd i chwi, sydd 
mewn anghen o honi, ac yn cael cynyg ami. fod mor ddiofal 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 231 

yn ei chyleh ? Clywsoch fel y gwnaed yr angelion yn ddar- 
ostyngedig i Grist megys Cyfrvngwr ar y cyntaf, ac fel y 
maent wedi bod o hyd yn ysbrydion gwasanaethgar iddo ef 
yn y gorchwyl hwn. Y maent hwy wedi bod. yn yr holl 
oruchwyliaethau mawrion y clywsoch am danynt o dde- 
chreuad y byd, yn ddiwyd, ac megys fflam dan. ar waith 
yn wastadol fel ysbrydion gwasanaethgar yn gweinyddu i 
Grist yn ngwaith mawr prynedigaeth dyn. A phan ddaeth 
Crist, mor rwymedig oedd eu meddyliau gyda 'r gwaith ! 
Daethant at Zech arias, i'w hysbysu o ddyfodiad rhagredeg- 
wr Crist, Daethant at y Forwyn Fair, i'w hysbysu fod gen 
edigaeth Crist yn agosau. Daethant at Ioseph, i'w rybudd- 
io o'r perygl oedd yn bygwth yr Iachawdwr oedd newydd 
ei eni. ac i ddangos iddo pa fodd i'w ddiogelu. Ac fel yr 
oedd eu meddyliau wedi eu llyngcu i fyny yr amser y gan- 
wyd Crist i Holl luaws y llu nefol a ganasant foliant, gan 
ddywedyd, " Gogoniant yn y goruchaf i Dduw, ac ar y ddaear 
tangnefedd, i ddynion ewyllys da." Ac wedi hyny, yr 
oeddynt yn gweini i Grist o amser i amser pan oedd efe 
ar y ddaear : yr amser y temtiwyd ef. yn ei loes yn yr ardd, 
yn ei adgyfodiad, ac ar ei esgyniad. Mae yr holl bethau 
hyn yn dangos eu bod yn ddiwyd iawn gyda 'r gorchwyl ; 
ac y mae yr ysgrythyr yn hysbysu i ni eu bod yn horn* 
edrych i'r pethau hyn. 1 Petr 1. 12, " Ar yr hyn bethau 
y mae yr angelion yn chwennych edrych." Ac arddangosir 
hwy yn y Datguddiad megys yn cael eu cynnal yn y nef- 
oedd i ganu moliant i'r Hwn sydd yn eistedd ar yr orsedd- 
faingc, ac i'r Oen ! Yn awr a gaiff y rhai hyn gymeryd cy- 
maint sylw o'r iachawdwriaeth hon, ac o'r Iachawdwr, y rhai 
nid oes arnynt eu hunain unrhyw anghen am dani, nac un 
rhyw berthynas na dyddordeb ynddi, nac yn cael cynyg ami; 
ac a fydd i chwi sydd yn cael cynyg ami, ac yn y fath ddir- 
fawr anghen am dani, esgeuluso cymeryd sylw o honi ? 

3. A ddarfu Crist lafurio mor galed, a dyoddef cymaint 
i gyrhaedd yr iachawdwriaeth hon, ac onid ydyw yn werth 
amser i chwi gymeryd ychydig drafferth i ymofyn am dani? 



232 HANES GVVAITH Y PRYNEDIGAETH. 

A ocdd ein iachawdwriaeth ni yn gorwedd mor bwysig ar 
feddwl Crist, fel y cymhellwyd ef i ddyfod yn ddyn, ac i 
ddyoddef hyd yn nod angau ei hun, mewn trefn i'w cliyr- 
haedd ? ac onid ydyw yn werth amser i chwi, sydd mewn 
anghen o honi, ac a orfyddwch hebddi fod yn dragywyddol 
golledig, ymegn'io o ddifrif i feddiannu rhan ynddi pan y 
mae wedi ei chael, a phob peth yn barod ? 

4. A gymerodd y JDuw mawr gymaint o ofal yn nghylch 
yr iachawdwriaeth lion, fel y mynych ddadymchwelodd 
y byd i wneyd ffordd iddi ; ac wedi i bob peth gael 
ei orphen, onid ydyw o w r erth i chwi ymofyn am dani? 
Y fath bethau mawrion a rhyfedd a wnaeth efe : symud a 
gosod breninoedd, codi i fyny nifer mawr o brophwydi, 
gwahanu pobl neillduol oddiwrth y gweddill o'r byd, dad- 
ymchwelyd cenedloedd a theyrnasoedd, a sefyllfa y byd yn 
fynych ; ac felly y parhaodd i ddwyn yn mlaen y naill gyf- 
newidiad a chwyldroad ar ol y Hall am ddeugain canrif yn 
olynol, i wneyd ffordd i gyrhaeddyd yr iachawdwriaeth 
hon ! A phan y daeth yr Iachawdwr mawr ar ddiw T edd yr 
oesoedd hyn, gan fyned trwy restr faith o waradwydd a 
thlodi, a dyoddef holl donau llifeiriol digofaint Duw dros 
bechodau dynion, hyd oni orchuddiwyd ei enaid ganddynt : ac 
wedi cyflawnu yr holl bethau hyn er cyrhaeddyd iachawdwr* 
iaeth i bechaduriaid, onid ydyw yn werth i chwi ofalu cy- 
maint yn ei chylch, fel ag i beidio ei thaflu o'r neilldu, a 
gwneyd yn fach o honi, mewn cydmariaeth i elw bydol, 
dillad gwychion, digrifwch ieuengctyd, a phethau distadl 
ereill? 

Oh ! na fyddai i chwi y rhai ydych yn byw yn ddiofal am 
yr iachawdwriaeth hon, ystyried beth yr ydych yn ei wneyd ! 
Gall yr hyn a ddywedwyd ar y testun hwn ddangos i chwi 
y rheswm sydd dros ddefnyddio yr holiad hwnw o eiddo yr 
apostol, (Heb. 2. 3,) u Pa fodd y d'iangwn ni, os esgeuluswn 
iachawdwriaeth gymaint?" ac Act. 13. 41, " Edrychwch, O 
ddirmygwyr, a rhyfeddwch, a diflenwch : canys yr w r yf yn 
gwneuthur gweithred yn eich dyddiau, gwaith ni chredwch 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 233 

ddim, er i neb ei ddangos i chwi.' 5 Mae Duw yn edrych ar- 
noch chwi fel gelynion chwerwon igroes Crist, megys gwrth 
wvnebwyr a dirmygwyr holl ogoniant y gwaith mawr hwn. 
Ac os gwnaeth Duw gymaint cyfrif o ogoniant yr iachawd- 
wriacth fel y dinystriodd lawer o genedloedd i barotoi y 
ffordd i amlygu gogoniant ei Fabynddi. pa mor fyehan fvdd 
y cyfrif a wna efe o fywydau ac eneidiau deng mil o"r fath 
wrthwynebwyr a diystyrwyr a chwi, y rhai ydych yn parhau 
yn anedifeiriol, pan y mae eich iachawdwriaeth yn gorphwys 
yn llwybr y gogoniant hwnw ? Yn ddiau chwi a ddryllir yn 
chwilfriw fel llestr y crochenydd. ac a sethrir i lawr fel torn 
yr heolydd. Ond gall Duw, trwy amynedd rhyfeddol, gyd- 
ddwyn a phechaduriaid celyd diofal am yehydig : eithr nid 
hir y bydd iddo gyd-ddwyn a'r fath ddi'ystyrwyr o ; i anwyl 
Fab a'i iachawdwriaeth fawr, cyn y llwyr ddinystria efe 
hwynt fel na byddo meddyginiaeth na thrugaredd. 

II. Defnydd Cefnogrwydd. 

Diweddaf ag ail ddefnydd er cefnogi eneidiau llwythog 
i roddi eu hyder yn Nghrist am iachawdwriaeth. I bawb 
nad ydynt yn ddiofal ae esgeulus, ond yn gwneuthur ym- 
ofyn am ran yn Nghrist eu gorchwyl penaf, y rhai ydynt i 
ryw fesur yn deimladwy o'u hangen, ac yn arswydo rhag y 
digofaint sydd ar ddyfod : i'r cyfryw rai. y mae yr hyn a 
ddywedwyd ar y testun hwn yn dal allan gefnogrwydd 
mawr i anturio eu heneidiau ar yr Arglwydd Iesu Grist, 
Ac fel annogaethau priodol i'ch cynhyrfu i wneyd felly, 
gadewch i mi eich harwain i ystyried dau beth yn neill- 
duol. 

1. Cyflaicnder y prynedigaeth a wnaethpwyd. Yr yd- 
ych wedi gweled i'r gorchwyl o bwrcasu iachawdwriaeth 
gael ei gwbl orphen yn ystod amser darostyngiad Crist. 
Pan ddaeth Crist i fyny oddiwrth y nieirw, ac y dyrchaf- 
wyd ef o'r sefyllfa wael yr ymddarostyngasai iddi er ein 
hiachawdwriaeth ni, prynedigaeth bywyd tragywyddol a 



234 BAKES GWAITH Y Frvi'NEDIGAETH. 

gwbl orpbenwyd, fel nad oedd yn ofynol i un pcth yn 
ychwaneg gacl ei wneyd mewn pertbynas iddo. Ond yn awr 
y gweision a anfonwyd allan gyda'r genadwri. (Mat. 22. 4.) 
u Wele, parotoais fy nghiniaw : fy ychain a'm pasgedigion 
a laddwyd, a phob peth sydd barod : deuwcli i'r briodas." 
Gan hyny, a ydyw eicli pechodau yn fawrion ac anil ? Y 
mae yina ddigon wedi ei wneyd gan Grist i brynu cu 
niaddeuant. Nid yw yn ofynol i cliwi wrth ddim cyfiawn- 
der o'r eiddocli eich hunain er cael niaddeuant a chyfiawn- 
had i'ch ineddiant : nac yw. ond gellwch ddyfod yn rhad, 
heb arian ac heb werth. Am hyny, gan fod y fath wahodd- 
iad rhydd a grasol, yn cael ei roddi i chwi. deuwch, deuwch 
yn noetb fel yr ydycb ; deuwch megys troseddwr tlawd a 
cbolledig ; deuwcb a bwriwcb eicli bun i lawr wrth draed 
Crist, fel un wedi ei gollfarnu yn gyfiawn, ac yn hollol ddi- 
gymhortb. Y mae yma iachawdwriaeth gyfiawn wedi ei 
gweithio allan gan Grist, a tbrwyddo ef yn cael ei cbynyg 
i chwi. Deuwcb. gan hyny. derbyniwcb hi, a byddwch gad- 
wedig. 

2. Byddai i Grist wrthod un yn dyfod ato fel h} T n wneyd 
yn ofer yr holl bethau mawrion a ddygodd Duw oddiani- 
gylch o gwymp dyn hyd gnawdoliaeth Crist, Gwnelai hyny 
hefyd y cw^bl a wnaeth ac a ddyoddefodd tra ar y ddaear 
yn ofer ; ie. gwnelai yn ofer y cnawdoliaeth ei bun. Hyn 
oedd dyben yr holl bethau mawrion a wnaethpwyd. fel y 
byddai i'r sawl a ddeuai at Grist gael eu hachub. Gan 
hyny gellw T ch fod yn sicr na fydd Crist yn ol o achub pawb 
a ddeuant ato, ac a ymddiriedant ynddo ; canys nid ydyw 
ef yn ewyllysio ymrwystro yn ei waith ei hun. Nis gwrth- 
odir chwi gan Dduw y Tad chwaith ; canys nid ydyw ef 
yn ewyllysio siomi ei hun yn y cwbl a wnaeth am gynifer o 
gannoedd a miloedd o flynyddoedd, i barotoi y ffordd i iach- 
awdwriaeth pechaduriaid trwy Grist. Deuwcb, gan hyny, 
gwrandewch ar alwadau mwyn a thaeriou Crist ar eich en- 
aid. Deuwch tra y mae yn eich gwahodd, a gwnewch fel y 
mae yn gorchymyn i chwi. Mat. 11. 28 — 30, tC Deuwch 



HAXES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 235 

ataf fi. bawb a'r v sydd yn ftinderog ac vn Uwythog. a mi a 

esmwytbaf arnoch. Cymerweb ty iau arnoch. a dysgwch 
genvf : a chwi a gewch orphwysdra i'ch heneidiau. Canys 
fy iau sydd esniwyth a'ni baicb yu ysgafh." 



CYFNOD III. 

O ADG-YFODI.AD CRIST HYD DDIWEDD Y BYD. 

Yr ydym wedi dangos yu harod pa fodd y dygwyd 
gwaitb y pryuedigaetb yu mlaen trwy y d Iau flaenaf o'r 
/?*i chin nod. i ba rai yr ydym wedi dosparthu boll yspaid 
aruser o'r cwymp byd ddiwedd y byd. Yr ydym yu awr 
yn dyfod at y trydydd a'r olaf o bouyut. yr hwn sydd yu 
dechreu gydag adgyfodiad Crist : a dangoswn./o^ yr yspaid 
amser o ddiwedd darostyngiad Crist hyd ddiwedd y byd yn 
cad ei gymeryd ifyny i gyd i ddwyn oddiamgylch e faith neu 
Iwyddiaat mawr ei brynedigaeth. 

RHAGA&WEINIAD IR TRYDYDD CYFNOD. 

Nid am ua fu effeitbiau mawrion a llwvddiant gosonedd* 
us i brynedigaetb Crist o'r blaeu. byd yu nod o ddecbreuad 
cenedlaetbau dyniou : eitbr nid oedd yr boll lwyddiaut hwnw 
ocd rbagddarpariadol yu unig. ruewu ffordd o ddysgwyliad. 
fel rhvw vchvdig ffrwvthau a sesglir vn mlaeu y cvnbauaf. 
Xid oedd ycbwaueg o lwyddiaut cyn i Grist ddyfod nac a 
welodd Duw vn ofvuol i barotoi v ffordd i'w ddyfodiad ef. 
Yr amser priodol i brynedigaetb Crist lwyddo a cbael 
effaitb. sydd wedi i ; r pryuedigaetb gael ei wneyd. megys 
mai amser priodol y byd i fwynhau goleuni yr baul ydyw 
y dydd. wedi iddo godi. er i ui efallai gael rbyw ycbydig o'i 
adlewyrcbiad oddiwrtb y lloer a'r plauedau yu flaenorol i 



236 HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 

hyny. Ac nid oedd llwyddiant prynedigaeth Crist pan yr 
oedd ef ei hun ar y ddaear, ond bychan mewn cymhariaeth 
i'r hyn a fu wedi hyny. 

Ond wedi i Grist orphen y gorchwyl mwyaf ac anhawsaf 
o bob gwaith, yn awr daeth yr amser i gyrhaedd y dyben, 
sef yr effaith gogoneddus o hono. Wedi iddo fyned trwy ei 
holl ddyoddefiadau a'i ddarostyngiad, nid ydyw ef i ddy- 
oddef mwy. Eithr yn awr y daeth yr amser iddo fwynhau 
y llawenydd a osodwyd o'i flaen. Gan H iddo roddi ei en- 
aid yn aberth dros bechod," yn bresennol yw yr amser iddo 
" weled o'i had," cael " rhan gyda llawer," a " rhanu yr ys- 
pail gyda 'r cedyrn." 

Gosod i lawr sail i ddadymchwelyd teyrnas Satan, oedd 
un o ddybenion ymddarostyngiad Crist ; ac yn awr ydyw 
yr amser i effeithio hyny, megys y dywedodd Crist ychydig 
cyn ei groeshoeliad : " Yn awr y raae barn y byd hwn : yn 
awr y bwrir allan dywysog y byd hwn." loan 12. 31. Dy- 
ben arall oedd, casglu yn nghyd bob peth yn Nghrist, fel y 
gwelir yn adnod 32 : u A minau, os dyrchefir fi oddiar y 
ddaear, a dynaf bawb ataf fy hun ;" yr hyn sydd yn gyd- 
unol a phrophwydoliaeth lacob am Grist, pan ddeuai y 
Siloh, mai " ato ef y byddai cynnulliad pobloedd." Gen. 
49. 10. Dyben arall ydyw iachawdwriaeth ei bobl. Yn 
awr, wedi gorpheniad ei ddyoddefiadau, a pherffeithiad ei 
ymddarostyngiad, mae yr amser i hyny hefyd gymeryd lie 
wedi dyfod. Heb. 5. 8, 9. " Er ei fod yn Fab, a ddysg* 
odd ufudd-dod trwy y pethau a ddyoddefodd : ac wedi ei 
berffeithio, efe a wnaethpwyd yn awdwr iachawdwriaeth 
dragywyddol i'r rhai oil a ufuddhant iddo." Dyben arall 
oedd, cwblhau, trwy y pethau hyn, ogoniant mawreclclus 
i bersonau y Drindod. loan 17. 1. "Y Tad, daeth yr 
awr ; gogonedda dy Fab, fel y gogoneddo dy Fab dithau." 
Dyben arall oedd gogoneddiad y saint. loan 17. 2. " Megys 
y rhoddaist iddo awdurdod ar bob cnawd, fel am y cwbl a 
roddaist iddo, y rhoddai efe iddynt fywyd tragywyddol." 
Ac o hyn allan y mae holl oruchwyliaethau rhagluniaeth 



HANES GWAITH Y PR. YNEDlGAETH. 237 

Duw, hyd yn nod i ddyddimiad pob peth, i roddi ei wobr i 
Grist, ac i gvflawnu ei ddyben yn yr hyn a wnaeth ac a 
ddvoddefodd ar y ddaear, a'r llawenydd a osodwyd o'i flaen 
el 

I. Arddangosiadau Ysgrythyrol o l r Cyfnod hwn. 

Cyn myned yn mlaen i ystyried unrhyw beth neillduol 
a gyflawnwyd yn ystod y cyfnod hwn, sylwaf yn fyr pa 
fodd y mae ei amseroedd yn cael eu harddangos yn yr ys- 
grythyr. 

I. Gelwir amseroedd y cyfnod hwn, gan mwyaf, yn yr 
Hen Destament, y dyddiau diweddaf Yr ydym yn darllen 
yn fynych yn mhrophwydi yr Hen Destament am bethau 
a gai eu dwyn oddiamgylch yn y dyddiau diweddaf, ac 
weithiau yn y dyddiau olaf yr hyn sydd yn cyfeirio yn eg- 
lur at ddyddiau yr efengyl. Gelwir hwy y dyddiau diwedd- 
af, sir dyddiau olaf o herwydd mai hwn yw y cyfnod olaf o 
restr rhagluniaethau Duw ar y ddaear, cyfnod diweddaf 
gwaith mawr y prynedigaeth ; yr hwn sydd i symio i fyny 
megys weithredoedd rhagluniaethol Duw : goruchwyliaeth 
ddiweddaf y cyfammod gras ar y ddaear. 

II. Gelwir holl ystod y cyfnod hwn yn yr Ysgrythyr 
weithiau yn derfynau yr oesoedd. 1 Cor. 10. 11. " A'r pethau 
hyn oil a ddygwyddasant yn siamplau iddynt hwy, ac a ys- 
grifenwyd yn rhybndd i ninau, ar y rhai y daeth terfynau 
yr oesoedd." Ac y mae yr apostol. (Heb. 9. 26.) wrth yr ym- 
adrodd diicedd y byd, yn meddwl holl ddydd yr efengyl, o 
enedigaeth Crist hyd ddydd y farn : ;; Eithr yr awrhon un- 
waith yn niwedd y byd yr ymddangosodd efe, i ddileu pechod 
trwy ei aberthu ei hun. ;J Da y gellir galw yr yspaid hwn o 
amser yn ddiwedd y byd ; canys y mae yr holl amser hwn 
yn cael ei gymeryd i fyny i ddwyn pethau i'w terfyn. Or 
blaen yr oedd pethau mewn math a sefyllfa barotoawl ; ond 
yn awr y maent yn eu sefyllfa orphenawl. Dygwyd yn bres- 
ennol derfyn i sefyllfa gnawdol y pethau blaenorol, yr 



238 IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

hon sjdd yn diflanu yn raddol, ac y mae sefyllfa ysbrydol 
yn cael ei sefydlu fwy fwy. Dygwyd diwedd yn enwedig 
i sefyllfa flaenorol yr eglwys, yr hon y gellir ei galw yn 
sefyllfa fydol, dan yr hon yr ydoedd yn ddarostyngedig i 
ordinhadau cnawdol ac egwyddorion y byd. Yna y daeth 
diwedd i'r wladwriaeth Iuddewig, trwy ddinystr en dinas 
a'u gwlad. Wedi hyn, yn amser Cystenyn, fe ddaeth di- 
wedd i'r hen ymherodraeth Baganaidd. Y cam nesaf fydd 
gorpheniad leyrnas weledig Satan yn y byd, trwy gwymp 
Anghrist, a galwad yr Iuddewon. Ac, yn olaf, daw din- 
ystr ar agwedd allanol y byd ei hun, ar derfyniad dydd y 
farn. Dechreuodd y nefoedd a'r ddaear ymysgwyd, mewn 
trefn i ymddatod, yn ol prophwydoliaeth Haggai, cyn dyf- 
odiad Crist, fel y byddai i'r pethau nis gellir eu symud yn 
anig aros, (Heb. 12. 27 ;) hyny yw, fel y byddai i'r pethau 
sydd i ddyfod i ben derfynu, ac na byddai i ddim ond yr 
hyn sydd i barhau yn oesoedd yn unig aros. 

Yn y lie cyntaf, fe derfynwyd ordinhadau cnawdol yr 
addoliad Iuddewig, er gwneyd ffordd i osod i fyny addoliad 
ysbrydol yr hwn sydd i barhau yn dragywydd. loan 4. 21. 
" Iesu a ddywedodd wrthi hi, wraig, cred fi, y mae yr 
awr yn dyfod, pryd nad addoloch y Tad, nac yn y mynydd 
hwn, nac yn Ierusalem.' ; Adn. 23. " Ond dyfod y mae 
yr awr, ac yn awr y mae hi, pan addolo y gwir addolwyr 
y Tad mewn ysbryd a gwirionedd : canys y cyfryw y mae 
y Tad yn eu ceisio i'w addoli ef." Un enghraifft yw 
hyn o ddyfodiad y byd tymhorol i ben, a dechreuad y byd 
tragywyddol. Ac yna y daeth diwedd i'r deml allanol a 
dinas Ierusalem, er rhoddi lie i osod i fyny ddinas a theml 
ysbrydol, y rhai ydynt i barhau byth. Enghraifft arall o 
symudiad ymaith y pethau sydd barod i ddiflanu, fel y byddo 
i'r pethau nis gellir eu symud aros, yw dygiad yr hen ym- 
herodraeth Baganaidd rw therfyn, er gwneyd ffordd i ym- 
herodraeth Crist, yr hon sydd i barhau yn dragywyddol. 
Wedi hyny, ar gwymp Anghrist, fe roddir terfyn i rwysg 
gweledig Satan ar y ddaear, ac fe sefydlir breniniaeth Crist, 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 239 

yr hon sydd freniniaeth dragywyddol. Dan. 7. 27. " A'r 
freniniaeth a'r llywodraeth, a mawredd y freniniaeth dan yr 
holl nefoedd, a roddir i bobl saint y Goruchaf, yr hwn y 
niae ei freniniaeth yn freniniaeth dragywyddol, a phob llyw- 
odraeth a wasanaethant ac a nfuddhant iddo ;" yr hyn sydd 
enghraifft arall o ddyddiniiad y byd tymhorol, a dcchreu- 
ad yr un tragywyddol. Ac yna, yn olaf, fe roddir terfyn i 
ffurf y byd llygredig hwn. i wneyd ffordd i'r eglwys bres- 
wylio mewn preswylfa arall, yr hyn sydd i barhau yn dra- 
gywydd. 

O herwydd fod y byd yn dyfod fel hyn i'w derfyn trwy 
amrywiol gamrau a graddau, efallai, y mae yr apostol yn 
defnyddio yr ymadrodd, fod terfynaw y byd, ac nid ter- 
fyn y byd, wedi dyfod arnom : fel pe byddai i'r byd lawer 
o derfyniadau y naill ar ol y Hall. Yr oruchwyliaeth ef- 
engylaidd ydyw y sefyllfa orphenol ; y mae i gael ei threul- 
io i gyd i orphen pethau oeddynt o'r blaen yn cael eu 
parotoi, neu i ddyddimu pethau oeddynt o'r blaen yn sefyll. 
Y mae i gael ei threulio i gyd megys i symio pethau i fyny, 
ac i'w dwyn i'w canlyniad a'u priodol gyflawniad. Yn awr 
y mae yr holl gysgodau wedi eu cyflawnu, ac fe fydd i holl 
ragfynegiadau y prophwydi, o ddechreuad y byd, gael eu 
cyflawnu yn y cyfnod hwn. 

III. Gelwir y sefyllfa a gyrhaeddir trwy ddygwydd- 
iadau y cyfnod hwn yn nefoedd newydd a daear newydd. 
Esaiah 65. 17, 18. " Canys wele fi yn creu netbedd 
newydd, a daear newydd : a'r rhai cyntaf ni chofir, ac ni 
feddylir am danynt. Eithr llawenhewch a gorfoleddwch yn 
dragywydd yn y pethau a grewyf fi : canys wele fi yn creu 
Ierusalem yn orfoledd, a'i phobl yn llawenydd." Pen. 66. 
22. " Canys megys y saif ger fy mron y nefoedd newydd 
a'r ddaear newydd, y rhai a wnaf fi, medd yr Arglwydd, 
felly y saif eich had chwi, a'ch enw chwi." Gwel hefyd 
ben. 51. 16. Megys ag y mae sefyllfa flaenorol pethau, neu 
yr hen fyd, trwy y naill gam ar ol y Hall, yn ystod y cyf- 
nod hwn, yn dyfod i'w terfyn ; felly y mae sefyllfa newydd 



240 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

pethau, neu y ddaear newydd, yr hon sydd sefyllfa ysbryd 
ol. y yn cael ei dechreu a'i gosod i fyny. Mevva canlyniad 
i bob un o'r terfyniadau hyn i hen sefyllfa pethau, y mae 
dechreuad i sefyllfa newydd a thragywyddol. Felly, yr hyn 
oedd yn cydfyned a dinystr yr Ierusalem lythyrenol, oedd 
sefy dlliad yr un ysbrydol. Felly hefyd gyda golwg ar ddin- 
ystr yr hen ymherodraeth Baganaidd, yn nghyda phob ter- 
fyniad arall i hen sefyllfa pethau ; hyd oni ddelo terfyn o'r 
diwedd i ddull allanol y byd ei hun ; a'r eglwys a gaiff 
breswylio yn y nefoedd, yr hon a fydd breswylfod newydd. 
Tna y cwbl gyflawnir yr hyn a feddylir wrth y nefoedd 
newydd a'r ddaear newydd. G-wel Dat. 21. 1. 

Darparu teyrnas i'w Fab, yr hon oedd i barhau yn dra- 
gywydd, oedd dyben Duw yn nghreadigaeth y byd, (eanys 
y mae efe wedi ei neillduo i fod yn etifedd y byd.) Cyn 
belled ag y mae teyrnas Crist wedi ei gosod ifyny yn y byd, 
cyn helled a hyny y mae y byd wedi ei ddwyn i'w derfyn, a 
sefyllfa pethau tragywyddol wedi ei gosod i fyny — cyn belled 
a hyny y mae yr holl gyfnewidiadau a'r chwyldroadau mawr- 
ion yn y byd wedi eu dwyn i'w canlyniadau tragywyddol, 
a phob peth wedi dyfod i'w terfyn eithaf— cyn belled a hyny 
y mae dyfroedd afon faith Ehagluniaeth ddwyfol, i'r hon y 
mae cynifer o ffrydiau, a ehynifer o ddirwyniadau, yn ym- 
arllwys i'w cefnfor priodol, yr hwn y buont yn chwilio am 
dano o ddeehreuad eu gyrfa, ac felly y maent wedi dyfod i'w 
gorphwysfa. Cyn belled ag y mae breniniaeth Crist wedi 
ei sefydlu yn y byd, cyn belled a hyny y mae pethau wedi eu 
dirwyn i fyny a'u sefydlu yn eu sefyllfa dragywyddol, a 
therfyn wedi ei roddi i yrfa pethau yn y byd cyfnewidiol 
hwn ; cyn belled a hyny y mae y nefoedd gyntaf a'r ddaear 
gyntaf wedi dyfod i derfyniad, a'r nefoedd newydd a'r 
ddaear newydd, y nefoedd a'r ddaear dragywyddol, wedi eu 
sefydlu yn eu He. — Y mae hyn yn fy arwain i sylwi, 

IV. Fod y sefyllfa a gyrhaeddir trwy ddygwyddiadau 
y cyfnod hwn, yn cael ei galw yn fynych yn deyrnas 
nefoedd, neu deyrnas Dduiv. Yr ydym yn darllen yn 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 241 

fynych yn y Testament Newydd am deyrnas nefoedd. Yr 
oedd loan Fedyddiwr yn pregethu fod teyrnas nefoedd yn 
nesau : ac felly yr oedd Crist, a'i ddysgyblion ar ei ol ef ; 
gan gyfeirio at rywbeth a ddysgwylid gan yv Iuddewon yn 
y dyddiau hyny a elwid wrth yr enw hwn. Yrnddengy.s 
iddynt gymeryd y dysgwyliad a'r enw hwn yn benaf oddi- 
wrth brophwydoliaeth Daniel o freuddwyd Neimchodonosor. 
Dan. 2, 44. u Ac yn nyddiau y breninoedd hyn, y cyfyd 
Duw y nefoedd freniniaeth." Gwel hefyd pen. 7. 13, 14. 

Yn awr, y deyrnas nefoedd yma ydyw sefyllfa efengylaidd 
pethau yn yr eglwys, ac yn y byd, yn yr hyn y mae llwydd- 
iant prynedigaeth Crist yn gynnwysedig yn y cyfnod hwn. 
Gosodwyd i fyny deyrnasoedd galluog yn fynych o'r blaen, 
megys yr unbenaethau Babilonaidd. Persaidd, Groegaidd, a 
Rhufeinaidd. Ond Crist a ddaeth i osod i fyny y ddiwedd- 
af, yr hon nid yw deyrnas ddaearol, ond nn nefol. loan 
18. 36. " Fy mreniniaeth i nid yw o'r byd hwn." Hon 
yw y deyrnas y mae Crist yn llefaru am dani yn Luc 22. 29, 
" Ac yr wj'f yn ordeinio i chwi deyrnas, megys yr ordein- 
iodd fy Nhad i minau." Dechreuwyd y deyrnas hon yn 
fuan wedi adgyfodiad Crist, ac fe 'i cwblheir trwy amry vo- 
id gamrau o'r pryd hwnw hyd ddiwedd y byd. Wrth 
deyrnas nefoedd y meddylir weithiau, nid yn unig sefyllfa ys- 
brydol yr eglwys, yr hyn a ddechreuodd yn fuan wedi ad- 
gyfodiad Crist ; eithr hefyd y sefyllfa fwy perffdith a gyr- 
haedda wedi cwymp Anghrist ; ac weithiau y sefyllfa fwy 
gogoneddus a bendigedig y derbynir hi iddi yn nydd y farn. 
Felly yn 1 Cor. 15. 50. " Eithr hyn meddaf, frodyr, na 
ddichon cig a gwaed etifeddu teyrnas Dduw." — Sylwn dan 
y pen hwn ar amryw bethau yn neillduol, er deall yr hyn 
a ddywed yr ysgrythyrau mewn perthynas i'r cyfnod yma, 
yn fwy eglur. 

I. Y mae teyrnas Crist yn cael ei gosod i fyny yn benaf 
trwy bedwar o amgylchiadau mawrion dylynol, pob un o 
ba rai a elwir yn yr ysgrythyr yn ddyfodiad Crist yn ei 
freniniaeth. Y cyntaf oedd ei ymddangosiad yn ngoruch- 

II. r.— w. 11 



242 HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

wyliaethau rhyfeddol ei ragluniaeth yn nyddiau yr apostol- 
ion, i osod i fyny ei deyrnas, a dinystrio ei elynion, yr hyn 
a derfynodd yn ninystr Ierusalem. Gelwir hyn yn ddy- 
fodiad Crist yn ei freniniaeth. Mat. 16. 28. M Yn wir y 
dywedaf wrthych, y mae rhai o'r sawl sydd yn sefyll yma, 
a'r ni phrofant angau, hyd oni welant Fab y dyn yn dyfod 
yn ei freniniaeth." Yr ail a gyflawnwyd yn amser Cystenyn, 
pan ddinystriwyd yr ymherodraeth Rufeinig Baganaidd. 
Mae hyn yn cael ei arddangos fel dyfodiad Crist, a'i gyffel- 
ybu i'w ddyfodiad i farn. Dat. 6. 13 — 17. Y trydydd a gyf 
lawnir yn nghwymp Anghrist, ac a arddangosir fel dyfodiad 
Crist yn ei freniniaeth. Dan. vii., &c. Y pedwerydd yw 
ei ddyfodiad i'r farn olaf ; a dyma y peth a arwyddoceir yn 
benaf yn yr ysgrythyr wrth ddyfodiad Crist yn ei deyrnas. 

2. Mae pob un o'r tri dyfodiad blaenaf o'r rhai hyn yn 
ddarlun neu gysgod bywiog o'r pedwerydd dyfodiad a'r 
olaf, sef dyfodiad Crist i'r farn ddiweddaf, fel yr oedd prif 
oruchwyliaethau rhagluniaeth o'r blaen, yn gysgodau o'i 
ddyfodiad cyntaf. Fel y bydd adgyfodiad y meirw yn gy- 
sylltiedig a dyfodiad olaf Crist i'r farn, felly y mae pob un o'r 
tri blaenorol ag adgyfodiad ysbrydol. Yroedd adgyfodiad 
ysbrydol gogoneddus yn ngalwad y Cenedloedd, trwy yr hyn 
y dychwelwyd lluaws ato ef trwy bregethiad yr efengyl, o 
flaen ei ddyfodiad ef i ddinystrio Ierusalem. Ac yr oedd yn 
cydfyned a dyfodiad Crist yn amser Cystenyn, adgyfodiad 
ysbrydol gogoneddus y rhan fwyaf o'r byd adnabyddus, yn 
ei adferiad i'r sefyllfa o eglwys weledig o gyflwr Paganaidd. 
Bydd yn canlyn dyfodiad Crist i ddinystrio Anghrist, ad- 
gyfodiad ysbrydol i'r eglwys, wedi iddi fod yn hir megys yn 
farw, yn amser Anghrist. Gelwir hyn yr adgyfodiad cyntaf 
Dat. 20. 5. 

Drachefn, megys y l^ydd i Grist amlygu ei hun yn ogon- 
eddus yn y farn ddiweddaf, a dyfod yn ngogoniant ei Dad, 
felly y mae efe yn mhob un o'r tri amgylchiad blaenorol yn 
amlygu ei hun yn ogoneddus yn ei farnedigaethau ar ei el- 
ynion, ac yn nangosiad gras ac ewyllys da i'w eglwys. Ac 



HANES GWAITII Y TRYNGDIGAETH. 243 

megys y bydd yn cydfyned a dyfodiad diweddaf Crist, 
gasgliad personol yn nghyd o'i etboledigion o bedwar gwynt 
y nefoedd, felly yr oedd yn nglyn a phob un o'r rhai blaen- 
orol gasgliad ysbrydol i'r eglwys. Megys y bydd i'r casgl- 
iad hwn o'r etboledigion gael ei effeithio gan angelion 
Duw a sain udgorn, (Mat. 24. 31:) felly yr oedd pob 
un o'r casgliadau ysbrydol blaenorol, yn cael ei effeithio 
trwy udgorn yr efengyl, yr hwn a seinid gan weinidogion 
Crist. Fel y bydd yn rhagflaenu yraddangosiad olaf Crist, 
amser o ddirywiad ac annuwioldeb mawr, felly y bu, neu y 
bydd, gyda phob un o'i ymweliadau ereill. Y mae amser 
o wrthwynebrwydd mawr i'r eglwys yn rhagflaenori pob un 
o honynt ; yn flaenorol i'r cyntaf, gwnaed gwrthwynebiad 
grymus iddi gan yr Iuddewon ; i'r ail, yn amser Cystenyn, 
*gan y Pagan iaid ; i'r trydydd, gan Anghrist ; ac yn olaf, 
gwrthwynebir hi gan Gog a Magog, yn ol y desgrifiad a roddir 
yn y Datguddiad. 

Yr oedd Duw yn effeithio gwaredigaethau gogoneddus 
i'w eglwys, trwy bob un o'r dyfodiadau hyn o eiddo Crist. 
Yr oedd yn nglyn a'r cyntaf, yrhwn a derfynodd yn ninystr 
Ierusalem, ddygiad yr eglwys i sefyllfa ogoneddus yr ef- 
engyl. Yr oedd yn cydfyned a'r ail, yn amser Cystenyn, 
ddyrchafiad i'r eglwys o'i chyflwr erlidigaethus i sefyllfa o 
ryddid, a nodded yr awdurdodau gwladol, yn nghyda gor- 
uchafiaeth ar ei herlidwyr Paganaidd. Bydd yn cydfyn- 
ed a'r trydydd, yr hwn a gymer le gyda chwymp An- 
nghrist, ddyrchafiad yr eglwys i'r sefyllfa ogoneddus hond 
yr ydym yn darllen am dani mor fynych yn rhanau pro- 
phwydoliaethol yr ysgrythyr, trwy lwyddiant cyffredinol 
y gwirionedd, mwynhad o ryddid, heddwch a llawenydd. 
Ac yn nglyn a'r olafj bydd dyrchafiad i'r eglwys i ogoniant 
perffaith yn y nefoedd. 

Y mae dinystr arswydus i'r annuwiolion, a gelynion yr 
eglwys, yn cydfyned a phob un o'r ymweliadau hyn o eiddo 
Crist. Yr oedd yn cydfyned a'r cyntaf ddinystr yr Iudd- 
ewon erlidigaethus, yr hyn oedd yn hynod o ddychrynllyd ; 



244 HANES GWAITII Y FRYNEDIGAETH. 

a'r ail, a barnedigaethau arswydus yr erlidwyr Paganaidd ; 
ac yn cydfyned a'r trydydd, y bydd dinystr ofnadwy An- 
nghrist, y gelyn chwerwaf a chreulonaf y cyfarfu yr eglwys 
ag ef erioed ; a'r pedwerydd, a digofaint a dialedd dwyfol 
ar yr holl annuwiolion. Yn mhellach, y mae pob un o'r 
yraweliadau hyn o eiddo Crist yn derfyn i'r hen bethau, ac 
yn ddechreuad nefoedd newydd a daear newydd ; neu yn 
derfyn i sefyllfa dynihorol, ac yn ddechreuad i un dragy- 
wyddol. 

3. Sylwyf, nad yw pob un o'r goruchwyliaethau mawrion 
hyn, y rhai ydynt yn arddangos dyfodiad Crist yn ei 
deyrnas, ond cynifer o gamrau a graddau o gyflawniad yr 
un amgylchiad hwnw a ragfynegwyd gan Dan. 7. 13. 14 : 
" Mi a welwn mewn gweledigaethau nos, ac wele, megys 
Mab y dyn oedd yn dyfod gyda chymylau y nefoedd ; ac at* 
yr Hen Ddihenydd y daeth, a hwy a'u dygasant ger ei fron 
ef. Ac efe a roddes iddo lywodraeth, a gogoniant, a bren- 
iniaeth, fel y byddai i'r holl bobloedd, cenedloedd a ieith- 
oedd ei wasanaethu ef : ei ly wodraeth sydd ly wodraeth dra- 
gywyddol, yr hon nid a ymaith, a'i freniniaeth ni ddyfeth- 
ir." Hyn yw y peth yr oedd yr Iuddewon yn dysgwyl am 
dano, ac yn ei alw yn "ddyfodiad teyrnas nefoedd ;" a'r hyn 
yr oedd loan Fedyddiwr a Christ yn cyfeirio ato, pan y dy- 
wedent, u Nesaodd teyrnas nefoedd." Mae yr amgylchiad 
mawr hwn yn cael ei gyflawnu trwy amrywiol gamrau. 

4. Pan ddaeth Crist, gyda phregethiad yr apostolion, i 
osod ei deyrnas i fyny yn y byd, yr hon oruchwyliaeth a 
derfynodd gyda dinystr Ierusalem, cafodd ei gyflawnu y 
pryd hyn i radd gogoneddus ; pan ddinystriwyd yr ymher- 
odraeth Baganaidd yn amser Cystenyn, cafodd ei gyflawnu 
radd yn mhellach; pan ddinystrir Anghrist, caiff ei gyflawnu 
radd yn uwch eto : ond pan ddelo diwedd y byd, yna y cyf- 
lawnir ef i'r gradd perffeithiaf o gwbl. Ac am nad yw y 
pedwar dygwyddiad mawr hyn ond darluniau y naill o'r 
Hall, a'r tri blaenaf ond cysgodau o'r olaf, a chan nad yd- 
ynt oil ond cynifer o gamrau tuag at ddwyn yr un peth 



IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 245 

i ben ; am hyny gwelwn eu bod o amser i amser yn 
cael prophwydo am danynt oil fel un peth, megys yn nihro- 
phwydoliaethau Daniel, ac yn y 24ain bennod o Matthew, 
lie yr ymddengys fod rbyw bethau yn fwy perthynol i'r 
naill o honynt, a phethau ereill i arall. 

Gan fod teyrnas Crist yn cael ei dwyn yn mlaen trwy 
amrywiol gamrau, ymddengys fod y dyben yn mhob un 
o honynt yn cael ei gyflawnu i bellach gradd nac yn y 
rhagflaenorol. Yr oedd hwnw yn amser Cystenyn yn fwy a 
phellach cyflawniad o deyrnas Crist, na 'r un a derfynodd 
yn ninystr Ierusalem ; bydd yr hyn a wneir yn nghwymp 
Anghrist yn gyflawniad pellach o'r un peth, na 'r hyn a 
gvmerodd le yn amser Cystenyn ; ac felly yn mlaen gyda 
golwg ar bob un : felly y mae teyrnas Crist yn cynyddu ac 
yn myned rhagddi yn raddol trwy yr amrywiol gamrau 
mawrion hyn o'i chyflawniad, o amser adgyfodiad Crist hyd 
ddiwedd y byd. 

5. Y rhagluniaethau mawrion o eiddo Duw rhwng y fed- 
war amgylchiad hyn, ydynt i wneyd ffordd i deyrnas a 
gogoniant Crist, yn y dygwyddiad mawr sydd i ganlyn. 
Ymddengys fod yr holl oruchwyliaethau rhagluniaethol 
hyny tuag at yr eglwys a'r byd, yn flaenorol i ddinystr yr 
ymherodraeth Baganaidd yn amser Cystenyn, yn gwneyd 
ffordd i amlygu gogoniant Crist, a dedwyddwch yr eglwys 
trwy yr amgylchiad hwnw. Ac felly y rhagluniaethau 
mawrion wedi hyny, hyd gwymp Anghrist, a dechreuad yr 
amser gogoneddus a wawria ar yr eglwys yn y canlyniad, 
ydynt oil, fel yr ymddengys, i barotoi y ffordd i fwy o ogon- 
iant Crist a'i eglwys trwy yr amgylchiad hwnw ; a'r rhai 
dylynol hyd ddiwedd y byd, ymddengys, ydynt oil i am- 
lygu mwy o ogoniant Crist yn nyddimiad pob peth. 
Meddyliais fel hyn mai anghenreidiol oedd gwneyd sylw 
cyffredinol ar y pethau uchod fel y maent yn dwyn perth- 
ynas a'r cyfnod diweddaf, cyn cymeryd sylw o ragluniaethau 
neillduol, trwy ba rai yr oedd gwaith y prynedigaeth yn cael 
ei gario yn mlaen yn ystod y cyfnod hwn, yn eu trefn. 



246 HANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 

Cyn myned yn mlaen, rlioddaf ateb byr i un Gofyniad, 
sefj Paliam y mae teyrnas Crist, wedi ei ymddarostyngiad 
ef, yn myned yn mlaen mor raddol, pan y gallasai Duw yn 
hawdd ei gorpben ar unwaitb ? — Er mai rhyfyg fyddai i ni 
honi dirnad holl ddybenion Duw yn hyn, eto yn ddiau y 
mae Uawer o'i ddoetbineb ef i'w weled ynddo ; ac yn neill- 
duol yn y ddau betb hyn : 

' 1. Y mae gogoniant doethineb Duw trwy hyn yn cael ei 
ddwyn yn fwy amlwg i sylw creaduriaid. Pe buasai yn 
cael ei wneyd ar unwaith, neu mewn amser hynod o fyr, 
ni chawsid y fath gyfleusderau i'w ddirnad ac i sylwi ar 
gamrau manwl doethineb dwyfol a phan y mae y gorchwyl 
yn cael ei gyflawnu yn raddol, a'r naill effaith o'i ddoeth- 
ineb ef yn cael ei ddwyn i'n sylw ar ol y Hall. Y mae 
Duw wedi penderfynu yn ddoeth gyflawnu y dyben mawr 
hwn trwy restr hirfaith o ddygwyddiadau rhyfeddol, fel y 
byddo i'w ddoethineb gael ei arddangos yn yr holl restrau, 
a'i weled yn yr amlygiadau oeddynt yn dilyn naill y Hall 
mor hynod. Pe buasai yr holl ogoniant sydd yn ymddangos 
yn y dygwyddiadau hyn yn cael ei amlygu ar unwaitb, bu- 
asai yn ormod i ni : buasai yn dallu ein golygon. ac yn fwy 
nac a allasem ni gynnwys. 

2. Y mae yr oruchafiaeth ar Satan yn fwy gogoneddus. 
Gallasai Duw yn hawdd, trwy weithred hollalluog, ddryll- 
io Satan ar unwaith ; ond trwy roddi iddo amser i ddef- 
nyddio ei holl gyfrwysdra i attal llwyddiant effeithiau 
yr hyn a wnawd ac a ddyoddefwyd gan Grist, nid ydyw yn 
cael ei orchfygu yn unig trwy ruthr diarwybod iddo, ond 
y mae yn cael cyfleusderau helaeth i ddefnyddio ei holl 
gyfrwysdra a'i allu drachefn a thrachefn, i gryf hau cymaint 
ag a allai ar ei achos trwy waith llawer o oesoedd. Fel hyn 
y mae Duw yn ei ddyrysu ac yn ei ddinystrio, ac yn codi i 
fyny deyrnas Crist amser ar ol amser, er gwaethaf ei holl 
ddichellion a'i weithredoedd mawrion, a thrwy bob symudiad 
y mae yn ei chodi yn uwch uwch, nes ydyw o'r diwedd yn 
cael ei chyflawn sefydlu, a Satan yn cael ei orchfygu yu 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 247 

hollol a thragywyddol. — Yr wyf yn awr yn dyfod yn mlaen 
i sylwi ar y dvgwyddiadau neillduol hyny, trwy ba rai y 
mae llwyddiant prynedigaeth Crist wedi cael, neu i gael, ei 
gyflawnu, o orpheniad ei ymddarostyngiad ef hyd ddiwedd 
y byd. 

II. Y modd yr addaswyd Crist i gwblhav, dyben ei Bryn- 

edigaeth. 

Fel yr oedd cnawdoliaeth Crist yn anghenreidiol mewn 
trefa i'w wneyd yn gyfaddas i bwrcasu prynedigaeth ; felly 
yr oedd ei adgyfodiad a'i esgyniad yn ofynol mewn trefn i 
Iwyddo ei bwrcas. 

I. Ei adgyfodiad. Yr oedd yn anghenreidiol i Grist 
adgyfodi oddiwrth y meirw, mewn trefn i gyrhaedd dyben 
ac effaith pwrcasiad y prynedigaeth. Yr oedd Duw y Tad 
wedi rhoddi hoil waith y prynedigaeth i'w Fab. fel y byddai 
iddo nid yn nnig ei bwrcasu fel offeiriad, ond ei ddwyn 
oddiamgylch yn weithredol fel brenin ; ac y byddai iddo 
wneyd hyn fel Duw-dyn. Nid oedd gan Dduw y Tad ddim 
i'w wneyd a dyn syrthiedig mewn ffordd o drugaredd ond 
trwy gy fryngwr. Eithr mewn trefn i Grist ddwyn yn 
mlaen lwyddiant ei brynedigaeth ei hun megys Duw-dyn, 
yr oedd yn anghenreidiol iddo adgyfodi oddiwrth y meirw. 
Gan hyny y mae Crist, wedi iddo orphen y pwrcas hwn 
trwy angau, yn adgyfodi oddiwrth y meirw, er cyflawnu dy- 
ben ei bwrcas. Yr oedd Duw y Tad wedi cyflwyno y gwaith 
hwn iddo ef, fel y byddai iddo, megys Arglwydd pawb, 
drefnu pob peth i ddwyn yn mlaen ei fwriadau ei hun. 
llhuf. 14. 9. " Oblegyd er mwyn hyn y bu Crist farw, ac 
yr adgyfododd, ac y bu fyw drachefn hefyd, fel yr arglwydd- 
iaethai ar y meirw a'r byw hefyd." 

Yn wir yr oedd adgyfodiad Crist (ac felly hefyd ei 
esgyniad) yn rhan o lwyddiant yr hyn a wnaeth ac a ddy- 
oddefodd yn ei ymddarostyngiad. Er na ddarfu Crist yn 
briodol bwrcasu prynedigaeth iddo ei hun, eto efe a bwrcas- 



248 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

odd fywya tu gogoniant tragywyddol iddo ei him, megys gwobr 
am yr hyn a wnaeth ac a ddyoddefodd. Phil. 2. 8, 9. " Efe 
a'i darostyngodd ei hun, gan fod yn ufudd hyd angau, ie 7 
angau y groes. herwydd paham, Duw a'i tra-dyrchafodd 
yntau." Ac fe ellir edrych ar hyn fel rhan o Iwyddiant pwr- 
uas Crist j gan na ddarfu efe adgyfodi fel person anghyhoedd, 
ond megys pen ei eglwys ; oblegyd yr oeddynt hwy oil, fel pe 
buasai, yn adgyfodi gydag ef Yr oedd Crist yn cael ei gyf- 
iawnhau yn ei adgyfodiad, a Duw trwy hyny yn ei ryddhau 
ef, gan ei fod wedi gwneuthur a dyoddef digon dros bechodau 
ei holl bobl. Rhuf. 4. 25. u Yr hwn a draddodwyd dros ein 
pechodau ni, ac a gyfodwyd Pn cyfiawnhau ni." A Duw a 
roddodd iddo feddiant o fywyd tragywyddol, fel pen yr eg- 
lwys, ac megys gwystl sier y byddai iddynt hwythau gan- 
lyn. Canys yr oedd adgyfodiad Crist oddiwrth y meirw 
yn ddechreuad bywyd tragywyddol ynddo ef. Bywyd mar- 
wol oedd ei fywyd ef cyn ei angau, bywyd amserol : ond 
wedi ei adgyfodiad yr oedd yn fywyd tragywyddol. Rhuf. 
6. 9. " Gan wybod nad yw Crist, yr hwn a gyfodwyd oddi- 
wrth y meirw, yn marw mwyach ; nad arglwyddiaetha mar- 
wolaeth arno mwyach." Dat. 1. 18. "A'r hwn wyf fyw, ac a 
fum farw ; ac wele, byw ydwyf yn oes oesoedd, Amen." 
Ond rhoddwyd iddo ef feddiant o'r bywyd tragywyddol 
hwn, fel pen y corff; fel y mae yr holl eglwys megys yn 
adgyfodi ynddo ef. Ac yn bresennol nid ydyw ef, yr hwn 
a ddyoddefodd gymaint yn ddiweddar, i ddyoddef dim byth 
mwyach, ond efe a aeth i mewn i ogoniant tragywyddol. 

Adgyfodiad Crist oedd y mwyaf gorfoleddus o'r holl ddy- 
gwyddiadau ; oblegyd trwy hyn y cafodd orphwysdra oddi- 
wrth y gwaith mawr a dyrys o bwrcasu prynedigaeth, 
ac y derbyniodd dystiolaeth Duw ei fod wedi ei orphen. 
Marwolaeth Crist oedd y mwyaf a'r rhyfeddaf o ddygwydd- 
iadau, ond yr oedd ynddi lawer o bethau gofidus. Eithr 
trwy adgyfodiad Crist, cafodd y gofidiau hyn eu troi yn 11a- 
wenydd. Y mae Pen yr eglwys, trwy y dygwyddiad mawr 
hwn, yn myned i mewn i feddiannu bywyd tragywyddol* 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 249 

a'r holl eglwys megys yn cael ei M hadgenedlu i obaith 
bywiol." 1 Pet. 1. 3. Arosasai wylofain dros brydnawn, 
ond erbyn y boreu dacth gorfoledd. Hwn yw dydd ei 
deyrnasiad fel pen yr eglwys, ac y mae yr holl eglwys yn 
teyrnasu gydag ef. Yr oedd y dydd hwn yn teilyngu cael 
ei gadw mewn coffadwriaeth yn y modd mwyaf gorfoleddus. 
Salm 118. 24. " Dyma y dydd a wnaeth yr Arglwydd ; 
gorfoleddwn a llawenychwn ynddo." Ac am hyny, mae y 
dydd hwn, uwchlaw pob diwrnod arall, wedi ei nodi allan i 
gael ei sancteiddio yn wythnosol megys dydd o orphwysdra 
a llawenydd sanctaidd, hyd ddiwedd } T byd, fel y byddo i'r 
eglwys ynddo gydorphwys a chydlawenychu a'iPhen. Ac 
megys mai y drydedd bennod o Genesis yw y fwyaf galarus 
yn y BibL felly y gellir edrych ar y pennodau hyny yn yr 
efengylwyr ag sydd yn rhoddi yr hanes am adgyfodiad Crist, 
fel y rhai mwyaf gorfoleddus ynddo. Mae y rhai hyn yn 
rhoddi hanes am orpheniad pwrcas y prynedigaeth, a de- 
chreuad gogoneddiad Pen yr eglwys, megys y sel a'r ernes 
mwyaf o ogoneddiad tragywyddol ei holl aelodau, 

Y mae i'w sylwi yn mhellach, fod dydd yr efengyl yn 
fwyaf priodol yn dechreu gydag adgyfodiad Crist. Yr oedd 
goruchwyliaeth yr Hen Destament yn parhau hyd onid ad- 
gyfododd Crist oddiwrth y meirw : eithr y mae hi yn awr yn 
pallu, gan fod pob peth oedd yn cael eu gosod allan yn or- 
dinhadau cysgodol yr oruchwyliaeth hono wedi eu cyflawnu. 
Yma yn fwyaf priodol y mae nos yr Hen Destament yn di- 
weddu; ac yr oedd adgyfodiad Crist o'r bedd gyda gorfol- 
edd a gogoniant, yn gyfFelyb i godiad haul wedi nos faith 
o dywyllwch, yn gwneyd ei ymddangosiad mewn dysgleir- 
deb gorfoleddus i oleuo y byd. Y mae yr oruchwyliaeth 
orfoleddus hono yn awr yn dechreu, yr oruchwyliaeth og- 
oneddus y tystiolaethodd y prophwydi gymaint am dani. 
Yn awr y cyfododd Haul yr efengyl yn ei ogoniant, " a 
meddyginiaeth yn ei esgyll," fely byddai i'r rhai hyny sydd 
yn ofni enw Duw fyned " allan a chynyddu megys lloi 
pasgedig." 

H. R-— W li • 



250 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

II. Esgyniad Crist i'r nef. Wrth ymdrin a hyn cymer- 
af i mewn ei eisteddiad ar ddeheulaw Duw. Canys nid oedd 
esgyniad Crist yn ddim namyn ei ddyrchafiad ar ddeheu- 
law Duw mewn gogoniant. Mae gwaredwr pobl megys eu 
brenin, er mwyn gosod ei hun yn y sefyllfa fwyaf cyrahwys 
i hyny, yn cael ei sefydlu yn gyntaf yn ei orseddfaingc. 
Dywedir i ni i Grist gael ei ddyrchafu i'r dyben hwn, fel y 
byddai iddo trwy hyny gyrhaedd llwyddiant y prynedigaeth. 
Act. 5. 31. " Hwn a ddyrchafodd Duw a'i ddeheulaw, i roddi 
edifeirwch i Israel, a maddeuant pechodau." 

Esgyniad Crist i'r nef, fel ped fuasai, oedd ei goroniad 
parchus a difrifol, pan y gosodwyd ef gan ei Dad ar yr 
orsedd, ac yr urddwyd ef ganddo a gogoniant y deyrnas a 
brynasai iddo ei hun, fel y byddai iddo trwy hyny dderbyn 
llwyddiant ei deyrnas, a buddugoliaethu ar ei holl elynion. 
Salm 110. 1. u Eistedd ar fy neheulaw hyd oni osodwyf 
dy elynion yn faingc i'th draed." Aeth Crist i'r nefoedd 
mewn trefn i dderbyn llwyddiant ei brynedigaeth, megys y 
byddai yr archoffeiriad gynt, wedi yr offrymai yr aberth, yn 
arfer myned i mewn i'r sanctaidd sancteiddiolaf gyda gwaed 
yr aberth, i'r dyben o dderbyn llwydd yr aberth a oflfrym- 
asai. Heb. 9. 12. Aeth Crist i mewn i'r nefoedd, i eiriol 
yno dros ei bobl, ac i ddadleu am lwyddiant ei achos ar sail 
yr aberth a roddasai. Heb. 7. 25. Ac fel yr esgynodd efe 
i'r nefoedd, Duw y Tad a'i gosododd ef mewn modd gweled- 
ig ar yr orsedd megys Brenin y bydysawd. Yna efe a 
osododd yr holl angelion dano ef, ac a wnaeth nefoedd a 
daear yn ddarostyngedig iddo, fel y byddai iddo eu llywodr- 
aethu er llesad ei bobl, tros ba rai y buasai farw. Eph. 
1. 20 — 22. A phan adgyfododd Crist oddiwrth y meirw, 
efe, a esgynodd i'r nefoedd, fel pen y corff, a rhagredegwr 
yr holl eglwys ; ac y maent hwy thau megys yn esgyn gydag 
ef : fel yr ydym ni ac yntau yn cael ein cyd-ddyrchafu, a'n 
gosod i gyd-eistedd yn y nefolion leoedd yn Nghrist. 
Eph. 2. 6. 

Yr oedd dydd esgyniad Crist yn ddiamheuol yn ddydd 



VANES GWAITH Y FRYNEDIGAETH. 251 

gorfoleddus a gogoneddus yn y nefocdd. A pban dderbyn- 
iodd y nefoedd Grist, y Duw-dyn, fel ei brenin, mae yn 
ddiambeu iddi dderbyn ycliwanegiad mawr at ei gogoniant 
vl i dedwyddwch. Felly y mae yr amser yn nwy ran yr eg- 
Iwys, y rban sydd yn y nefoedd. a'r un sydd ar y ddaear, 
yn dyfod yn fwy gogoneddus er darostyngiad Crist nac o'r 
blaen. Gall hyn fod yn ddigonol mown perthynas i'r petb- 
au, trwy ba rai y gosodwyd Crist yn y sefyllfa oreu i gyr 
haedd llwyddiant y prynedigaeth. 

III. Mocldion Sefydledig Llwyddiant. 

Deuaf yn awr i ystyried y gorucbwyliaetbau rbagluniaeth- 
ol byny, trwy ba rai y sefydlwyd moddion y llwyddiant hwn 
wedi adgyfodiad Crist. 

I. Dyddimiad yr oruckwyliaeth luddeivig. Hyn yn wir 
a wnaed yn raddol, ond deebreuasai yn amser adgyfod- 
iad Crist, yn yr byn y mae ei dyddimiad yn seilied- 
ig. Canys nid oedd yr orucbwyliaetb luddeivig wedi ei 
cbymbwyso at arferiad cyfFredinol y byd, nac eglwys Dduw 
yn preswylio yn mbob rhan o'r ddaear. Buasai yn annich- 
onadwy i ddynion yn trigiannu yn mbob partb o'r byd fyned 
i fyny i Ierusalem dair gwaitb yn y flwyddyn, yn ol gor- 
chymyn y cyfansoddiad hwnw. Gan byny pan fwriadodd 
Duw helaetbu ei eglwys. fel y gwnaetb wedi adgyfodiad 
Crist, yr oedd yn anghenreidiol i'r orucbwyliaetb yma gael 
ei dyddirnu. Buasai ei pharbad yn rbwystr mawr i ebang- 
iad yr eglwys. Heblaw byn, yr oedd y ddeddf seremoniol, 
o herwydd ei gormes a neillduolrwydd rbai o'i defodau, yn 
fatb o waban-fur rbwng yr Iuddewon a'r Cenedloedd, a bu- 
asai yn cadw y Cenedloedd rbag cydsynio a'r wir grefydd. 
Y gwaban-fur yma gan byny a dynwyd i lawr i wneyd 
ffordd i belaetbacb llwyddiant yr efengyl. Epb. 2. 14, 15, 

II. Ymddengys maiypetb nesaf o ran trefn amser, oedd 
sefydliad y Sabbolh C rislionogol. Er i byn gymeryd lie 
yn raddol yn yr eglwys Gristionogol, eto y petbau byny, 



252 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

trwy La rai y datguddir mcddwl ac ewyllys Duw, a dde- 
chreuasant ar ddydd adgyfodiad Crist, trwy ei ymddangos- 
iad y pryd hyny i'w ddysgyblion. loan 20. 19. Ac fe gad- 
arnhawyd y sefydliad yma drachefn, trwy iddo ef ymddangos 
o amser i amser ar y dydd hwnw yn hytrach nac un diwr- 
nod arall, (loan 20. 26 ;) trwy ei fod wedi anfon yr Ysbryd 
Glau mor hynod ar y diwrnod hwnw, (Act. 2. 1 ;) a thrwy 
iddo wedi hyny gyfarwyddo y Cristionogion i gynnal eu 
haddoliad cyhoeddus ar y dydd hwnw, fel y gellir casglu 
oddiwrth Act. 20. 7 ; 1 Cor. 16. 1. 2 ; a Dat. 1. 10. Ac 
felly y mae y diwrnod o'r wythnos yr adgyfododd Crist 
oddiwrth y meirw, y dydd gorfoleddus hwnw, wedi ei or- 
deinio i fod yn ddydd o orfoledd sanctaidd i'r eglwys hyd 
ddiwedd y byd, ac yn ddydd eu haddoliad cyhoeddus sef- 
ydledig. Ac y mae hyn wedi bod yn beth mawr ac yn brif 
foddion y llwyddiant nodedig a gafodd yr efengyl yn y byd. 
III. Y peth nesaf oedd sefydliad gweinidogaeth yr efeng- 
yl gan Grist, trwy ddirprwyo ac anfon allan ei ddysgyblion 
i ddysgu a bedyddio yr holl genedloedd. Mat. 28. 19, 20. 
" Ewch gan hyny a dysgwch yr holl genedloedd, gan eu 
bedyddio hwy yn enw y Tad. a'r Mab, a'r Ysbryd Glan ; 
gan ddysgu iddynt gadw pob peth a'r a orchymynais i 
chwi. Ac wele, yr wyf fi gyda chwi bob amser hyd ddi- 
wedd y byd.' 5 Trwyyr un gorchymyn hwn a roddwyd gan 
Grist i'w apostolion, yr oedd tri pheth yn cael eu gwneyd, 
sef: 

1. Sefydlu swydd gwenidogaeth yr efengyl. Canys y 
mae y gorchymyn hwn a roddes Crist i'w apostolion, yn y 
rhan fwyaf hanfodol o bono, yn perthyn i bob gweinidog ; 
ac yr oedd yr apostolion, trwy rinwedd yr awdurdod a gyn- 
nwysai, yn weinidogion neu henuriaid yr eglwys. 

2. Y mae rhywbeth neillduol yn y genadwri hon : myned 
allan oddiwrth un genedl at y Hall, gan bregethu yr efengyl 
trwy yr holl fyd. Yr oedd gan yr apostolion rywbeth 
uwchlaw eu nodweddiad cyffredin fel gweinidogion y gair ; 
yr oedd ganddynt awdurdod anghyifredin i ddysgu a llyw- 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 253 

odraethu, yr hyn oedd yn cyrhaedd i'r holl eglwysi ; ac nid 
yn unig yr holl eglwysi oeddynt yn bodoli y pryd hwnw, 
ond yr oil a fyddai byd ddiwedd y byd trwy eu gweinidog 
aeth hwy. Ac felly yr oedd yr apostolion, mewn modd is- 
osodedig i Grist, yn cael eu gwneuthur yn sylfeini yr eglwys 
Gristionogol. Gwel Eph. 2. 20 ; a Dat. 21. 14. 

3. Y mae yma ordeiniad bedydd Cristionogol. Cawsai yr 
ordinhad hon yn wir ddechreuad o'r blaen. Yr oedd loan 
Fedyddiwr a Christ yn bedyddio. Ond yn awr yn enwed- 
ig trwy y gosodiad hwn y mae yn cael ei sefydlu fel ordin- 
had i'w chynnal yn yr eglwys Gristionogol hyd ddiwedd y 
byd. Yr oedd yr ordinhad o swper yr Arglwydd wedi ei 
sefydlu ychydig cyn croeshoeliad Crist. 

IV. Y peth nesaf yw cynysgaeddu yr apostolion, ac er- 
eillj a doniau gwyrthiol yr Ysbryd Glan ; megys y dawn i 
lefaru a thafodau, iachau y cleifion. prophwydo, &c. Fe 
dywalltwyd Ysbryd Duw yn helaeth gyda golwg ar hyn. fel 
yr oedd nifer mawT o'r Cristionogion trwy y byd, yn hen ac 
ieuangc, cystal a'r gweinidogion, wedi eu cynysgaeddu a 
hwynt; nid yn unig s^wyddogion a phersonau anrhydeddus- 
ach, ond hefyd gweision a morwynion, yn unol a phrophwyd- 
oliaeth Ioel, pen. 2. 28, 29 ; o'r hyn y mae yr apostol Petr 
yn cymeryd sylw, y byddai iddo gael ei gyflawnu dan yr 
oruchwyliaeth hon. Act. 2. 16. 

Y fath oruchwyliaeth ryfeddol oedd hon ! Ni roddasai 
Duw y fath anrhydedd i ond ychydig bersonau dan yr Hen 
Destament. Yr oedd Moses yn wir yn dymuno i holl bobl 
yr Arglwydd fod yn brophwydi, (Num. 11. 27 — 29 ;) ac yr 
oedd Ioshua yn tybied yn beth mawr fod Eldad a Med- 
ad yn prophwydo : ond yn awr gwelwn ddymuniad Moses 
wedi ei gyflawnu. Parhaodd y dawn hwn yn yr eglwys i 
gryn radd hyd ddiwedd yr oes apostolaidd, neu am y can' 
mlynedd cyntaf wedi genedigaeth Crist, yr hon gan hyny 
a el wir yn oes y gwyrthiau. 

Yr oedd hyn yn foddion neillduol tuag at lwyddo yr 
efengyl, a sefydlu yr eglwys Gristionogol, nid yn unig 



254 HANES GVVAITH Y PItYNEDIGAETH. 

yn yr oes bono, ond trwy yr holl oesoedd hyd ddiwedd 
y byd. Canys wedi i Gristionogaeth fel hyn gael ei sefydlu 
trwy wyrthiau mewn rhan mor eang o'r byd adnabyddus, 
yr ydoedd o herwydd hyny yn haws ei chadw mewn tra- 
ddodiad ; a thrwy gynorthwy y doniau anghyffredin hyn 

eiddo yr Ysbryd Glan, y galluogwyd yr apostolion, ac 
ereill, i ysgrifenu y Testament Newydd, i fod yn rheol an- 
ffaeledig a gwastadol o ffydd ac ymarweddiad i'r eglwys. Ac 
y mae y gwyrthiau hyn a gofrestrwyd yn yr ysgrifeniadau 
hyny, yn brawf safadwy o wirionedd y grefydd Gristionog- 

01 i'r holl oesoedd. 

V. Y peth nesaf yw y datguddiad eglurach a chyflawnach 
a gafwyd o'r athrawiaethaw gogoneddus hyny, y rhai, dan 
yr Hen Destanient, oeddynt yn cael eu datguddio yn an- 
eglar. Yr athrawiaeth o iawn Crist a'i gyfiawnder, ei 
esgyniad a'i ogoneddiad, a threfn iachawdwriaeth, oedd, 
dan yr Hen Destament, i fesur helaeth, yn cael ei chuddio 
dan len o bortreadau a chysgodau, a datguddiedigaethau an- 
eglurach, megys yr oedd Moses yn rhoddi gorchudd ar ei 
wyneb i guddio ei ddysgleirdeb ; ond,yn bresennol fe rwyg- 
wyd Hen y deml oddifyny hyd i waered. Y mae Crist, 
gwrthgysgod Moses, yn ymddysgleirio, a'i wyneb yn ddi- 
orchudd. 2 Cor. 3. 12, 13, 18. Y mae y dirgeledigaethau 
gogoneddus hyn yn awr yn cael eu datguddio yn eglur, y 
rhai oeddynt i fesur raawr wedi cael eu cadw yn ddirgel er 
dechreuad y byd. Eph. 3. 3—5. Rhuf. 16. 25. <• Yn ol 
datguddiad y dirgelwch. yr hwn ni soniwyd am dano er de- 
chreuad y byd, ac yr awrhon a eglurwyd." Col. 1. 26. 
" Sef y dirgelwch oedd guddiedig er's oesoedd a chenedl- 
aethau, ond yr awrhon a eglurwyd i'w saint ef." 

Fel hyn y mae Haul cyfiawnder, ar ol cyfodi, yn dechreu 
tywynu yn ddysglaer, ac nid trwy adlewyrchiadau egwan 
megys o'r blaen. Datguddiodd Crist, cyn ei farwolaeth, 
lawer o bethau yn fwy eglur nac y gwnaethpwyd erioed yn 
yr Hen Destament ; ond nid oedd dirgeledigaethau mawr- 
ion prynedigaeth Crist, y cymod trwy ei farwolaeth, a'r 



BANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 255 

cyfiawnhad trwy ei gyfiawnder ef, wedi eu datguddio mor eg- 
lur cyn ei adgyfodiad. Y rheswm a rydd efe dros hyny yw, 
nad oedd am roddi gwin newydd niewn hen gostrelau : ac 
yn raddol y gwnaed hyn hyd yn nod wedi ei adgyfodiad. Yn 
ol pob tebygolrwydd. rboddwyd llawer amlycach hyfforddiad 
iddynt yn bersonol gan Grist, wedi ei adgyfodiad. a chyn ei 
esgyniad : canys yr ydym yn darllen iddo aros gyda hwynt 
ddeugain niwrnod, gan lefaru wrthynt y pethau a berthyn- 
ent i deyrnas Dduw. (Act. 1. 3.) a'i fod wedi " agor eu deall 
hwy, fel y deallent yr ysgrythyrau." Luc 24. 45. Ond 
trwy y tywalltiad a roddwyd o'r Ysbryd Glan ar ddydd y 
Pentecost yn benaf y gwnaed y pethau hyn yn eglur, yn ol 
addewid Crist. loan 16. 12. 13. " Y mae genyf eto lawer 
o bethau i'w dywedyd i chwi, ond ni ellwch eu dwyn yr 
awrhon. Ond pan ddel efe. sef Ysbryd y gwirionedd. efe 
a'ch tywys chwi i bob gwirionedd/' Y datguddiad eglur 
hwn o ddirgeledigaethau yr efengyl. fel y mae wedi ei dra- 
ddodi, a drosglwyddwyd i ni yn benaf trwy ddwylaw yr 
apostol Paul, ac fe all plentyn. trwy ei ysgrifeniadau ef, 
ddyfod i wybod mwy am athrawiaethau yr efengyl. ar lawer 
o olygiadau, nac a wyddai y prophwyd mwyaf dan dywyll- 
wch yr Hen Destament. 

Fel hyn y gwelwn fod goleuni yr efengyl, yr hwn a dde- 
chreuodd dywynu yn ddioed ar ol y cwymp, ac a gynydd- 
odd yn raddol trwy holl oesoedd yr Hen Destament, wedi 
dyfod yn oleuddydd perffaith, a dysgleirdeb Haul cyfiawn- 
der yn pelydru yn ei ogoniant dilen. 

VI. Y peth nesaf y sylwaf arno yw, sefydliad swydd dia- 
coniaid yn yr eglwys Gristionogol, am yr hyn y mae gen- 
ym hanes yn y 6fed bennod o'r Actau, y rhai oeddynt i gv- 
meryd gofal am arlwyaeth allanol aelodau eglwys Crist, ac 
i arfer y rhinwedd Gristionogol ardderchog hono, elusengar- 
wch. 

VII. Galwad, cymhwysiad, ac anfoniad yr apostol Paul. 
Hyn a ddechreuwyd yn ei droedigaeth, fel yr oedd efe ar 
y ffordd i Ddamascus ; ac yr oedd yn un o'r pethau mwyaf 



256 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

a fu tuag at lwyddiant canlynol prynedigaeth Crist; canys 
fe fu mwy o lwyddiant ar lafur ac ysgrifeniadau yr apos- 
tol hwn, na'r holl apostolion ereill yn nghyd : efe a " lafur- 
iodd yn helaethach na hwynt oil." Gan mai efe oedd apos- 
tol y Cenedloedd, felly, trwy ei weinidogaeth ef yn benaf, y 
galwyd hwy, ac y lledaenwyd yr efengyl trwy y byd. Ac 
efe a fu y prif foddion i ledaenu yr efengyl yn mysg ein 
cenedl ni cystal a cbenedloedd ereill Ewrop ; ac yr oedd 
yr Ysbryd Glan yn gwneyd mwy o ddefnydd o hono ef i 
ddatguddio atbrawiaethau gogoneddus yr efengyl trwy ei 
ysgrifeniadau, er budd i'r eglwys yn mhob oes, nac o'r 
holl apostolion ereill. 

VIII. Sefydliad cynghorau eglwysig, er penderfynu am- 
rafaelion, a threfnu materion eglwys Crist, fel y desgrifir yn 
Act. 15. 6. 

IX. Traddodi y Testament Newydd i ysgrifen. Ysgrif 
enwyd y Testament Newydd i gyd, oddyeithr efengylau 
Marc a Luc, a llyfr yr Actau, gan yr apostolion eu hunain, 
ar ol adgyfodiad Crist. Tybir i efengyl Marc gael ei hys- 
grifenu gan fab Mair, yn nhy yr hon yr oeddynt yn gweddio 
dros Petr, lie y daeth ef, wedi ei ddwyn o'r carchar gan yr 
angel, ac y curodd wrth y drws, Act. 12, 12. " Ac wedi 
iddo gymeryd pwyll, efe a ddaeth i dy Mair mam loan, yr 
hwn oedd a'i gyfenw Marc, lie yr oedd llawer wedi ym- 
gasglu yn ngh3 7 d, ac yn gweddio." Yr oedd yn gydymaith i'r 
apostolion Barnabas a Phaul. Act. 15. 37. Mab ydoedd i 
chwaer Barnabas ; ac fe ymddengys iddo fod am beth am- 
ser yn gydymaith i Paul. Col. 4. 10. " Y mae Aristarch- 
TiSj fy nghyd-garcharor yn eich anerch : a Marc, nai Barna- 
bas fab ei chwaer (am yr hwn y derbyniasoch orchymynion : 
os daw efe atoch, derbyniwch ef.)" Ymddengys ei fod 
mewn cyfrif mawr gan yr apostolion. fel y gwelir oddiwrth 
yr hyn a grybwyllwyd, ac hefyd oddiwrth Act. 12. 25 : 
<; A Barnabas a Saul, wedi cyflawnu eu gweinidogaeth, a 
ddychwelasant o lerusalem, gan gymeryd gyda hwynt loan 
hefyd, yr hwn a gyfenwid Marc ;" a'r Act. 13. 5 : "A phan 



BANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 257 

oeddynt yn Salamis, hwy a bregethasant air Duw yn syna- 
gogau yr Iuddewon : ac yr oedd ganddynt hefyd loan yn 
weinidog :" ac 2 Tim. 4. 11. t: Luc yn unig sydd gyda 
mi. Cymer Marc, a dwg gyda thi : canys buddiol yw efe i 
mi i'r weinidogaetb." 

Yr oedd y neb a ysgrifenodd Luc a llyfr yr Actau, 
yn gydymaith mawr i'r Apostol Paul. Lleferir am dano 
megys pe buasai gydag ef yn y lie a grybwyllwyd ddi- 
weddaf, ac y mae efe yn siarad am dano ei hun fel cyd-dra- 
rnwyydd a Phaul yn ei deitbiau, ac am hyny y mae yn lief- 
aru yn y person Uuosog cyntaf : Nyni a aethom i'r lie a'r 
lie : nyni a bwyliasoni, &c. Yr oedd efe yn anwyl iawn 
gan yr apostol Paul : efe yw y pbysygwr anwyl y sonir am 
dano yn Col. 4. 14. Mae yr apostol yn rhestru Marc a Luc 
yn mysg ei gyd-weithwyr. Philemon, 24. ; - Marcus. Aris- 
tarcbus, Demas, Lucas, fy nghyd-weithwyr." 

Llyfrau y Testament Xewvdd ydynt naill ai banesyddol, 
atbrawiaetbol, ai propbwydoliaetbol. Y llyfrau hanesyddol 
ydynt ysgrifeniadau y peclwar efengylwr, y rbai ydynt yn 
rboddi i ni yr banes am Grist, ei waitb yn pwrcasu pryned- 
igaetb, ei adgyfodiad, a*i esgvniad : ac Actau yr Apostol- 
ion, yr bwn sydd yn rboddi banes am y petbau mawrion a 
fuont yn foddion i sefydlu a lledaenu yr eglwys Gristion- 
ogol ar y cyntaf. Y llyfrau athraicicvethol ydynt yr epistob 
au, y rban fwyaf o ba rai a gawsom ni oddiwrtb yr apostol 
mawr, Paul. Ac y mae genyni un llyfr prophicydoliaethoU 
yr bwn sydd yn cymeryd lie wedi i boll banesyddiaetb y 
Bibl ddiweddu, ac yn rboddi banes am y dygwyddiadau, 
trwy ba rai y dygir yn mlaen waith mawr y prynedigaetb 
byd ddiwedd y byd. 

Tybir i r r boll lyfrau byn gael eu bysgrifenu yn flaenorol 
i ddinystr Ierusalem, oddyeitbr y rbai a ysgrifenwyd gan 
yr apostol loan, yr bwn a fu byw bwyaf o'r boll apostolion, 
ac a ysgrifenodd, fel y tybir, ar ol dinystr Ierusalem. I'r 
dysgybl anwyl bwn y rboddodd Crist ddatguddiad o'r petb- 
au rbyfeddol byny oeddynt i gymeryd lie yn yr eglwys byd 



258 HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

ddiwedd amser ; ac efe a roddodd y Haw orphenol wrth 
ganon yr ysgrythyr, ac a seliodd y cyfan i fy ny. Felly y 
mae canon yr ysgrythyr, y rheol ysgrifenedig fawr a safadwy 
bono a ddechreuwyd tuag amser Moses, yn awr wedi ei 
chwblhau a'i sefydlu ; ac y mae melldith wedi ei chyhoeddi 
yn erbyn y neb a ychwanego ati, neu a dyno ddim oddiwrthi. 
Ac felly holl foddion sefydledig gras a orphenwyd yn yr oes 
apostolaidd, neu yn flaenorol i farwolaeth yr apostol loan, 
ac y maent i barhau yn ddigyfnewid hyd ddydd y farn. Yr 
ydym cyn belled a hyn wedi ystyried y pethau hyny, trwy 
ba rai y rhoddwyd ac y sefydlwyd moddion gras yn yr eg- 
lwys Gristionogol. 

IV. Y modd y cafodd y Llwyddiant ei ddwyn yn mlaen. 

Yr amser pennodedig i fod yn ddydd gofidiau Sion, sydd o 
adgyfodiad Crist hyd gwymp Anghrist. Y mae rhyw ran 
neu gilydd o'r eglwys, yn ystod y cyfnod hwn, dan erlidig 
aeth ; ac y mae hyn yn wir am yr holl eglwys dros ran 
fawr o'r amser, neu, o'r hyn lleiaf, am gorff lluosog pobl 
Dduw. Am y tri chan' mlynedd cyntaf ar ol Crist, yr oedd 
yr eglwys yn gyffredinol mewn cyflwr tra gofidus, ac yn 
wrthddrych dirmyg ac erlidigaeth — yn gyntaf oddiwrth yr 
Iuddewon, ac wedi hyny oddiwrth y Paganiaid. Cafodd 
yr eglwys wedi hyn, o ddechreu amser Cystenyn, orphwys- 
dra a llwyddiant am ennyd fechan : yr hyn a arddangosir 
yn Dat. vii., trwy yr angel yn dal y pedwar gwynt dros 
ychydig amser. Ond yn fuan wedi hyn, yr eglwys a ddy- 
oddefodd erlidigaeth drachefn oddiwrth yr Ariaid. Wedi 
hyny, cyfododd Anghrist ; a gyrwyd yr eglwys ar ffo i'r diff- 
aethwch ; cadwyd hi i lawr mewn cyflwr distadl, dirmygedig, 
a phoenydiol, am hir amser, cyn y diwygiad dan Luther ac 
ereill. Ac er amser y diwygiad, y mae yr eglwys wedi 
myned trwy erlidigaethau chwerwach nac a brofodd erioed 
cyn hyny. Ac er i ryw ranau o eglwys Dduw gael llonyddwch 
weithiau, eto, y mae y wir eglwys yn cael ei gorthrymu yn 
fawr gan ei gelynion hyd y dydd hwn, a rhai rhanau o honi 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 259 

dan erlidigaethau tor-calonus : ac nis gallwn lai na dysgwyl 
iddi barhau felly hyd gwymp Anghrist. Yna y daw y dydd 
a beuwyd i lwyddiant yr eglwys ar y ddaear, amser gosoded- 
ig Duw i ddangos ewyllys da i Sion, amser na bydd y saint 
yn cael eu cadw danodd gan annuwiolion, ond amser y 
byddant hwy yn cael te} T rnasu, fel y dywedir, (Dat. 5. 10.) 
• ; A'r freniniaeth a roddir i saint y Goruchaf." Dan. 7. 27. 

Arddangosir sefyllfa ddyoddefol yr eglwys yn yr ysgryth- 
yr fel pe byddai mewn gwewyr, (loan 16. 20, 21, a Dat. 12. 
1, 2.) yn ymdrechu i ymddwyn ar y gogoniant a'r llwydd- 
iant a fydd wedi cwymp Anghrist, ac yna yr esgor hi ar ei 
mab. Mae yr amser trallodus a helbulus hwn yn faith i'r 
eglwys, er na bydd ei barhad ond byr mewn cydmariaeth 
a'i llwyddiant tragywyddol. Am hyny y dywedir ei bod, 
yn ystod y cystuddiau hyn, yn llefain, (Dat. 6. 10.) i; Pa 
hyd, Arglwydd sanctaidd a chywir, nad ydwyt yn dial ein 
gwaed ni ar y rhai sydd yn trigo ar y ddaear." A dywedir i 
ni i u ynau gwynion gael eu rhoddi i bob un o honynt ; 
a dywedwyd wrthynt, a'r iddynt orphwys eto ychydig am- 
ser, hyd oni chyflawnid rhif eu cydweision, a'u brodyr, y 
rhai oeddynt i gael eu lladd, megys ag y cawsent hwythau." 
Felly Dan. 12. 6. " Pa hyd fydd hyd ddiwedd y rhyfedd- 
odau hyn ?" 

Y mae i'w sylwi, mai y prif achos o'r dyoddefiadau hyn 
i'r eglwys, yn yr yspaid yma, oedd y llywodraeth Eufeinig. 
Gan hyny gelwir Rhufain yn y Testament Newydd (Dat. 
17. 5) yn Fabilon, oblegyd fel yr oedd trallodau Ierusalem 
gynt oddiwrth y ddinas wrthwynebus bono, felly y mae tra- 
llodau yr eglwys Gristionogol, y Ierusalem ysbrydol, yn ystod 
ei chystudd hirfaith, gan mwyaf o Rufain. Yr oedd yr eg- 
lwys Gristionogol, yn naenorol i amser Cystenyn, yn cael ei 
thrallodi gan Rufain Baganaidd : ac wedi hyny ei thrallod- 
au ydynt gan mwyaf oddiwrth Rufain Anghristaidd. Ac 
megys yr oedd caethiwed yr Iuddewon gynt yn darfod gyda 
dinystr Eabilon, felly y derfydd amser trallodus yr eglwys 
Sristionogol gyda dinystr eglwys Rufain, y Babel ysbrydol. 



260 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

PENNOD I. 

O Adgyfodiad Crist hyd ddinystr Jerusalem. 

Wrth lefaru am lwyddiant prynedigaeth Crist yn ystod 
y cyfnod hwn, sylwaf, yn laf, Ar y llwyddiant ei hun ; 
yn 2il, Y gwrthwynebiad a gafodd oddiwrth ei elynion ; ac, 
yn 3ydd, Y barnedigaethau dychrynllyd oddiwrth Dduw a 
oddiweddasant y gelynion hyny. 

I. Y llwyddiant ei hun. Yn fuan wedi i Grist fyned i 
mewn i'r cysegr sancteiddiolaf trwy ei waed ei hun, dechreu- 
odd llwyddiant gogoneddus ar yr hyn a wnaeth ae a ddy- 
oddefodd. Ar ol cloddio dan sylfaeni teyrnas Satan, hi a 
ddeehreuodd syrthio yn brysur. Yr oedd ei hadfeiliad mor 
gyflym, fely gellir yn briodol ei gyffelybu i Satan yn syrthio 
fel mellten o'r nefoedd. Yr oedd Satan wedi dyrchafu ei 
orseddfaingc yn dra uchel yn y byd hwn, cyfuwch hyd yn 
nod a ser y nefoedd, ac yn teyrnasu gyda rhwysg dirfawr 
yn ei ymherodraeth Baganaidd Rufeinig ; ac ni chawsai 
erioed y fath gwymp ag a gafodd yn fuan wedi esgyniad 
Crist. Gallwn dybied iddo orfoleddu yn marwolaeth Crist, 
fel y fuddugoliaeth fwyaf a ennillasai erioed ; ac yr ydoedd 
yn dychymygu efallai iddo lwyr ddymchwelyd amcanion 
Duw. Eithr efe a ddaeth yn fuan yn deimladwy nad oedd 
yr hyn a wnaethai ond anafu ei deyrnas ei hun, pan ganfu 
hi yn dechreu syrthio mor brysur mewn canlyniad i farwol- 
aeth Crist. Canys wedi i Grist esgyn, a derbyn yr Ysbryd 
Glan, efe a'i tywalltodd ef yn helaeth, er troedigaeth miloedd 
a railiynau o eneidiau. 

Ni buasai erioed y fath gynydd ar deyrnas Crist. Efallai 
i fwy o eneidiau gael eu dychwelyd yn oes yr apostolion 
nac o ddechreuad y byd hyd yr amser hwnw. Fel hyn y de- 
chreuodd Duw yn ddioed gyflawnu ei addewid ogoneddus i'w 
Fab, y byddai iddo weled ei had, ac y byddai i ewyllys yr 



IIANES GWAITII Y TRYXEDIGAETH. 261 

Arglwydd lwyddo yn ci law ef, os rhoddai ei enaid yn 
aberth dros bechod. Ac yn 

1. Sylwn yma ar y lhvyddiant a gafodd yr efengyl yn 
mhlith yr Iuddewon ; canys Duw a ddechreuodd gyda hwy. 
Pan o gylch gwrthod y rhan fwyaf o'r genedl hono, y mae 
efe yn gyntaf yn galw ei etholedigion o'u mysg hwy. 
Felly y bnasai gyda barnedigaethau arswydus a thrymion 
Duw ar y genedl hono yn flaenorol : byddai y corff o hon- 
ynt yn cael eu dinystrio, a dim ond gweddill eu harbed neu 
eu dychwelyd. Gwrthodwyd corff y deg llwyth pan ym- 
adawsant ag addoliad y gwir Dduw yn amser Ieroboam, ac 
yn enwedig yn amser Ahab ; ond eto fe gadwyd gweddill o 
honynt. Gadawodd llawer eu meddiannau yn mhlith y 
llwythau hyny, ac ymsefydlasant yn mysg llwythau Iudah 
a Beniamin ; ond yr oedd yn amser Ahab saith mil. y rhai 
ni phlygasant eu glin i Baal. O'r rhai a gaethgludwyd i 
Babilon. gweddill yn unig a ddychwelasant yn ol i'w gwlad 
eu hunain. Felly yn awr, y rhan fwyaf o'r bobl a wrthod- 
wyd yn hollol, ond fe gafodd rhyw ychydig eu hachub. Ac 
y mae yr Ysbryd Glan yn cydmaru yr ychydig nifer yuia, 
a achubwyd trwy bregethiad yr efengyl, i'r gweddilliadau 
blaenorol hyny. Bhuf. 9. 27. u Hefyd y mae Esaias yn 
llefain am yr Israel, Cyd byddai nifer meibion Israel fel 
tywod y mor, gweddill a achubir." Gwel Esa. 10. 22. 

Llwyddiant gogoneddus yr efengyl yn mysg yr Iuddewon 
wedi esgyniad Crist, a ddechreuodd trwy dywalltiad yr Ys- 
bryd ar ddydd y Pentecost. Act. ii. Yr oedd y tywalltiad 
hwn mor rhyfeddol fel yr ydym yn darllen am ddychweliad 
tair mil at y ffydd Gristionogol mewn un dydd. Act. 2. 41. 
Ac wedi hyn, yr Arglwydd a ychwanegodd beunydd at yr 
eglwys y rhai a fyddent gadwedig. Yn fuan ar ol hyn yr 
oedd eu nifer yn nghylch pum' mil. Nid yn unig fe gafodd 
liuaws fel hyn eu dychwelyd, ond yr oedd yr eglwys yn 
enwog mewn duwioldeb, fel yr ymddengys oddiwrth Actau 
2. 46, 47, a 4. 32. 

Ffurfiwyd yr eglwys Gristionogol fel hyn ar y cyntaf o 



262 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 

genedl Israel ; a phan alwyd y Cenedloedd, ychwanegwyd 
hwy at yr eglwys Gristionogol Iuddewig, fel y proselytiaid 
gynt at eglwys Fosenaidd Israel. Yr oeddynt yn cael eu 
himpio yn nghyff Abraham, ac nid oeddynt bren gwahanol: 
yr oeddynt oil o had Abraham ac Israel o hyd ; megys yr 
oedd Ruth y Foabes, ac Urias yr Hethiad, a phroselytiaid 
ereill gynt, yn cael eu cyfrif yr un bobl ac o had Israel. 

Yr eglwys Gristionogol a gafodd ei dechreuad yn Ieru- 
salem, ac oddiyno y lledaenwyd hi i fysg yr holl genedl- 
oedd ; felly yr oedd yr eglwys hono yn Ierusalem yn fam 
i'r holl eglwysi ereill drwy y byd, yn ol y brophwydoiiaeth 
yn Esa. 2. 3, 4 : c: Canys y gyfraith a a allan o Sion, a gair 
yr Arglwydd o Ierusalem : ac efe a farna rhwng y cenedl- 
oedd, ac a gerydda bobloedd lawer." Felly y mae yr holl 
eglwys o hyd yn Ierusalem ysbrydol i Dduw. 

Wedi hyn yr ydym yn darllen i lawer o filoedd o Iudd- 
ewon gredu yn Ierusalem, (Act. 21. 20,) cystal ag yn 
ninasoedd ereill Iudea, ac mewn parthau ereill o'r byd. 
blegyd arferiad yr apostolion oedd myned yn gyntaf i 
synagogau yr Iuddewon, a phregethu yr efengyl iddynt 
hwy ; a llawer o honynt yn y naill le a'r Hall a gredasant, 
megys Damascus, Antiochia, ac amrywiol fanau ereill. 

Gyda 'r tywalltiad hwn o'r Ysbryd ar ddydd y Pente- 
cost, y dechreuodd y gyntaf o'r goruchwyliaethau mawrion 
hyny a elwir yn ddyfodiad Crist yn ei deyrnas. Arddang- 
osir dyfodiad Crist fel hyn yn ysbrydol i osod ei deyrnas i 
fyny yn y byd, megys pe buasai yn dyfod i lawr o'r nefoedd, 
He yr esgynasai. loan 14. 18. " Nis gadawaf chwi yn 
amddifad : mi a ddeuaf atoch chwi." Ac yn adn. 28. 
" Clywsoch fel y dywedais wrthych, Yr wyf yn myned ym- 
aith, ac mi a ddeuaf atoch." Ac fel hyn y dechreuodd yr 
apostolion weled teyrnas nefoedd yn dyfod mewn grym, fel 
yr addawsai efe iddynt. Marc 9. 1. 

2. Wedi i lwyddiant yr efengyl ddechreu mor ogoneddus 
yn mysg yr Iuddewon, yn nesaf fe dywalltwyd Ysbryd 
Duw yn rhyfeddol ar y Samariaid, y rhai oeddynt hiliog- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 263 

aeth y bobl a symudasai brenia Assyria o wahanol barthau 
ei lywodraeth, ac a sefydlwyd ganddo yn y tir a breswylid 
gan y deg llwyth, y rhai a gaethgludasai efe. Yr oedd y 
rhai hyn wedi derbyn pum' llyfr Moses, ac yn ymarfer a'r 
rhan fwyaf o'r defodau Mosenaidd, ac felly yn fath o Iudd- 
ewon cymysglyd. Nid ydym yn canfod eu bod yn cael eu 
cyfrif fel Cenedloedd yn y Testament Newydd : canys y 
mae galwad y Cenedloedd yn cael son am dano ar ol hyn fel 
peth newydd, yr hyn a ddechreuodd gyda throedigaeth Cor- 
nelius. Ond eto yr oedd yn arwydd o wneuthur yn bobl rai 
nid oeddynt bobl ; canys yr oeddynt wedi llygru crefydd Mo- 
ses, ac nid oeddynt yn myned i fyny i Ierusalem i addoli. 
Yr oedd ganddynt hwy deml arall o'r eiddynt eu hunain ar 
fynydd Gerizim ; yr hwn ydyw y mynydd y soniai y wraig 
o Samaria am dano, pan y dywedodd, u Ein tadau a addolas- 
ant yn y mynydd hwn." Nid ydyw Crist yno yn cymeradwyo 
cu hymddidoliad oddiwrth yr Iuddewon ; ond efe a ddywed- 
odd eu bod yn addoli y peth nis gwyddent, ac mai o'r 
Iuddewon yr oedd iachawdwriaeth. Ond yn awr y mae 
iachawdwriaeth yn cael ei dwyn oddiwrth yr Iuddewon 
atynt hwy, trwy weinidogaeth Philip, (oddyeithr yr ychydig 
lwyddiant a gawsai Crist yn flaenorol yn eu mysg.) gyda 
phregethiad yr hwn y bu tywalltiad gogoneddus o Ysbryd 
Duw yn ninas Samaria ; lie y dywedir i ni fod y bobl yn 
credu i " Philip yn pregethu y pethau a berthynent i 
deyrnas Dduw, ac i enw Iesu Grist, a'u bedyddio hwy yn 
wyr ac yn wragedd ;" a bod llawenydd mawr yn y ddinas. 
Act. 8. 8—12. 

Cafodd Crist fel hyn gynhauaf gogoneddus yn ninas Sa- 
maria ; yn unol a'r hyn a ddywedasai wrth ei ddysgyblion 
ger ffynnon Iacob, dair neu bedair blynedd yn ol, ar yr 
achlysur o ymddangosiad pobl Samaria encyd o ffordd yn 
y meusydd, yn dyfod rhyngddynt a'r fan He yr oedd efe. 
loan 4. 35, 36. Yr oedd y duedd a amlygodd pobl 
Samaria tuag at Grist a'i efengyl, yn dangos eu bod yn 
barod i'r cynhauaf ; ac yn awr mae y cynhauaf wedi dyfod 



264 IIANES GWAITII Y TRYNEDIGAETH. 

trwy bregetbiad Philip. Yr oedd gelyniaeth o'r chwerwaf 
yn arfcr bod rhwng yr Iuddewon a'r Samariaid ; ond yn 
awr, trwy eu dycliweliad, yr oedd y Cristionogion Iuddewig 
a Samariaidd, wedi eu himo yn ddedvvydd a'u gilydd ; canys 
yn Nghrist Iesu nid oes nac Iuddew na Samariad, ond 
Crist oil yn oil. Yr oedd hyn yn esiampl ogoneddus o'r 
blaidd yn trigo gyda'r oen, a'r llewpard yn gorweddgyda'r 
myn. Esa. 11. 6. 

3. Y peth nesaf i sylwi arno, ydyw galwad y Cenedloedd. 
Goruchwyliaeth fawr a gogoneddus oedd hon, yn cael son 
llawer am dani yn yr Hen Destament a chan yr apostolion. 
Dechreuwyd hi gyda throedigaeth Cornelius a'i deulu, er 
mawr lawenydd i Petr, yr hwn a fuasai yn offeryn i hyn, a'r 
rhai oeddynt gydag ef. Act. 10. 11. Yr esiampl nesaf 
oedd dychweliad nifer mawr o Genedloedd yn Cyprus, 
Cyrene, ac Antiochia, trwy y dysgyblion a wasgarwyd yn 
yr erlidigaeth a fu pan labyddiwyd Stephan. Act. 11. 
19 — 21. Ac yn ddioed wedi hyny y dechreuwyd galw y 
dysgyblion gyntaf yn Gristionogion yn Antiochia. 

Wedi hyn fe ddychwelwyd lluoedd o Genedloedd yn 
ngwahanol barthau y byd, yn benaf trwy weinidogaeth yr 
apostol Paul, yr hyn a ddilynwyd a thywalltiad gogon- 
eddus o'r Ysbryd. Yr oedd lluaws yn ymgasglu i eglwys 
Crist yn yr holl ddinasoedd bron, y deuai yr apostol idd- 
ynt. Felly yr oedd rhifedi aelodau Cenedlig yr eglwys 
Gristionogol yn fuan yn mhell tu hwnt i'w haelodau Iudd- 
ewig ; ac yn mhen llai na deng mlynedd wedi hyn, cafodd 
Paul ei anfon allan o Antiochia i bregethu i'r Cenedloedd, 
a dywedid ei fod ef a'i gymdeithion wedi aflonyddu y byd, 
(yn ol y Seisonaeg, wedi troi tu uchaf y byd yn isaf.) 
Act. 17. 6. " Y rhai sydd yn aflonyddu y byd, y rhai 
hyny a ddaethant yma hefyd." Ond y tywalltiad hynotaf 
ydoedd hwnw yn y ddinas fawr Ephesus. Fe fu hefyd 
gasglu anghyffredin ar eneidiau i mewn yn Corinth, un o'r 
dinasoedd mwyaf yn nhir Groeg. Wedi hyny fe ddy- 
chwelwyd llawer yn Rhufain, prif ddinas y byd adnabydd- 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 2G5 

us y pryd hwnw ; ac fe daenwyd yr efengyl trwy holl ranau 
yr vmherodraeth Rufeinig. Fel hyn yr oedd yr Haul efeng- 
ylaidd, yr hwn a gyfodasai yn ddiweddar ar yr Iuddewon, 
yn awr wedi cyfodi a dechreu llewyrchu ar y byd Pagan- 
aidd, wedi iddynt aros yn nhywyllwch dudew Paganiaeth 
am gynifer o oesoedd. 

Yr oedd hyn yn beth mawr, ac ni buasai y fath erioed o'r 
blaen. Yr oedd yr holl genedloedd oddyeithr yr Iuddewon, 
wedi eu bwrw ymaith er oddeutu amser Moses. Yr oedd y 
byd Paganaidd wedi ei orehuddio a thywyllwch dudew 
eilun-addoliaeth ; ond yn awr, wrth sain gorfoleddus yr ef- 
engyl, deehreuasant ymwrthod a'u heilunod, gan eu taflu i'r 
wadd a'r ystlumod. Dysgasant yn awr addoli y gwir Dduw, 
ac ymddiried yn ei Fab ef Iesu Grist. Arddelodd Duw hwy 
yn bobl iddo ; a'r rhai a fuont cyhyd yn mhell, a wnaetbpwyd 
yn agos trwy waed Crist. Yr oedd dynion yn cael eu cyfnewid 
o fod yn baganaidd ae anifeilaidd, i fod yn blant i Dduw ; 
ac yn cael eu galw allan o deyrnas dywyll Satan, a'u dwyn 
i'w ryfeddol oleuni ef. Yr oedd cynnulleidfaoedd Cristion- 
ogol yn yr holl wledydd bron trwy y byd adnabyddus, a 
chaniadau gorfoleddus o fawl yn cael eu cyflwyno i'r gwir 
Dduw, a Iesu Grist y Pryniawdwr gogoneddus. Yn awr 
yr oedd yr adeiladaeth fawr a ddechreuwyd gan Dduw yn 
fuan wedi cwynip dyn, yn cael ei chodi yn ogoneddus, ar 
ddull newydd ; yn awr yr oedd prophwydoliaethau Daniel 
mewn perthynas i'r deyrnas ddiweddaf, yr hon oedd i ddi- 
lyn y pedair unbenaeth baganaidd, yn dechreu cael eu cyf- 
lawnu ; yn awr y mae y gareg a dorwyd o'r mynydd, nid a 
Haw, yn dechreu taro y ddelw ar ei thraed, a'i dryllio yn 
chwilfriw, ac yn myned rhagddi i lenwi yr holl ddaear yn 
gynym ; ac y mae Duw yn awr yn casglu ei etholedigion yn 
nghyd o bedwar gwynt y nefoedd, trwy bregethiad yr apos- 
tolion a gweinidogion ereill, (angelion yr eglwys Gristion- 
ogol a anfonesid allan gyda mawr sain udgorn yr efengyl,) 
rn flaenorol i ddinystr Ierusalem, yn unol a'r hyn a rag- 
Idywedasai Crist. Mat. 24. 31. 

H. R. W. 12 



266 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETIL 

II. Yr wyf yn awr yn dyfod i sylwi ar y gwrthwynebiad 
a gafodd prynedigaeth Crist oddiwrth ei elynion. Satan, 
yr hwn yn ddiweddar oedd mor barod i orfoleddu ac ym- 
ddyrchafu, fel ped fuasai wedi ennill y fuddugoliaeth wrth 
roddi Crist i farwolaeth, yn awr yn canfod ei hun yn 
cwympo i'r pwll a gloddiasai, a'i deyrnas yn adfeilio yn 
brysur, a'r fath gynydd rhyfeddol oedd ar deyrnas Crist, a 
lanwyd a braw a syndod o'r mwyaf ; ac fe ymddengys fod 
uffern wedi arswydo ac ymarfogi o ddifrif i wneyd y gwrth- 
wynebiad creulonaf yn ei erbyn. Ac, yn gyntaf, fe gyn- 
hyrfodd y diafol yr Iuddewon, y rhai yn flaenorol a groes- 
hoeliasant Grist, i erlid yr eglwys ; canys y mae i'w sylwi, 
fod yr erlidigaeth a ddyoddefodd yr eglwys yn ystod y 
cyfnod hwn, gan mwyaf oddiwrth yr Iuddewon. Yr ydym 
yn darllen yn llyfr yr Actau, pan dywalltwyd yr Ysbryd 
Glan ar ddydd y Pentecost, fel yr oedd yr Iuddewon 
yn gwatwar, gan ddywedyd, "Llawn o win melus ydynt ; ,J 
ac fel yr oedd yr ysgrifenyddion a'r Phariseaid, yn nghyda 
blaenor y denil, wedi brawychu, ac yn ymgynhyrfu i wrth- 
wynebu yr apostolion. Yr oeddynt yn gyntaf yn eu dal, 
yna yn eu bygwth, ac wedi hyny yn eu carcharu a'u euro 
hwy ; a chan chwythu allan fygythion a chelanedd yn erbyn 
dysgyblion yr Arglwydd, llabyddiasant Stephan a meini 
yn eu cynddaredd terfysglyd ; ac heb fod yn foddlon ar erlid 
y rhai a gaent yn ludea, hwy a anfonasant i Ddaniascus, a 
manau pellenig ereill, gan erlid pawb a allent gael yn mhol> 
lie. Yr oedd Herod, y penaf yn eu plith, yn estyn allan ei 
law i flino yr eglwys, a lladdwyd Iago ganddo a'r cleddyf, 
ac aeth rhagddo i gymeryd Petr hefyd, a bwriodd ef yn 
ngharchar. 

Felly hefyd mewn gwledydd ereill, yn mhob man bron y 
deuai yr apostolion, yr Iuddewon oeddynt yn y modd 
mwyaf maleisus yn gwrthwynebu yr efengyl, gyda chroes 
ddadleuaeth a chableddau. Pa faint o bethau a ddyoddef- 
odd y sanctaidd apostol Paul oddiar eu dwylaw ! Mor 
greulon a gwaedlyd yr oeddynt yn ymddwyn tuag ato, pan 



HANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 267 

yr oedd efe yn dwyn elusen i'w genedl ! Yn yr erlidigaeth 
a'r trychineb hwn, y cyflawnwyd y brophwydoliaeth hono o 
eiddo Crist, (Mat. 23. 34 :) "Am hyny, wele, yr ydwyf yn 
anfon atoch brophwydi, a doethion, ac ysgrifenyddion : a 
rhai o honynt a leddwch ac a groeshoeliwch ; a rhai o hon- 
ynt a ffrewyllwch yn eich synagogau, ac a erlidiwch o dref 
i dref." 

III. Y barnedigaetkau a oddiweddasant y gelynion hyny i 
Grist, sef yr luddeivon erlidigaethus. 

1. Y nifer lluosocaf o'r bobl a roddwyd i fyny i dy wyllwch 
barnol a chaledwch calon. Oyhoeddasai Crist y fath wae 
uwch eu penau yn nyddiau ei gnawd. Mat. 13. 14, 15. Yr 
apostol Paul hefyd a ail gyhoeddodd yr un wae i ddyfod 
arnynt, (Act. 28. 25 — 27.) a than y felldith hon, y tywyll- 
wch barnol a'r caledwch yma y maent yn aros hyd y dydd 
hwn er ys tua dau gant ar bymtheg o flynyddau, yn gof- 
nodau dychrynllyd o ddialedd Duw, ac yn brawf o'r mwyaf 
aethus o'i farnedigaethau ef. Y mae eu cyndynrwydd par- 
haus yn dal i wrthod Crist, o genedlaeth i genedlaeth, fel 
nad ydyw dychweliad neb o honynt i'r ffydd Gristionogol 
ond peth anfynych — er fod eu hysgrifeniadau hwy eu hunain 
yn yr Hen Destament yn llawn o dystiolaethau amlwg yn eu 
herbyn — yn brawf nodedig o'u gadawiad aethus gan Dduw. 

2. Gwrthodwyd hwy o fod mwyach yn bobl weledig i Dduw. 
Torwyd hwy ymaith o gyff Abraham ; ac er y pryd hwnw 
nid ydynt yn cael eu cyfrif yn had Abraham mwy na 'r Is- 
maeliaid neu yr Edomiaid, y rhai ydynt eu had naturiol ef 
cystal a hwythau. Cafodd y rhan fwyaf o'r ddau lwyth eu 
bwrw ymaith yn awr, fel y cawsai y deg llwyth yn flaen- 
orol ; a chymerwyd pobl ereill i mewn yn eu lie, yn ol rhag- 
ddywediadau eu prophwydi eu hunain. Deut. 32. 21. " Hwy 
a yrasant eiddigedd arnaf a'r peth nid oedd Dduw ; dig- 
iasant fi a'u hoferedd : minau a yraf eiddigedd arnynt 
hwythau a'r rhai nid ydynt bobl ; a chenedl ynfyd y digiaf 
hwynt." Esa. 65. 1. u Ceisiwyd fi gan y rhai nid ymofyn- 
asant am danaf; cafwyd fi gan y rhai ni'm ceisiasant. u 



268 HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 

Gwnaed eu gwrthodiad hwy yn amlwg, trwy i Dduw or- 
chymyn i'w apostolion droi oddiwrthynt, a'u gadaelyn lion 
ydd. Act. 13. 46, 47. K Yna Paul a Barnabas a aethant 
yn hyf, ac a ddywedasant, Rhaid oedd llefaru gair Duw 
wrthych chwi yn gyntaf : eithr o herwydd eich bod yn ei 
wrthod, ac yn eich barnu eich hunain yn annheilwng o 
fywyd tragywyddol, wele, yr ydym yn troi at y Cenedloedd 
Canys felly y gorchymynodd yr Arglwydd i ni." Act. 18. 
6, a 28. 28. ' 

Hyd yma y mae genym hanesyddiaeth ysgrythyrol i'n 
cyfarwyddo : o hyn allan nid oes genym ond yn unig cyf- 
arwyddyd prophwydoliaethau yr ysgrythyr a hanesyddiaeth 
ddynol. 

3. Y drydedd farn a'r olaf a ddaeth oddiwrth Dduw ar 
elynion llwyddiant yr efengyl, y crybwyllaf am dani, ydyw 
dinystr arswydus eu dinas a'u gwlad gan y Rhufeiniaid. 
Cawsant fynych rybuddion, a defnyddiwyd llawer moddion 
gyda hwy, cyn i'r dinystr hwn eu goddiweddyd. Rhybudd- 
iwyd hwy yn gyntaf gan loan Fedyddiwr, yr hwn a ddy- 
wedodd wrthynt fod y fwyall wedi ei gosod ar wreiddyn y 
prenau ; ac y byddai i bob pren na ddygai ffrwyth da gael 
ei dori i lawr a'i daflu yn tan. Yna Crist a'u rhybuddiodd 
hwy yn neillduol iawn, ac a ddywedodd wrthynt fod eu 
dinystr yn ymyl, y meddwl am yr hyn a wnaeth iddo wylo 
drostynt. Ac yna yr apostolion, ar ol esgyniad Crist, a'u 
mynych rybuddiasant. Ond hwy a ymddygasant yn gyn- 
dyn, gan barhau yn wrthwynebwyr i Grist a'i eglwys, ac i 
arfer eu herlidiau chwerwon. Fe dybir nad oedd eu herlid- 
igaeth faleisus ar yr apostol Paul, am yr hon y cawn hanes 
tua diwedd yr Actau, ychwaneg na saith neu wyth mlynedd 
cyn eu dinystr. 

Wedi hyn rhyngodd bodd i Dduw roddi iddynt un rhybudd 
tranodedigyn rhagor, trwy yr apostol Paul, yn ei Epistol at 
yr Hebreaid, yr hwn a ysgrifenwyd, fel y tybir, tua phedair 
blynedd cyn eu dinystr ; ac ynddo y mae yn rhoddi y rhesym- 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 269 

au egluraf a chadarnaf o'u blaen hwynt, allan o'u cyfraith 
a'u prophwydi hwy eu hunain, i ba rai y maent yn proffesu 
y parch mwyaf, i brofi bod yn rhaid mai Iesu Grist yw Mab 
Duw ; a bod eu boll ddeddf hwy yn cyfeirio ato ef, ac 
yn ei gysgodi ; a bod yn rhaid i'r oruchwyliaeth Iuddew 
ig ddiflanu. Er fod yr epistol yn cael ei gyfeirio at yr 
Hebreaid Cristionogol yn fwyaf union-gyrchol ; eto y mae 
ei sylwedd yn dangos yn eglur fod yr apostol yn ei fwriadu 
er defnydd ac argyhoeddiad i'r Iuddewon anghrediniol. Y 
mae efe yn yr epistol hwn yn crybwyll yn neillduol mor 
agos yw y dinystr. Pen. 10. 25. " A hyny yn fwy, yngy- 
maint a'ch bod yn gweled y dydd yn nesau ;" ac yn adnod 
27 j y mae efe yn llefaru am y farn sydd yn agosau, " a'r 
anger dd tan, yr hwn a ddifa y gwrthwynebwyr." 

Ond gan i'r cyffredinolrwydd o honynt wrthod derby n 
argyhoeddiad, Duw a'u dinystriodd hwy yn fuan trwy yr 
amgylchiadau mwyaf arswydus. fel na bu dinystr un wlad 
na dinas er dechreuad y byd yn gyffelyb i'r hyn a ddaeth 
arnynt hwy, yn ol yr hyn a ragddywedasai Crist. Mat. 
24. 21. " Canys y pryd hwnw y bydd gorthrymder mawr, 
y fath ni bu o ddechreuad y byd hyd yr awr hon, ac ni bydd 
chwaith." Yr oedd dinystr Ierusalem gan y Babiloniaid 
yn hynod o aethus, fel y mae yn cael ei ddarlunio yn y 
modd mwyaf effeithiol gan y prophwyd Ieremiah yn ei Al- 
arnad ; eithr nid oedd hyny ond megys dim i'r trueni ofn* 
adwy, a'r digofaint a ddyoddefasant yn y dinystr hwn. 
Duw a ddygodd arnynt, megys y rhagfynegasai Crist, yr 
holl waed cyfiawn a dywalltwyd o s}^lfaeniad y byd. Fel 
hyn y gwnaed gelynion Crist yn droed-faingc i'w draed ef, 
ar ol ei esgyniad, yn unol ag addewid Duw, (Salm ex. ;) ac 
y mae efe.yn eu dryllio hwy a gwialen haiarn. Y drain a'r 
mieri a osodasant yn ei erbyn ef mewn brwydr ; ond efe 
a aeth trwyddynt ; llosgodd hwynt yn nghyd. 

Yr oedd y dinystr yma ar Ierusalem yn mhob ystyr yn 
cyfateb i'r hyn a ragddywedasai Crist, (Mat. xxiv. ;) fel yr 
ymddengys oddiwrth yr hanes a rydd Iosephus am dano, 



270 1IAXES GWAITII Y PHYXEDIGAETH. 

yr hwn oedd ei lmn yn bresennol, yn gyfranog o'r blinder- 
au, ac a ysgrifenodd banes eu dinystr. Yr oedd llawer 
o'r amgylchiadau yn tebygoli i ddinystr yr annuwiolion yn 
nydd y farn ; yr oedd yn cydfyned a'r dinystr hwn, yn ol 
yr hanes a rydd efe, lawer o olygfeydd dychrynllyd yn yr 
wybren, yn nghyda didoliad y cyfiawn oddiwrth y drygion- 
us. Y ddinas a'r deml a losgwyd, ac a gydwastatawyd a'r 
llawr, a'r ddaear y safai y ddinas ami a arddwyd, fel nas 
gadawyd careg ar gareg. Mat. 24. 2. 

Peidiasai y bobl a bod yn wladwriaeth annibynol am y 
rhan fwyaf o'r amser wedi caethiwed Babilon ; ond ar far- 
wolaeth Archelaus, pan wnaed Iudea yn dalaith Rufeinig, 
y llwyr ymadawodd y deyrnwialen o Iudab. Ar ol hyn, 
bwriwyd hwy ymaith o fod yn bobl i Dduw : ac yn awr fe 
hollol ddinystriwyd eu dinas a'u gwlad, a gyrwyd hwythau 
allan o honi ; ac felly y maent wedi parhau yn wasgaredig 
trwy y byd er ys mwy nac un cant ar bymtheg o flynydd- 
oedd. 

Fel hyn y rhoddwyd diwedd terfynol i fyd yr Hen Des- 
tament : gorphenwyd y cyfan gyda math o ddydd barn, yn 
yr hwn y gwaredwyd pobl Dduw, ac y dystrywiwyd ei elyn- 
ion mewn modd arswydus. Fel hyn y mae Crist, yr hwn 
oedd mor ddiweddar yn cael ei watwar, ei ddirmygu, a 
phoeri arno gan yr Iuddewon hyn, canlynwyr yr hwn hefyd 
a erlidiwyd ganddynt mor faleisus, yn ymddangos yn ogon 
eddus a dyrchafedig goruwch ei holl elynion. 



PEN. II. 

O Ddinystr Jerusalem hyd Amser Cystenyn. 

Ierusalem a ddinystriwyd tua'r flwyddyn wyth-a-thri- 
ugain o oed ein Harglwydd, ac felly cyn i'r genediaeth oedd 



IIAXES GWAITII Y riLYNEDIGAETII. 271 

yn cydoesi a Christ fyned heibio. Cymerodd dinystr yr 
ymherodraeth Baganaidd dan Cystenyn le yn nghylch dau 
gant a thriugain o flynyddoedd ar ol hyny. Wrth ddangos 
pa fodd y dygwyd yn inlaen lwyddiant yr efengyl yn ystod 
yr amser hwn, sylwaf, 1. Ar y gwrthwynebrwydd a wnaed 
iddi gan yr ymherodraeth. Rufeinig ; 2 Fel yr oedd yr ef- 
engyl yn llwyddo er gwaethaf yr boll wrthwynebiad : 3. Yr 
amgylchiadau cyfyng a thrallodus yr oedd yr eglwys yn- 
ddynt ychydig cyn eu gwaredigaeth gan Cystenyn : ac yn 
4. Y chwyldroad hynod a gymerodd le yn ei amser ef. 

I. Y gwrthwynebiad a wnaed yn erbyn yr efengyl, a 
breniniaeth Crist, gan yr ymherodraeth Rufeinig. Yr oedd 
y gwrthwynebrwydd hwn gan mwyaf ar ol dinystr Ierusalem, 
er iddo ddechren cyn hyny ; eithr yr oedd yr hyn a gymer- 
odd le yn flaenorol i ddinystr Ierusalem gan mwyaf oddi- 
wrth yr Iuddewon. Ond pan ddinystriwyd Ierusalem. nid 
oedd yr Iuddewon mwyach mewn sefyllfa i ddrygu yr eg- 
lwys ; gan hyny y diafol a ddefnyddiodd offerynau ereilL 
Yr oedd y gwrthwynebrwydd a wnaed yn yr ymherodraeth 
Rufeinig i deyrnas Crist, yn benaf o ddau fath. 

1. Yr oeddynt yn defnyddio eu holl ddysgeidiaeth, phil- 
osophiaeth a'u cyfrwysdra, iV gwrthwynebu. Daeth Crist 
i'r byd mewn oes, yn yr hon yr oedd dysgeidiaeth a phil- 
osophyddiaeth yn eu huehder yn yr ymherodraeth Rufein- 
ig. Nid oedd yr efengyl, yr hon oedd yn dal allan Iach- 
awdwr croeshoeliedig, mewn un modd yn cyfateb i dybiau 
y philosophyddion. Yr oedd y ddyfais Gristionogol o ym- 
ddiried yn y fath Brynwr croeshoeliedig, yn ymddangos 
iddynt hwy yn ffolineb ac ynfydrwydd. Groeg oedd y wlad 
fwyaf ei dysg o unrhyw yn ymherodraeth Rhufain : ond y 
mae yr apostol yn sylwi fod yr athrawiaeth am Grist croes- 
hoeliedig yn ymddangos i'r Groegiaid yn ffolineb, ( 1 Cor. 
1. 23 :) ac am hyny yr oedd y doethion a'r philosophydd- 
ion yn gwrthwynebu yr efengyl. Y mae genym enghraifft 
o ddull eu gwrthwynebiad, yn y driniaeth a gafodd yr apos- 
tol Paul ganddynt yn Athen, yr hon ydoedd, ac a fuasai am 



272 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 

lawer o oesoedd, yn brif orsaf philosophyddion yr holl fyd. 
Yr ydym yn darllen yn yr Act. 17. 18, i'r philosophyddion 
o'r Epieuriaid a'r Stoiciaid ei wrthwynebu, gan ddywedyd, 
" Beth a fynai y siaradwr hwn ei ddywedyd ? a rhai, Tebyg 
yw ei fod yn mynegu duwiau dyeithr." Fel hyn yr oedd- 
ynt yn gwawdio ac yn diystyru Cristionogaeth ; ac wedi 
dinystr Ierusalem, cyhoeddodd amryw o'r philosophyddion 
lyfrau yn ei herbyn. Y penaf o'r rhai hyn oeddynt Celsus 
a Porphyry, y rhai a ysgrifenasant yn hynod o lymdost a 
gwawdlyd, ac yn debyg iawn i Ddeistiaid yr oes bresennol. 
Er cymaint gelynion a dirmygwyr oeddynt o'r grefydd 
Gristionogol, ni ddarfu iddynt erioed wadu yr hanes a bri- 
odolir i Grist a'i apostolion yn y Testament Newydd, yn 
neillduol y gwyrthiau a wnaethant, ond yr oeddynt yn eu 
haddef. Yr oeddynt yn byw yn rhy agos i amseroedd y 
gwyrthiau hyn i'w gwadu ; canys yr oeddynt wedi eu 
gwneuthur mor gyhoeddus ac mor ddiweddar, fel y mae yn 
ymddangos nad oedd Iuddewon na Phaganiaid yn y dydd 
au hyny yn ceisio eu gwadu ; eithr yr oeddynt yn eu pri- 
odoli i allu swynol. 

2. Defnyddiodd awdurdodau yr ymherodraeth Eufeinig 
eu holl allu, amser ar ol amser, i erlid, a phe buasai bosibl, 
i ddiwreiddio Cristionogaeth. Sylwasom o'r blaen i Grist 
ddyfod i'r byd pan yr oedd nerth y llywodraeth Baganaidd 
fwyaf dan yr unbenaeth Rufeinig. Cafodd holl allu yr un- 
benaeth hon ei ddefnyddio am amser maith i wrthwynebu 
ac erlid yr eglwys Gristionogol, ac i'w dystrywio pe buasai 
bosibl, trwy ddeg o ymdrechiadau olynol, y rhai a elwir y 
deg erlidigaeth Baganaidd. 

Y gyntaf o'r rhai hyn oedd yr erlidigaeth a fu dan Nero, 
yr hon a gymerodd le ychydig cyn dinystr Ierusalem, pryd 
y croeshoeliwyd yr apostol Petr, ac y dienyddiwyd yrapos- 
tol Paul, yn fuan wedi iddo ysgrifenu ei ail epistol at 
Timotheus. Yr oedd yn garcharor gan Nero yn Rhufain 
pan ysgrifenodd yr epistol hwnw, ac y mae yn dywedyd, (pen. 
4. 6 ; 7,) " Myfi yr awrhon a aberthir, ac amser fy ymddat- 



IIANES GWAITII Y TRYNEDIGAETIL 273 

todiacl i a nesaodd. Mi a ymdrechais ymdrech deg, mi a or- 
phenais fy ngyrfa, mi a gedwais y ffydcl." Fe ferthyrwyd 
llawer o filoedd o Gristionogion ereill yn ystod yr erlidig- 
aeth lion. Y naw erlidigaeth arall a gymerasant le ar ol 
dinystr Ierusalem. Rhai o honynt yn wir oeddynt hynod 

ddychrynllyd, ac yn llawer creulonach na 'r erlidigaeth 
gyntaf dan Nero. Ymosododd y naill ymherawdwr ar ol 
y Hall, a'u holl allu, i ddiwreiddio yr eglwys Gristionogol 
oddiar y ddaear, fel na byddai i gymaint ag enw Cristion 
gael ei adael yn y byd. Miloedd, ie, miliynau a roddwyd i 
farwolaethau creulawn ; canys nid oeddynt yn arbed ystlen 
nac oedran. 

Yn yr ail erlidigaeth gyffredinol, (dan Domitian,) yr hon 
oedd y gyntaf a fu ar ol dinystr Ierusalem, y deolwyd yr 
apostol loan i ynys Patmos, He y cafodd y gweledigaethau 
hyny a gofrestrwyd ganddo yn llyfr y Datguddiad. Tybii 
i tua deugain mil ddyoddef merthyrdod yn ystod yr erlid 
igaeth hono ; yr hyn eto nid oedd ond ychydig mewn cyd 
mariaeth i'r nifer a roddwyd i farwolaeth yn rhai o'r erlid 
igaethau dilynol. Dyoddefodd deng mil y farwolaeth greu 
lawn o groeshoeliad, yn y drycledd erlidigaeth dan yr ym* 
herawdwr Adrian. Dan y bedwaredd erlidigaeth, yr hon a 
ddechreuodd tua 'r flwyddyn o oed Crist 162, dyoddefodd 
amryw ferthyrdod yn Lloegr, gwlad ein cyndadau, lie y 
eawsai Cristionogaeth ei phlanu, fel y tybir, yn nyddiau yr 
apostolion. Ac yn yr erlidigaethau diweddarach. yr oedd yr 
ymherawdwyr Rhufeinig, yn ofidus o herwydd y siomedig- 
aeth a gawsai eu hynafiaid, y rhai nid oeddynt alluog i ddi- 
wreiddio Cristionogaeth na rhwystro eynydd ei llwyddiant, 
wedi ymgynddeiriogi i fod yn fwy creulawn yn eu hym- 
drechiadau. 

Fel hyn y treuliwyd rhan fawr o'r tri chanrif cyntaf ar 

01 Crist, gan yr ymherodron Rhufeinig, i erlid yr eglwys 
yn ffyrnig a chreulawn. Yr oedd Satan yn hynod o an- 
ewyllysgar i ollwng ei afael o ran mor eang ac enwog o'r 
byd a'r gwledydd a gynnwysid yn yr ymherodraeth Ruf- 

H. R.— W. 12* 



274 IIANES GWA1TTI Y PRYNEDIGAETII. 

einig, yr lion a feddiannasai mor dawel am gynifer o oes- 
oedd : gan liyny, pan welodd ei bod yn myned mor gyflym 
o'i ddwylaw, efe a ymgynliyrfodd i'r eithaf. Codwyd uffern 
i gyd i'w gwrthwynebu a'i holl allu. 

Gelwir Satan, pan yn ymegni'o fel hyn trwy awdurdod 
yr ymherodraeth Rufeinig Baganaidd, yn ddraig goch fawr, 
ac iddi saith ben a deg corn, yn rhyfela a'r wraig a wisgas- 
id a'r haul. Dat. xii. Ac y mae y rhyfel rhwng Michael 
a'i angelion a'r ddraig a'i hangelion, yn arddangos yr ym- 
laddfeydd gwaedlyd a fu rhwng eglwys Crist a galluoedd 
yr ymherodraeth Baganaidd yn fiaenorol i amser Cystenyn. 
" A bu ryfel yn y nef ; Michael a'i angelion a ryfelasant yn 
erbyn y ddraig, a'r ddraig a ryfelodd a'i hangelion hithau." 

II. Sylwaf ar y llwyddiant a gafodd yr efengyl yn y 
byd cyn amser Cystenyn, er yr holl wrthwynebiad a wnaed 
iddi. Er cymaint oedd dysgeidiaeth a gallu yr ymherodr- 
aeth Rufeinig, a'r defnydd eithaf a wnaed o'r ddau i 
wrthwynebu Cristionogaeth ; eto yr oedd y cwbl yn ofer. 
Nis medrent ei diwreiddio, nac ychwaith rwystro ei chyn 
ydd. Yr oedd teyrnas Crist yn llwyddo yn rhyfeddol er 
gwaethaf y cwbl, ac ymherodraeth Baganaidd Satan yn 
malurio ac yn diflanu o'i blaen, yn unol a'r testun, " Y 
gwyfyn a'u bwyty fel dilledyn, a'r pryf a'u hysa fel gwlan." 
Yr oedd hefyd yn beth pur nodedig, am y rhan fwyaf o'r 
amser, mai po fwyaf a erlidient ar yr eglwys, mwyaf i gyd 
oedd ei chynydd ; yn gymaint felly fel y daeth yn ddywed- 
iad cyffredin, Gwaed y merthyron yw had yr eglwys. Yr 
oedd hyn yn profi bod eglwys Crist yn debyg i'r balmwydd- 
en, am yr hon y dywedir, po mwyaf fyddo y pwysau a 
grogir wrth ei brigau, mwyaf i gyd y tyf ac y blodeua. Ac 
o herwydd hyn efallai y cyffelybir yr eglwys i balmwydden. 
Can. 7. 7. " Dy uchder yma sydd debyg i balmwydden." 
Y mae Iustin Ferthyr, cyn dad enwog yn yr eglwys, yr 
hwn oedd yn byw yn yr oes nesaf ar ol yr apostolion, yn 
dywedyd nad oedd un ran o ddynolryw yn ei ddyddiau ef, 
pa un bynag ai Groegiaid ai Barbariaid, neu wrth ba enw 



HANES GWAITI-I Y mYNEDIGAETH. 275 

bynag y gclwid hwynt, hyd 3-11 nod y cenedloedd mwyaf an- 
waraidd ac anfoesgar, lie nad oedd gweddiau a dyiolchiadau 
yn cael eu cyflwyno i Greawdwr mawr y byd, yn enw y 
croeshoeliedig Igsu. Tertullian, un arall dadau enwog 
yr eglwys Gristionogol, yr hwn oedd yn byw yn nechreu yr 
oes ganlynol, a dystia. fod y grefydd Gristionogol wedi yni- 
ledu yn ei ddydd ef hyd derfynau eithaf y byd adnabydd- 
us y pryd hyny, yn niysg pa rai y eyfrifir Prydain ganddo ; 
ac oddiwrth hyn y mae yn profi fod teyrnas Crist yr 
ainser hwnw yn fwy eang nac unrhyw o ? r pedair unben- 
aeth fawr. Dywed yn mhellach, er nad oedd y Cristion- 
ogion ond megys dyeithriaid ymddangosiad diweddar, eto 
eu bod yn llenwi pob lie yn y llywodraeth Rufeinig, 
yn ddinasoedd. ynysoedd. cestyll. corfforiaethau. cyng- 
horfau, byddinoedd, llwythau, y palas, y senecldr. a'r llys- 
oedd cyfreithiol ; gan adael dim ond eu temlau yn unig 
i r r Paganiaid. Ychwanega. pe buasent oil yn cyduno i ym- 
adael o'r 3'inlierodraeth Rufeinig. y buasai y byd yn synu 
at yr unigrwydd a ? r anghyfannedd-dra a ddeilliasai byny, 
buasai cyn lleied wedi eu gadael : a bod y Cristionogion 
mor lluosog fel yr oeddynt yn dcligon cryfion i amddiffyn 
eu hunain yn hawdd, pe buasent ond codi arfau yn erbyn 
y swyddogion Paganaidd. Ac y mae Pliny, Pagan oedd 
yn byw yn y dyddiau byny, yn dywedyd fod lluaws o'r 
ddwy ystlen. bob oed a sefyllfa, wedi dyfod yn Gristion- 
ogion. Y mae yr ofergoeledd hwn, eb efe, wedi Hygru a 
gorchuddio, nid yn unig y brif ddinas, eithr trefydd a 
gwledydd, ac y mae y temlau a'r aberthau yn gyffredinol 
yn anghyfannedd a gwrthodedig. 

Ac y mae ysgrifenwyr Paganaidd a Christionogol y 
dyddiau hyny, yn sylwi i ? r oraclau Paganaidd hyglod oedd 
yn y temlau, a pha rai y buasai tywysogion ac ereill, am 
lawer oesoedd, yn arfcr ymofyn a derbyn atebion mewn 
llais eglur oddiwrth y duwiau, fel y tybid, gael eu taro yn 
awr a mudanrwydd, fel na roddasant atebion uiwyach ; ac 
yn neillduol yr oracl oedd yn Delphos. yr hynotaf yn yr 



276 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

holl fyd, a'r hon y byddai y Groegiaid a'r Rhufeiniaid yn 
arfer ymgynghori, a ddechreuodd ddystewi yn ddioed wedi 
genedigaeth Crist. Pan ofynwyd i'r gau-dduw, yr hwn a 
addolid, ac a arferai roddi atebion o'i oracl yn y deml hono, 
paham yr ydoedd yn gomedd ateb yn ol ei arfer ? atebodd, 
(fel y mae llawer o'r ysgrifenwyr cenedlig oeddynt yn byw 
o gylch y pryd hwnw yn adrodd,) " Y mae y bachgen Heb- 
reig, yr hwn ydyw Brenin y duwiau, wedi gorchymyn i mi 
ymadael o'r ty hwn, a myned i uffern ; ac am hyny nid 
ydych i ddysgwyl atebion mwyach.' ;# Ac y mae amryw 
ysgrifenwyr Paganaidd, y rhai oeddynt yn byw oddeutu y 
pryd hwnw, yn siarad llawer am ddystawrwydd yr oraclau, 
yr hyn a barodd syndod iddynt, gan nad oeddynt yn gwyb- 
od yr achos o hyny. Ysgrifenodd Plutarch draethawd neill- 
duol ar yr achos, yr hwn sydd eto ar gael. A Porphyry, 
yr hwn oedd wrthwynebwr i'r grefydd Grristionogol, a ddy- 
wed y geiriau hyn : " Nid yw yn rhyfedd fod y ddinas wedi 
ei llanw ag afiechyd er ys cynifer o nynyddau, gan fod Es- 
culapius a'r lleill o'r duwiau wedi peidio ymddyddan a dyn 
ion ; canys ni dderbyniodd neb gymhorth na llesad cy- 
hoeddus oddiwrth y duwiau. er pan ddechreuwyd addoli yr 
Iesu." Fel hyn yr oedd teyrnas Crist yn buddugoliaethu 
ar deyrnas Satan. 

III. Yr amgylchiadau trallodus a chyfyng neillduol ych- 
ydig cyn esgyniad Cystenyn Fawr iW orsedd. Y trallod 
hwn a ddyoddefwyd dan y ddegfed erlidigaeth Baganaidd. 
yr hon oedd y drymaf a'r greulonaf cystal a'r ddiweddaf o 
honynt. Yr oedd yr eglwys wedi mwynhau tua deugain 
mlynedd o lonyddwch, er pan beidiasai y nawfed erlidig- 

* A ganlyn sydd gyfieithad o benill Lladinaidd, yr hwn, meddir, 
ydoedd atebiad gwreiddiol yr oracl : 

Y Bachgen bach Hebreig, Duw mawr y duwiau oil, 
Oddiyma a'm deolodd i lawr i uffern bwll. 
Ymad oddiwrth f 'allorau : taw, gad lonydd im' ; 
Na chrybwyll wrthyf mwyachj nid allaf wneuthur dim. 

Theo. Evans. 



HANLS BWAtTH Y TRYNEDIGAETH. 277 

aeth ; ond trwy iddynt wneyd camddefnydd o'u rbyddid, 
daetbant i raddau yn oerion a difywyd gyda cbrefydd. a de- 
chreuodd ymrafaelion dyfu yn eu mysg ; trwy yr hyn y cyffroi- 
sant Dduw. fel y goddefodd i'r brofedigaeth arswydus hon eu 
goddiweddyd. A chan fod Satan wedi colli cyniaint o dir, 
er ei boll ymdrecbiadau. ymddengys iddo ymgynbyrfu i gyn- 
ddaredd anarferol. Ymroddodd y rbai oeddynt y pryd 
bwnw inewn awdurdod a'u boll allu i ddiwreiddio Cristion 
ogaetb, trwy losgi yr boll Fiblau, a dinystrio yr boll Grist- 
ionogion ; ac am byny nid oeddynt yn cymeryd amser i'w 
profi neu eu beuogfaru wrtb reol gyfreitbiol, ond syrtbient 
arnynt He bynag y caent hyd iddynt. Arferent weitbiau 
roddi tan yn y tai lie y byddai lluaws o bonynt wedi ym- 
gynnull. a'u llosgi oil yn ngbyd : a merthyrid y fatb luoedd 
brydiau ereill. nes y byddai yr erlidwyr yn llwyr flino ar y 
gorchwyl o'u poenydio a'u llofruddio bwynt ; ac yr oedd y 
llofruddiadau mewn rbai manau poblog yn gyfryw fel yr 
oedd y gwaed yn llifo megys ffrydiau. Dywedir i ddwy fil ar 
bymtbeg gael eu mertbyru mewn un mis ; ac nad oedd rbif 
y Cristionogion a fuont feirw trwy greulonderau eu berlid- 
wyr yn ystod yr erlidigaetb bon. yn llai na cbant a pbedair a 
deugain o filoedd. yn yr Aifft yn unig, beblaw saitb gan' mil 
a fuont feirw trwy flinderau alltudiaetb. neu yn y gweitb- 
feydd cyboeddus y dedfrydesid bwy iddynt. 

Parbaodd yr erlidigaetb bon ddeng mlynedd ; ac fel yr 
oedd yn rbagori ar yr erlidigaetbau blaenorol o ran rbifedi ei 
mertbyron, felly befyd yr ydoedd yn rbagori yn amrywiaeth 
a Uuosogrwydd y dyfeisiadau creulon a ddycbymygwyd 
ganddynt i'w poenydio. Dywed rbai awduron oeddynt yn 
byw y pryd bwnw, eu bod yn aneirif, ac yn myned tu 
bwnt i allu iaith eu darlunio. Yr oedd yr erlidigaetb bon 
yn llemdost neillduol yn Mbrydain ; a bon ydyw yr un a 
ragfynegwyd yn Dat. 6. 9, 10: "A pban agorodd efe y 
bummed sel. mi a welais dan yr allor eneidiau y rbai a 
laddesid am air Duw, ac am y dystiolaetb oedd ganddynt. 
A bwy a lefasant a lief ucbel ; gan ddywedyd, Pa byd, Ar- 



278 IIANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 

glwydd sanctaidd a chywir, nad ydwy t yn barnu, ac yn dial 
em gwaed ni ar y rhai sydd yn trigo ar y ddaear ?" Ac yn 
mhen deng mlynedd, sef amser parhad yr erlidigaeth lion, y 
Paganiaid erlidgar, yn meddwl eu bod wedi gorphen eu gor- 
chwyl, oeddynt yn ymffrostio iddynt lwyr ddystfywio enw a 
ehoelgrefydd y Cristionogion, ac adferyd addoliad y duwiau. 

Fel hyn, yr amser tywyllaf gyda 'r eglwys Gristionogol, 
oedd ychydig cyn toriad y dydd. Cawsant eu dwyn i'r cyf- 
yngdra eithaf ychydig cyn yraddangosiad yr Arglwydd i 
roddi gwaredigaeth ogoneddus iddynt, megys yr oedd 
caethiwed Israel yn yr Aifft yn fwy gorthrymus a chreulon 
ychydig cyn eu gwaredigaeth trwy law Moses. Meddyliodd 
eu gelynion eu bod wedi eu llyngcu i fyny, a selio eu din- 
ystr, fel y tybiasai Pharaoh a'i lu pan oddiweddwyd Israel 
ganddynt wrth y Mor Coch. 

IV. Yr wyf yn awr yn dyfod at y chwyldroad mawr yn 
amser Cystenyn, yr hyn. ar ainryw ystyriaethau, oedd yn 
gyffelyb i ddyfodiad Crist ar gyniylau y nef, i achub ei bobl 
a barnu y byd. Pobl Rhufain, wedi blino ar lywodraeth y 
gorthymwyr y buasent yn ddeiliaid iddynt yn ddiweddar, 
a anfonasant at Cystenyn, yr hwn oedd y pryd hyny yn 
ninas Caerefrog, yn Mhrydain, i ddyfod a chymeryd yr or- 
sedd. Dywedir iddo gael ei galonogi gan ymddangosiad col- 
ofn o oleuni, ar ffurf croes, yn y nefoedd, yn ngolwg ei holl 
fyddin, ac arni yr ysgrifen ev toviw vixa. yn hon gorchfyga ; 
a thrwy i Grist ymddangos iddo mewn breuddwyd y nos 
ganlynol, a'r un groes yn ei law, gan ei gyfarwyddo i wneyd 
croes fel hono, i fod iddo yn faniar freninol, fel y byddai 
i'w fyddin ymladd dani, a chan sicrhau iddo y gorchfyga i. 
Yn ganlynol, efe a orchfygodd ei elynion, ac a gymerodd 
feddiant o'r orsedd ymherodrol, a derbyniodd y grefydd 
Gristionogol, ac efe oedd yr ymherawdwr Cristionogol 
cyntaf erioed a deyrnasodd. Daeth i'r orsedd oddeutu y 
flwyddyn o oed Crist 320. Sylwaf ar amrywiol bethau 
oeddynt yn cydfyned a, neu a gymerasant le yn ddiatreg 
wedi. esgyniad Cystenyn i'r orsedd. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 279 

1. Cafodd yr eglwys Gristionogol trwy hyn ei llwyr 
waredu oddiwrth erlidigaeth. Yr oedd dydd ei gwaredig- 
aetb, ar ol y fatb nos dywell o gystudd, yn awr wedi dyfod : 
yr oedd galar wedi aros dros nos, ond yn bresennol y mae 
boreu gwaredigaeth orfoleddus wedi gwawrio. Ymddeng- 
ys i'r Arglwydd yn awr farnu ei bobl, ac edifarhau am ei 
weision, pan welodd ymadaw o'u nertb, ac nad oedd na 
gwarcbaedig na gweddilledig o honynt. Beut. 32. 36. Nid 
oedd raid i'r Cristionogion ofni erlidigaethau yn awr. Yr 
oedd eu holl erlidwyr wedi eu darostwng, ac yr oedd rbai 
o'u llywodraetbwyr yn Gristionogion fel bwy eu hunain. 

2. Ymddengys i'r Arglwydd yn awr dywallt barnedig- 
aethau dychrynllyd ar eu gelynion. Y mae yr hanesion a 
roddir am y diwedd arswydus a ddaeth i'r ymherawdwyr, 
tywysogion, cadfridogion, cadbeniaid. a mawrion paganaidd 
ereill, y rbai a ymegniasant i erlid y Cristionogion, yn dra 
ercbyll. Buont feirw yn druenus, dan boenau corfforol 
dirfawr, ac annbraetbadwy ddycbrynfeydd cydwybod ; a 
Haw farnol Duw megys yn weledig arnynt : fel y gellir yn 
eitbaf priodol gydmaru yr byn a ddaetb iddynt i'w byni- 
guddiad yn ogofau a cbreigiau y mynyddoedd. 

3. Y pryd bwn fe ddilewyd Paganiaetb, i fesur mawr« 
trwy yr ymberodraetb Rufeinig. Y delwau a ddrylliwyd, 
a'r temlau Paganaidd a dynwyd i lawr. Y delwau aur ac 
arian a doddwyd, ac a fatbwyd yn arian traul. Dygwyd 
nifer o'u prif ddelwau, y rbai oeddynt o wneutburiad cyw- 
rain, i Gaercystenyn, lie y llusgwyd bwy i fyny ac i lawr yr 
beolydd wrtb raffau yn ngwyddfod y bobl, y rbai a cbwardd- 
ent yn yr olwg arnynt. Cafodd yr offeiriaid Paganaidd eu 
gwasgaru a'u deol. 

4. Dygwyd yr eglwys Gristionogol i fwynbau beddwcb a 
llwyddiant mawr. Yr boll swyddogion Paganaidd yn awr 
a ddiswyddwyd, a Cbristionogion yn unig a ddyrcbafwyd 
i awdurdod trwy yr boll ymberodraetb. Cawsant yn awr 
lywyddion Cristionogol, llywodraetbwyr Cristionogol. barn- 
wyr a swyddogion Cristionogcl, yn lie eu ben rai Pagan- 



280 PANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

aidd. Ymroddodd Cystenyn i anrhydeddu yr esgobion neu 
y gweinidogion, ac i adeiladu ac addurno eglwysydd ; ac yr 
oedd eglwysydd Cristionogol godidog a phrydferth yn cael 
eu hadeiladu trwy holl barthau y byd, yn lie yr hen deml- 
au paganaidd. 

Hwn oedd y chwyldroad mwyaf a gymerasai le wedi y 
dylif. Satan, tywysog y fagddu, brenin a duw y byd Pag* 
anaidd, a fwriwyd allan. Gorchfygwyd y Hew rhuadwy gan 
Oen Duw, yn y llywodraeth gryfaf a fa ganddo erioed. Yr 
ydoedd hyn yn gyflawniad hynod o'r brophwydoliaeth hono 
yn Ier. 10. 11 : " Y duwiau ni wnaethant y nefoedd a'r 
ddaear, dyfethir hwynt o'r ddaear, ac odditan y nefoedd." 
Bwriodd y rhan fwyaf o'r byd yn awr eu hen dduwiau a'u 
hen grefydd ymaith yn hollol, a pha rai yr oeddynt wedi 
ymarfer dros amser hwy o lawer nac y mae eu hanesion yn 
rhoddi cyfrif, ie, cyhyd fel na fedrent olrhain ei ddechreu* 
ad. Yr oeddid yn llefaru o'r blaen am genedl yn newid ei 
duwiau fel peth anadoabyddus, (Ier. 2. 10, 11 ;) ond yn 
awr fe ddygwyd y rhan fwyaf o genedloedd y byd adnab- 
yddus i fwrw ymaith eu duwiau. Y lluaws duwiau a addol- 
id ganddynt, a wrthodwyd oil. Miloedd o honynt a fwr- 
iwyd ymaith i roddi lie i addoliad y gwir Dduw, a Christ 
yr unig Waredwr ; ac yr oedd yma y cyflawniad mwyaf 
hynod o Esa. 2. 17, 18 : " Yna yr iselir uchelder dyn, ac y 
gostyngir uchder dynion : a'r Arglwydd yn unig a ddyrch- 
efir yn y dydd hwnw. A'r eilunod a fwrw efe ymaith yn 
hollol." Ac er y pryd hwnw ni chlywyd am y duwiau 
hyny, y rhai a fuont unwaith mor enwog yn y byd, megys 
Iau, a Sadwrn, a Minerfa, a Iuno, ond fel pethau a fu yn yr 
hen amser. Ni bu iddynt demlau, nac allorau, nac addol- 
wyr, er ys llawer cant o flynyddoedd. 

Yn awr y daeth terfyn i brif ran yr hen fyd Paganaidd, 
gef yr ymherodraeth Rufeinig. Ac y mae y chwyldroad mawr 
hwn, yn nghyda dinystr arswydus y mawrion a fuasent yn 
erlidwyr, yn cael ei gydmaru (Dat. vi.) i ddiwedd y byd, a 
dyfodiad Crist i'r farn ; a hyn a arwyddoceir yn fwyaf un- 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 281 

iongyrcliol dan agoriad y chwechfed sel 3 yr byn a ddilynodd 
yr eneidiau dan yr allor yn llefain, u Pa byd, Arglwydcl. sanct- 
aidd a cbywir, nad ydwyt yn barnu, ac yn dial ein gwaed ni 
ar y rbai sydd yn trigo ar y ddaear ? ; ' Mae gweledigaetb y 
ebwechfed Bel, yn ol cydsyniad cyffredinol esponwyr, yn 
golygu y cwymp bwn i'r yinberodraetb Rnfeinig Bagan- 
aidd ; er ei fod o birbell yn cyfeirio yn fwy at ddydd y farn, o 7 r 
hyn yr oedd y chwyldroad bwn yn gysgod. Nis gall fod 
inai dydd y farn yw y petb nniongyrcbol a olygir ynia : o 
blegyd y mae genym banes am lawer o ddygwyddiadau y 
rbai oeddynt i gymeryd lie ar ol y rbai byny dan y ehwech- 
fed Bel. 

Y mae fod y diafol yn cael ei fwrw o'r nefoedd i'r ddaear, 
hefyd yn arddangos yr byn a gymerodd le yn awr. Yr 
oedd efe. trwy ei fawr nertb a'i rwysg yn yr ymber- 
odraetb Rufeinig, wedi dyrcbafu ei orsedd byd y nefoedd. 
Ond yn awr efe a syrthiodd o'r nefoedd fel mellten. a'i 
deyrnas a gyfyngwyd i fysg cenedloedd mwy anwaraidd a 
gwaelacb.neuibarthauisafy ddaear. Dat. 12. 9. " Bwriwyd 
allan y ddraig fawr, yr ben sarpb. yr bon a elwir diafol a 
Satan, yr bwn sydd yn twyllo yr boll fyd : efe a fwriwyd 
allan i'r ddaear, a'i angelion a fwriwyd allan gydag ef." 
Pan demtiasai Satan Grist yn flaenorol. efe a adclawodd 
roddi boll deyrnasoedd y byd a'u gogoniant iddo ef : ond bu 
raid iddo yn awr eu rboddi i fyny yn groes i'w ewyllys. Yr 
oedd hyn yn gyflawniad gogoneddus o'r addewid a roddasai 
Duw i'w Fab. Esa. 53. 12. " Am byny y rhanaf iddo ran 
gyda llawer, ac efe a rana yr yspail gyda 'r cedyrn : am iddo 
dywallt ei enaid i farwolaetb : ac efe a gyfrifwyd gyda 'r 
troseddwyr ; ac efe a ddug becbodau llaweroedd, ac a eiriol- 
odd dros y troseddwyr." Yr oedd byn yn gyflawniad bel- 
aetb o'r propbwydoliaetbau pertbynol i amseroedd gogon- 
eddus yr efengyl, yn neillduol yr eiddo Daniel. Pe ryng- 
odd bodd i Dduw y nefoedd yn awr osod i fyny deyrnas 
ar adfeiliau teyrnas Satan. Y fatb ydyw y llwyddiant a 
gafodd prynedigaetb Crist, a'r cyfryw oedd yr anrbydedd a 



282 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

roddes y Tad arno am y dirmyg a ddyoddefodd efe pan ar 
y ddaear. 

Oddiwrtli yr hyn a ddywedwyd am lwyddiant yr efengyl 
o esgyniad Crist hyd amser Cystenyn, nyni a allwn godi 
dadl gref dros eirwiredd y grefydd Gristionogol, a bod cf- 
engyl Iesu Grist wedi dyfod yn wirioneddol oddiwrtli 
Dduw. Yn enwedig, 

1. Gallwn gasglu oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, mai yr 
efengyl, a hi yn unig, afuy moddion effeithiol i ddwyn y byd 
i wybodaeth o'r givir Dduw. Nad oedd y rhai hyny a addol- 
id gan y Paganiaid yn dduwiau, ac nad oes ond un Duw yn 
unig, sydd beth, er pan y'n haddysgwyd felly gan yr ef- 
engyl, y gallwn ni yn awr ganfod ei wirionedd a'n rheswm 
ein hunain. Y mae hyn yn cyduno yn amlwg a goleuni 
natur, a gellir yn hawdd ddangos ei fod yn wirionedd rhes- 
ymol. Mae y Gwrthgredinwyr eu hunain yn addef y gellir 
profi bod un Duw, ac un yn unig, yr hwn a wnaeth y byd 
a'r hwn sydd yn ei lywodraethu. Ond y mae yn ddigon 
eglur mai yr efengyl, a hi yn unig, a fu y moddion effeithiol 
i ddwyn dynion i wybodaeth o'r gwirionedd hwn, ac nid add- 
ysgiadau y philosophyddion ; ni fu eu hymchwiliadau hwy 
ond ofer : Nid adnabu y byd trwy ddoethineb mo Dduw, 
Hyd oni thaenwyd yr efengyl a'r ysgrythyrau sanctaidd ar 
led, yr oedd yr holl fyd yn anwybodus am y gwir Dduw, ac 
yn y tywyllwch mwyaf gyda golwg ar grefydd, yn cofleidio 
y tybiau a'r defodau mwyaf atgas, y rhai a gyfrifir yn awr 
gan bob cenedl waraidd megys ffoleddau plantos. Nid oedd 
goleuni natur, eu rheswm eu hunain, na holl ddoethineb 
y dysgedigion, o ddim lies hyd oni ddaeth yr ysgrythyrau. 
Ond y mae y rhai hyn wedi bod yn llwyddiannus i ddwyn 
y byd i gyfaddef un gwir ac unig Dduw, ac i'w addoli a'i 
wasanaethu ef. 

Ac oddiyma, yn wreiddiol, y tarddodd y cyfaddefiad o un 
gwir ac unig Dduw, yn mha barth bynag o'r byd y mae hyny 
yn awr yn bodoli — yn mysg Cristionogion, Iuddewon, Ma- 
hometaniaid, ac hyd yn nod Gwrthgredinwyr. Ac o her- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 283 

wydd hyn nid ydjoit yn gyffredinol y dydd hwn wedi eu 
gadael yn nhywyllwch Paganiaeth. Cawsant hwy yr holl 
oleuni sydd ganddynt, naill ai yn union-gyrchol o'r ysgryth- 
yrau, neu trwy draddodiad oddiwrth eu tadau. y rhai a'i 
cawsant ar y cyntaf o'r ysgrythyrau. Ac y mae yn ddiam- 
heuol y buasai y rhai hyny sydd yn awr yn ddirmygwyr yr 
ysgrythyrau, ac yn ymffrostio cymaint yn ngrym eu syn- 
hwyrau, fel yn ddigonol i dywys i adnabyddiaeth o'r unig 
wir Dduw, pe buasai yr efengyl heb ei thaenu dros y byd, a 
goleuo eu cyndadau, yn eilun-addolwyr mor ynfyd ac an- 
ifeilaidd ag oedd y cyffre din olr wydd o'r byd cyn i'r efengyl 
wawrio arnynt. Y Mahornetaniaid, y rhai nid ydynt yn 
addef ond un gwir Dduw, a dderbyniasant y golygiad hwnw 
oddiwrth yr ysgrythyrau ; canys y Mahometaniaid cyntefig 
a addysgwyd yn y grefydd Gristionogol, ond a wrthgiliasant 
oddiwrthi. Mae yn amlwg niai yr ysgrythyrau ydynt y 
moddion priodol a fwriadwyd gan Dduw i ddwyn y byd i 
wybodaeth o hono ef ei hun, yn hytrach na rheswm dynol, 
neu unrhyw beth arall. Canys afresymol fyddai tybied i'r 
efengyl, oddyeithr iddi gael ei hamcanu gan Dduw fel pri- 
odol foddion i hyny, ei gyrhaeddyd yn effeithiol, a hyny 
wedi i reswm dynol am lawer o oesoedd gael ei brofi yn 
ofer. Os nad gair Duw ydyw yr ysgrythyrau, nid ydynt 
ddim namyn tywyllwch a thwyll, ie, y twyll mwyaf. Ac 
a ydyw yn rhesymol meddwl i Dduw yn ei ragluniaeth 
wneyd defnydd o ragrith a thwyll i ddwyn y byd i wybod- 
aeth o hono ef ei hun, ac na ch'ai un ran o hono ei ddwyn 
i wybodaeth am dano ef trwy ry w ffordd arall ? 

2. Yr oedd llwyddiant yr efengyl yn erbyn y fath wrth- 
wynebiad grymus, yn dangos yn amlwg law Duw o'i phlaid. 
Y llywodraeth Rufeinig, yr hon a ymroddodd i rwystro 
llwyddiant yr efengyl gyda'r fath egni, ac i ddarostwng eglwys 
Crist, oedd yr alluocaf o'r holl lywodraethau ; ac nid yn unig 
hyny, ond ymddengys fod yr eglwys yn eu dwylaw hwynt. 
Ni ddarfu y Cristionogion y rhai oeddynt dan eu hawdur- 
dod, erioed godi arfau i amddiffyn eu hunain ; nid oeddynt 



284 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

yn ymarfogi a dim ond amynedd, a'r cyffelyb arfau ysbrydol ; 
ac eto nis medrodd y gallu nerthol yma eu gorchfygu, eithr, 
i'r gwrthwyneb, gorchfygodd Cristionogaeth hwy. Yr oedd 
yr ymherodraeth Rufeinig wedi darostwng llawer o deyrn- 
asoedd cedyrn a galluog ; darostyngasant yr unbenaeth 
Roegaidd, er iddi eu gwrthsefyll i'r eithaf ; ac eto ni fedr- 
ent orchfygu yr eglwys, yr hon oedd yn eu dwylaw ; ond, 
i'r gwrthwyneb, yr eglwys a'u darostyngodd hwy, ac o ; r di- 
wedd a fuddugoliaethodd arnynt. 

3. Nis gellir mewn un modd briodoli y lledaeniad hwn 
o'r efengyl i unrhyw achos effeithiol arall, naniyn gallu 
Duw. Yr oedd yma effaith mawr a rhyfeddol ; ac nid yd- 
oedd heb ryw achos iddo. Pa achos arall a ellid ddy- 
chymygu ond gallu dwyfol ? Nid nerth allanol yr offeryn- 
au a ddefnyddiwyd ynddo ydoedd. Pysgotwyr yn unig 
oedd ar y cyntaf yn pregethu yr efengyl, gan y rhai nid 
oedd gallu na golud bydol i gynnal eu hunain. Nid eu 
synhwyr a'u cyfrwystra hwy eu hunain a gynyrchodd yr 
effeithiau rhyfeddol hyn ; oblegyd nid oeddynt hwy ond 
dynion tlodion ac annysgedig. Nid addasrwydd eu chwedl at 
syniadau ac egwyddorion dynolryw chwaith. Nid ydoedd hon 
yn chwedl hyfryd : canys nid oedd Duw a Iachawdwr croes- 
hoeliedig ond maen-tramgwydd i'r Iuddewon, a ffolineb i'r 
Groegiaid. Nid addasrwydd eu hathrawiaethau at duedd- 
iadau dynion oedd y peth ; canys nid oes dim yn fwy gwrth- 
wynebol i lygriadau dynion, nac athrawiaethau pur yr ef- 
engyl. Ni ddarfu i'r effaith yma, gan hyny, ddeillio oddi- 
wrth un achos arall namyn gallu a gorchuchwyliaeth Duw ; 
ac os oedd gallu Duw yn cael ei ddefnyddio fel hyn i achosi 
llwyddiant yr efengyl, yna ei air ef ydyw yr efengyl; 
canys y mae yn ddigon sier nad yw Duw yn defnyddio 
ei allu anfeidrol i ddwyn yn mlaen ragrith a thwyll. 

4. Yr oedd y llwyddiant hwn yn cytuno a'r hyn a rag- 
fynegasai Crist a'i apostolion. Mat. 16. 18. "Arygraig 
hon yr adeiladaf fy eglwys ; a phyrth uffern nis gorchfyg 
ant hi." loan 12. 24. " Yn wir, yn wir, nieddaf i chwi, 



IIANES GWA1TII Y PRYNEDIGAETH. 285 

Oni syrth y gronyn gwenith i'r ddaear, a marw, hwnw a 
erys yn unig : eithr os bydd efe marw, efe a ddwg ffrwyth 
lawer." Ac adnodau 31, 32. " Yn awr y mae barn y byd 
hwn : yn awr y bwrir allan dywysog y byd hwn. A minau, 
os dyrchefir fi oddiar y ddaear, a dynaf bawb ataf fy hun." 
loan 16. 8. '• A phan ddel (sef y Dyddanydd) efe a argy- 
hoedda y byd o bechod, o gyfiawnder, ac o farn — oblegyd 
tywysog y byd hwn yn awr a farnwyd." 

Felly y mae yr apostol Paul (1 Cor. 1. 21 — 28) yn dad- 
gan, wedi i'r byd fethu adnabod Duw trwy ddoethineb, fod 
" Duw wedi gweled yn dda trwy ffolineb pregethu gadw y 
y rhai hyny sydd yn credu ;" a bod " Duw wedi ethol ffol- 
betbau y byd, fel y gwaradwyddai y doethion ; a gwan-bethau 
y byd, fel y gwaradwyddai y pethau cedyrn : a phethau dis- 
tadl y byd, a'r pethau nid ydynt, fel y dyddimai y pethau 
sydd." — Os bydd i neb ragfynegu peth, a fyddo, oddiwrth 
achosion y gellir eu rhagganfod, yn dra thebyg ynddo ei 
hun o ddyfod i ben, nid ydyw hyny ond sail wan fod y dat- 
guddiad oddiwrth Dduw ; ond pan y mae peth ag sydd yn 
hollol groes i drefn gyffredin pethau yn cael ei ragfynegu, 
ac eto yn dyfod i ben yn unol a'r rhagddywediad, y mae hyn 
yn brawf cadarn fod y rhagddywediad oddiwrth Dduw. Y 
mae ystyriaeth fel hyn o'r dull y lledaenwyd ac y llwydd- 
wyd yr efengyl yn ystod yr amser y buwyd yn son am dano, 
yn brawf cadarn fod yr ysgrythyrau yn air Duw. 



PEN. III. 

O Amser Cystenyn hyd Gyfodiad Anghrist. 

Yr wyf yn bresennol yn dyfod i ddangos y llwyddiant a 
gafodd prynedigaeth Crist o ddadymchweliad yr ymherodr- 
aeth Rufeinig Baganaidd, yn amser Cystenyn Fawr, hyd 



286 IIANES GWA1TH Y TRYNEDIGAETII. 

gyfodiad Anghrist. Ac raewn trefn i gael egluracli golwg 
ar weitliredoedd mawrion Duwyn hyn, ac i ninau ganfod ea 
gogoniant, bydd yn anghenreidiol, megys yn y cyfnodau 
blaenorol, ystyried, nid yn unig y llwyddiant ei hun, eithr y 
gwrthwynebiad a wnaed iddo. 

I. Y giorthwynebiad. Satan, y ddraig goch fawr, ar ol 
ymladd mor flin a Michael a'i angelion am y rhan fwyaf o 
dri chan' mlynedd, o'r diwedd a ymlidiwyd ac a lwyr orch- 
fygwyd ; fel y bu iddo gael ei fwrw megys o'r nef i'r ddae 
ar. Er hyny nid ydyw yn rhoddi i fyny ei wrthwynebiad 
i'r wraig, sef eglwys Crist, yn nghylch yr hon y buasai yr 
holl ymladd hwn ; ond y mae yn parhau yn llidiog, yn ad- 
newyddu ei ymgyrchiadau, ac yn ymosod ar yr eglwys a 
dichellion newyddion. Y sarph, wedi iddi gael ei thaflu 
o'r nef i'r ddaear, a fwriodd o'i safn ddwfr megys afon, " fel 
y gwnai ddwyn y wraig ymaith gyda 'r afon." Yr oedd ei 
gwrthwynebrwydd i eglwys Crist, cyn cyfodiad Anghrist, 
gan mwyaf o ddau fath : naill ai trwy lygru eglwys Crist a 
chyfeiliornadau, neu trwy adnewyddu ei hymdrechiadau i 
adferu Paganiaeth. 

1. Wedi dinystrio yr ymherodraeth Rufeinig Baganaidd, 
Satan a aflonyddodd yr eglwys a chyfeiliornadau. Er i 
"Dduw weithredu mor ogoneddus yn ngwaredigaeth ei eg- 
lwys oddiwrth ei herlidwyr Paganaidd, yn nadymchwel- 
iad yr ymherodraeth Baganaidd ; eto, gan nad oedd dydd- 
iau ei gwewyr wedi dirwyn i fyny, a'r amser pennodedig 
i'w llwyddiant (yr hyn oedd i ganlyn cwymp Anghrist) 
wedi dyfod eto, nid oedd yr heddwch a'r llwyddiant a fwyn- 
haodd yn amser Cystenyn, ond hynod o fyr. Nid ydoedd 
ond seibiant, yr hyn a roddodd i'r eglwys heddwch a dys- 
tawrwydd megys dros hanner awi\ tra y bu yr angel yn dal 
y pedwar gwynt rhag chwythu, hyd oni byddai i weision 
Duw gael eu selio yn eu talcenau. Dechreuodd yr eglwys 
yn fuan gael ei blino yn ddirfawr gan gyfeiliornadau, o 
ba rai y ddau benaf a mwyaf niweidiol i'r eglwys ydoedd 
Ariaeth a Morganiaeth. 



HANES GWAITII Y TRYNEDIGAETH. 287 

Dechreuodd yr Ariaid yn fuan wedi esgyniad Cystenyn 
i'r orsedd. Yr oeddynt yn gwadu athrawiaeth y Drindod, 
a duwdod Crist a'r Ysbryd Glan, ac yn haeru nad oeddynt 
ond creaduriaid yn unig. Cynyddodd y cyfeiliornad hwn 
fwy fwy yn yr eglwys, ac ymledodd megys dylif, gan fygwth 
dadymchwelyd y cyfan, a dwyn ymaith yr holl eglwys, yn 
gymaint felly fel yr oedd y rhan luosocaf o'r Cristionogion 
cyn diwedd y bedwaredd ganrif wedi dyfod yn Ariaid. Yr 
oedd rhai o'r ymherawdwyr, a ddilynasant Gystenyn, yn 
Ariaid : a chan mai hon oedd y blaid gryfaf, a bod ganddi 
yr awdurdod wladol o'i thu, hwy a godasant erlidigaeth 
ehwerw yn erbyn gwir eglwys Crist ; fel y gellir yn briodol 
gydmaru y cyfeiliornad hwn i afon yn dyfod allan o safn y 
ddraig, yr hon a fygythiodd ddadyinchwelyd y cwbl. a llwyr 
ddwyn ymaith y wraig. 

Y cyfeiliornad Morganaidd a gyfododd yn nechreu y gan- 
rif ganlynol. Dechreuodd gyda Morgan, yr hwn oedd 
enedigol o Brydain : ei enw Lladinaidd oedd Pclag'ms. Yr 
oedd yn gwadu pechod gwreiddiol, a dylanwad Ysbryd Duw 
yn nychweliad pechaduriaid, ac yn dal gallu ewyllys rhydd, 
a llawer o bethau ereill o'r un duedd ; ac fe fu ei gyfeiliornad 
o Hinder mawr i'r eglwys am ychydig. Prif wrthwynebwr 
Morgan oedd St. Awstin, yr hwn a ysgrifenodd o blaid y 
ffydd union -gred. 

2. Math arall o wrthwynebiad a gyfododd Satan yn erbyn 
yr eglwys, oedd ei ymegn'iadau i adferyd Paganiacth. Yr 
ymosodiad cyntaf a wnaeth oedd trwy Iulian y Gwrthgil- 
iwr. Pan fu farw Cystenyn, gadawodd ei ymherodraeth i'w 
dri mab ; ac wedi eu marwolaeth hwy, Iulian y Gwrthgil- 
iwr a deyrnasodd yn eu lie. Yr oedd ef wedi bod unwaith 
yn Gristion proffesedig, ond gwrthgiliodd oddiwrth Grist- 
ionogaeth, a throes yn Bagan ; ac o herwydd hyny y galwyd 
ef y gwrthgiliwr. Pan ddaeth efe i'r orsedd, ymdrechodd 
a'i holl egni osod i fyny Baganiaeth drachefn yn yr ym. 
herodraeth. Diswyddodd yr hedd-ynadon Cristionogol, a 
gosododd rai Paganaidd yn eu lie. Ail adeiladodd y teml 



288 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

au Paganaidd, a gosododd i fyny yr addoliad Paganaidd, a 
daeth yn erlidiwr creulonaf i'r Cristionogion. Arferai 
alw Crist, mewn ffordd o wawd, y Galilead. Lladdwyd ef 
yn ei ryfeloedd a'r Persiaid trwy archoll gwaywffon. Pan 
ganfu fod ei archoll yn farwol, cymerodd ddyrnaid o'i waed, 
a thaflodd ef tua 'r nefoedd, gan waeddi, u . Ti a orchfygaist, 
O Galilead !" Mae y duwinyddion yn gyffredin yn meddwl 
iddo fod yn euog o gyflawnu y pechod anfaddeuol. 

Ffordd arall a gymerodd Satan i adferyd Paganiaeth yn 
yr ymherodraeth Rufeinig, oedd trwy drais-oresgyniadau a 
buddugoliaethau cenedloedd Paganaidd. Canys yn yr amser 
hwn y darfu i'r Gothiaid a'r Fandaliaid, a chenedloedd an- 
waraidd ereill o'r gogledd, ymosod ar yr ymherodraeth, ac 
ennill buddugoliaethau mawrion. Ymdaenasant dros yr holl 
ymherodraeth ; ac yn y bummed ganrif cymerasant ddinas 
Rhufain^ ac o'r diwedd darostyngasant y rhan orllewinol 
o'r ymherodraeth, a chymerasant feddiant o honi, a rhanas- 
ant hi rhyngddynt. Rhanwyd hi yn ddeg teyrnas, gyda 'r 
rhai y dechreuodd deg corn y bwystfil : canys d^wedir i ni 
am y deg corn mai deg brenin ydynt, y rhai oeddynt i godi 
tua diwedd yr ymherodraeth Rufeinig : mae deg bys troed 
delw Nebuchodonosor hefyd yn arddangos y rhai hyn. 
Meddylir hefyd fod ymgyrchiadau a buddugoliaethau y 
cenedloedd paganaidd hyn yn cael eu rhagfynegu yn yr 
8fed bennod o'r Datguddiad, trwy yr hyn a ddilynodd ud- 
ganiad y pedwar udgorn cyntaf. Bu y rhai hyn yn foddion 
i adferyd Paganiaeth drachefn dros ychydig, wedi iddi gael 
unwaith ei diwreiddio. 

II. Yr wyf yn awr yn dyfod i ddangos y llwyddiant a 
gafodd yr efengyl yn yr yspaid hwn, er yr holl wrth 
wynebiad a wnaed iddi. 

1. Sylwaf i wrthwynebrwydd Satan yn y pethau hyn 
gael ei orthrechu. Er i'r ddraig fwrw y fath genllif o'i 
safn ar ol y wraig i'w dwyn hi ymaith, eto ni bu yn alluog i 
gyrhaedd ei hamcan ; ond fe gynorthwyodd y ddaear y 
wraig— ymagor odd a llyngcodd yr afon a fwriasai y ddraig 



HANESGWAITH Y PRYNEDIGAETH. 289 

o'i safn. Y cyfeiliornadau hyn, wedi iddynt fod yn llwydd- 
iannus dros ennyd, yn mhen ychydig a ddiflanasant ymaith, 
ac fe adferwyd y wir grefydd drachefn. 

2. Cafodd yr efengyl, yn ystod yr yspaid yma o amser, 
lwyddiant ychwanegol yn mysg amryw genedloedd anwar- 
aidd ar gyfliniau yr yniherodraeth Rufeinig. Cawsai yr ef- 
engyl gryn ledaeniad yn amser Cystenyn yn yr India 
Ddwyreiniol, trwy weinidogaeth un Frumentius yn benaf. 
Dy chwelwyd nifer o 5 r Iberiaid at Gristionogaeth trwy lafur 
gwraig, yr hon oedd enwog mewn duwioldeb, ac a gynieras- 
id yn gaethes rhyfel ganddynt. Ac fe roddir ychydig hanes 
am niferi liuosog a ddygwyd i gofleidio yr efengyl yn mysg 
rhyw genedloedd anwaraidd ereill, y rhai nid oeddynt o 
fewn cyffiniau ymherodraeth Rhufain, trwy hyfforddiadau 
ac esiamplau caethion a gymerasant mewn rhyfel. Tua 'r 
flwyddyn o oed Crist 372, taenwyd yr efengyl yn mhlith trig- 
olion anwaraidd Arabia ; ac yn mysg rhai o'r cenedloedd 
gogleddol ; tywysog Gothaidd yn neillduol a ddaeth yn 
G-ristion o gylch yr amser hwn, a lluaws mawr ol bobl gydag 
ef. Cafodd yr efengyl hefyd ei lledaenu yn mhellach yn 
mysg y Persiaid tua diwedd yr amser hwn ; ac yn mhlith 
y Scythiaid, pobl anwaraidd, y crybwyllir am danynt gan 
yr apostol. Col. 3. 11. " Rarbariad, Scythiad," &c. 

Ar ol hyn, tua J r flwyddyn 430, cymerodd dychweliadau 
rhyfeddol at y flydd Gristionogol le yn mhlith y Rurgund- 
iaid. Yn bresennol, dechreuwyd lledaenu yr efengyl yn yr 
Iwerddon ; a'r Gwyddelod, y rhai a fuasent yn Raganiaid 
hyd yn hyn, a ddechreuasant dderbyn y ffydd Gristionogol. 
Tua 'r un amser lledaenwyd hi yn mhellach yn mysg rhyw 
bobl anwaraidd yn yr Alban, ac mewn rhai manau ereill. 
Yn y ganrif nesaf, ymwadodd Zathvs^brenm Paganaidd, yr 
hwn oedd yn rheoli ar y Colchiaid, a Phaganiaeth, a daeth 
i gofleidio y ffydd Gristionogol. Cofrestrir amrywiol gen- 
edloedd anwaraidd ereill, y rhai a ymwadasant a Phagan- 
iaeth, ac a gofleidiasant Gristionogaeth o gylch y pryd hwn, 
nas gallaf eu henwi yn bresennol. 



290 HANES GWAITH Y TRYNED1GAETH. 

PEN. IV. 

O Gyfodiad Anghrist hyd y Diwygiad. 

Yr wyf yn awr yn dyfod at y diwrnod t} r wyllaf ac eeh- 
ruslonaf a welodd yr eglwys Gristionogol erioed, ac, efallai, 
y tywyllaf a wel byth, sef o gyfodiad Anghrist hyd y di- 
wygiad dan Luther ac ereill. Bu y wir eglwys am amryw 
gannoedd o flynyddau yn ystod yr yspaid hwn mewn sef- 
yllfa hynod o ddilewyrch : yr ydoedd, yn gyffelyb i'r wraig 
yn y diffaethwch, wedi ei chuddio bron allan o olwg a sylw. 
Wrth lefaru am ddygwyddiadau yr yspaid hwn o amser, 
sylwaf, yn 1. Am ddichellion Satan, a'i ddyfeisiadau mawr- 
ion, yn erbyn teyrnas Crist ; 2. Pa fodd y cynnaliwyd eg- 
lwys Crist i fyny. 

1. Dyfeisiadau mawrion Satan a'i weithredoedd yn erbyn 
teyrnas Crist yn ystod yr amser hwn. Yr oedd Satan wedi 
llunio llawer o bethau mawrion yn erbyn yr eglwys Grist- 
ionogol o'r blaen, ond cawsai ei siomi yn awr ac eilwaith. 
Michael a'i angelion a gawsant fuddugoliaeth ogoneddus 
arno. Pa mor ddychrynllyd oedd ei wrthwynebiadau tra y 
parhaodd yr ymherodraeth Baganaidd ; ac mor ogoneddus 
oedd y fuddugoliaeth a'r oruchafiaeth a gafodd Crist arno 
yn amser Cystenyn ! Khyngodd bodd i Dduw yn awr, er 
parotoi y ffordd i gael buddugoliaeth fwy gogoneddus arno 
eto, oddef iddo adnewyddu ei nerth, a gwneyd cymaint ag 
a fedrai a'i allu a'i gyfrwysdra. Caniateir iddo amser 
hirfaith i osod ei gynlluniau, i sefydlu ei amcanion, ac i 
gadarnhau ei achos. Y mae Duw yn wir yn goddef iddo 
ddwyn yn mlaen ei fwriadau mor bell, nes ydyw yr eglwys 
bron a chael ei llyngcu i fyny ; ac i arfer llywodraeth dra- 
haus, falch, ac anattaladwy bron yn y byd am hir amser, 
cyn i Grist ei lwyr orchfygu, a dinystrio ei deyrnas weledig 
yn hollol. Efe a wna hyn yn amser dinystr Anghrist : gan 



IIAXES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 29 f 

fuddugoliaetbu yn ogoneddus ar Satan, wedi gwneutbur o 
hono gymaint ag a fedr wneyd trwy ei allu a'i gyfrwysdra, ac 
yniddyrcbafu yu uwcb na pbawb, ac ymddwyn yn y modd 
mwyaf balcbiaidd. 

Dau brif orcbwyl y diafol yn erbyn teyrnas Crist yn ystod 
yr amser bwn yw, creu ei de}*rnasoedd Anghristaidd a Maho* 
metanaidd ; y rbai yn ngbyd a gynnwysant yr ben ym- 
berodraetb Rufeinig ; y rban orllewinol o'r ymherodraeth 
yw teyrnas Angbrist, a'r rhan ddwyreiniol yw teyrnas Ma- 
bomet. Ac, yn ol y desgrifiad yn llyfr y Datguddiad, yn 
niirystr y rbai byn, ar ddygiad i raewn amseroedd ar- 
ddercbog yr eglwys, y bydd buddugoliaetb ogoneddus Crist 
gan mwyaf yn gynnwysedig. Ac yma gadewcb i ni sylwi 
pa fodd y mae Satan yn codi ac yn cynnal y ddwy deyrnas 
fawr Hyn o'i eiddo i wrtbwynebu teyrnas Crist. 

1. Mewn perthynas i deyrnas Anghrist. Ymddengys 
mai bwn oedd pen campwaitb boll ddyfeisiau y diafol yn 
erbyn teyrnas Crist, ac y mae yn cael llefaru am dano felly 
yn eglur yn yr ysgrytbyr. Mai Angbrist ydyw y dyn 
pecbod hwnw (2 Tbes. 2. 3.) sydd mor eglur. a pbe buasai 
felly o ran enwogrwydd. Gelwir ef yn Anghrist, yr byn 
a arwydda elyn neu wrtbwynebwr Crist, nid am mai efe 
ydyw yr unig wrtbwynebwr sydd gan Grist : canys y mae yr 
apostol loan yn sylwi fod amryw Angbristiau yn ei ddydd- 
iau ef : ond y mae bwn yn cael ei alw yr Anghrist. fel pe 
na byddai yr un ond efe, o berwydd ei fod mor bynod, ac 
uwcblaw pob un arall. Felly gelwir 3* ddyfais bon eiddo 
y diafol yn ddirgelwch anwiredd. 2 Tbes. 2. 7. Nid ydyni 
yn canfod banner cymaint son am un gelyn i Grist yn 
mbrophwydoliaetbau y Datguddiad a bwn : ac nid yw din- 
ystr un gelyn yn cael llefaru am dano mor ogoneddus, ac 
gymaint dedwyddwcb i'r eglwys. 

Dyfais ydyw bon i droi gweinidogaetb yr eglwys Grist- 
ionogol yn weinidogaetb y diafol, ac angelion yr eglwysi yn 
angelion syrtbiedig. Yn y gortbrwm, y goelgrefydd, yr 
eilun-addoliaetb, a'r erlidigaetb, a osodwyd i fyny ganddo, 



292 HANES GWAITII Y TRYNEDIGAETH. 

efe a ddyfeisiodd ffordd i wneuthur delw o hen Baganiaeth, 
a mwy nac adferyd yr hyn a gollasai yn nadymchweliad 
Paganiaeth yn amser Cystenyn. Ac fel hyn, y mae pen y 
bwystfil, yr hwn a archollwyd i farwolaeth gan Cystenyn, 
yn cael iachad i'w friw marwol yn Anghrist. Dat. 13. 3. 
Ac y mae y ddraig, yr hon yn flaenorol oedd yn llyw- 
odraethu yn yr ymherodraeth Rufeinig Baganaidd, ar ol 
cael ei bwrw allan oddiyno, wedi i'r bwystfil a'r saith ben 
a'r deg corn godi o'r mor, yn rhoddi ei gallu, ei gorsedd- 
faingc, ac awdurdod mawr iddo ef ; ac y mae yr holl fyd yn 
rhyfeddu ar ol y bwystfil. 

Pell ydwyf oddiwrth gymeryd arnaf benderfynu pa bryd 
y dechreuodd Anghrist deyrnasu, yr hwn sydd bwngc ag y 
mae cymaint o ddadleu wedi bod yn ei gylch yn mysg duw- 
inyddion ac esponwyr. Y mae yn sicr na ddechreuodd y 
mil dau gant a thriugain o ddyddiau, neu fiynyddoedd, y 
crybwyllir am danynt mor fynych yn yr ysgrythyr fel am- 
ser teyrnasiad Anghrist, cyn y fiwyddyn pedwar cant saith- 
ddeg-naw o oed Crist ; oblegyd ped felly, buasent wedi dy- 
benu, ac Anghrist wedi cwympo cyn hyn, (0. C. 1739.) 
Yr oedd codiad Anghrist yn raddol. Ymlygrodd yr eglwys 
Gristionogol mewn Uawer o bethau yn fuan wedi amser 
Cystenyn ; a chynyddodd yn fwy fwy ofergoelus yn ei 
haddoliad, trwy ddwyn i mewn o dipyn i beth lawer o sere- 
moniau i addoliad Duw, hyd oni ddarfu iddynt o'r diwedd 
ddwyn i mewn addoliad seintiau, a gosod delwau i fyny yn 
yr eglwysydd. Yr oedd yr offeiriaid yn gyfFredinol, ac yn 
enwedig esgob Bhufain, yn honi mwy a mwy o awdurdod 
iddo ei hun. # # # O'r diwedd honodd yr awdurdod 
i fod yn esgob cyffredinol dros }^r holl eglwys Gristionogol ; 
yn yr hyn y gwrthwynebwyd ef am beth amser, ond wedi 
hyny efe a gadarnhawyd yn ei ymgais trwy awdurdod yr 
Ymherawdwr, yn y fiwyddyn chtce' chant a chwech. Wedi 
hyny honodd awdurdod tywysog daearol, ac felly byddai yn 
arfer cario dau gleddyf, i arwyddo mai efe oedd perchenog 
y cleddyf daearol cystal a'r ysbrydol. Honodd fwy a mwy o 



HANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 293 

awdurdod, hyd oni ddaeth o'r diwedd, megys rhaglaw Crist 
ar y ddaear, i honi yr un awdurdod a Christ ei hun, pe 
buasai yn wyddfodol ar y ddaear, yn teyrnasu ar ei orsedd- 
faingc ; neu yr un awdurdod ag a berthyn i Dduw, ac ar- 
ferai gael ei alw yn Dduw ar y ddaear ; i'r hwn yr oedd 
holl dywysogion Cred i ymostwng. Honai awdurdod i gor- 
oni tywysogion, ac i'w difreinio wrth ei ewyllys ; ac fe gan- 
iateid iddo yr awdurdod hwn — ie, arferai breninoedd ac 
ymherodron gusanu ei draed. Yr ymherawdwyr a dder- 
bynient eu coronau oddiar ei law ; a byddai tywysogion yn 
arswydo rhag gwg y Pab gymaint a tharanfollt o'r nefoedd. 
Os gwelai y Pab yn oreu ysgymuno tywysog, ei holl ddeil 
iaid a ryddheid ar unwaith oddiwrth eu rhwymau o ufudd- 
dod iddo ; ac yr oeddynt yn rhwym o ymwrthod ag ef, dan 
boen ysgymundod : ac nid yn unig hyny, ond gallasai 
pwy bynag a'i cawsai ei ladd. Yn mhellach, credid fod gan 
y Pab awdurdod i felldigo dynion wrth ei ewyllys ; canys 
edrychid ar bwy bynag a fyddai farw dan ei ysgymundod, 
megys wedi ei sicr ddamnio. Cafodd amryw ymherodron 
eu diorseddu, a'u difreinnio, a buont feirw yn druenus o'i 
achos ef ; ac os anfoddlonid ef gan bobl unrhyw dalaith 
neu deyrnas, yr oedd ganddo awdurdod i osod y dalaith neu 
y deyrnas hono dan ddeddf-waharddiad, yr hon oedd dded- 
fryd a gyhoeddid gan y Pab yn ei herbyn, trwy yr hon j 
byddai gweinyddiad yr ordinhadau crefyddol yn eu plith yn 
cael ei wneuthur yn ddirym. Nis gallasai fod grym yn y 
bedyddiadau, y sacramentau, y gweddiau, y pregethau, na ? r 
pardynau, hyd oni byddai i'r ddeddf waharddedig hono 
gael ei chymeryd ymaith ; felly ystyriai y bobl hyny eu 
hunain mewn sefyllfa ddamniedig tra byddai y ddedfryd yn 
aros arnynt, ac o herwydd hyny yr oeddynt yn ofni deddf- 
waharddiad y Pab gymaint a rhyferthwy o dan a brwmstan 
o'r nefoedd. Ac mewn trefn i roddi ei ddigofaint mewn 
gweithrediad ar ryw dywysog neu bobl a'i hanfoddlonai ef, 
byddai yn rhaid i dywysogion ereill hefyd fyned i lawer o 
draferth a thraul. 



294 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 

Ac megys yr oedd y Pab a'i offeiriaid yn yspeilio y bobl 
o'u breintiau gwladol ac eglwysig, yr un modd yr oeddynt 
hefyd yn ea hyspeilio o'u meddiannau, ac yn dyhyspyddu 
boll Gred o'u harian. Yr oeddynt yn casglu y rhan fwyaf 
o'u cyfoeth i'w coffrau eu hunain, trwy gyllidau try m ion, 
beblaw tal am bardynau a maddeuant-lythyrau, bedyddiad- 
au a goreneinniadau, gwaredigaeth o'r purdan, a chant o 
bethau ereill. Gweler mor gywir y cytuna hyn a'r pro- 
phwydoliaethau, 2 Thess. 2. 3, 4. Dan. 7. 20, 21. Dat. 
13. 6, 7; aphen. 17. 3, 4. 

Yr oedd anwybodaeth ac ofergoeledd hefyd yn cynyddu 
fwy fwy yn ystod yr amser hwn. Ac i'r dyben o ddwyn 
yn mlaen ddybenion annuwiol ac anysgrythyrol y Pab a'r 
offeiriaid, yn raddol fe dynwyd yr ysgrythyrau o ddwylaw 
y cyffredin ; ac yn lie meithrin gwybodaeth yn mysg y 
bobl, yr oeddynt yn ddiwyd yn meithrin anwybodaeth. Ac 
yr oedd yn ddiareb dderbyniol yn eu plith, mai mam- 
maeth duwioldeb yw anwybodaeth. Yr oedd tywyllwch yr 
oesoedd hyny mor ddwys, fel yr oedd dysgeidiaeth wedi dif- 
lanu bron o'r byd. Yr oedd y rhan fwyaf o'r offeiriaid eu 
hunain, yn anwybodus farbaraidd, gyda golwg ar unrhyw 
ddysgeidiaeth gymeradwyol, neu un fath o wybodaeth arall 
namyn y grefft uffernol o orthrymu a thra-arglwyddiaethu 
ar eneidiau y bobl. Yr oedd ofergoeledd a drygioni eglwys 
Rufain yn cynyddu waeth-waeth hyd amser y Diwygiad, a'r 
boll fyd Cristionogol wedi cael ei arwain ymaith i'r dirywiad 
mawr hwn, oddyeithr y gweddillion o'r eglwys Gristionogol 
yn yr Ymherodraeth Ddwyreiniol, oeddynt yn aros heb eu 
hollol ddadyrnchwelyd gan y Tyrciaid. Yr oedd eglwys 
Groeg, a rhai ereill, wedi suddo hefyd i dywyllwch mawr 
ac ofergoeledd gwrthun, oddyeithr hefyd yr ychydig bobl 
oedd gan Dduw, y rhai sydd yn cael eu harddangos trwy 
y wraig yn y diffaethwch, a dau dyst Duw, am ba rai y 
cawn sylwi eto. — Hon ydyw un o'r ddwy deyrnas fawr a 
gododd y diafol yn ystod y cyfnod hwn yn wrthwynebol i 
deyrnas Crist. 



BAKES GWA1TII Y PBTNEDIGAETH. ' 295 

2". Y deyrnas Fahomdanaidd ydyw y Hall, i'r hon y mac 
awdurdod galluog a thiriogaetli eang, a osododd Satan i 
fyny yn erbyn teyrnas Crist. Gosododd lion i fyny yn yr 
Yniherodraeth Ddwyreiniol. niegys y gosodasai yr Anghrist- 
aidd yn yr Orllewinol. 

Ganwyd Mahomet yn y flwyddyn o oed Crist 570, yn 
Arabia, Pan ydoedd oddeutu deugain oed, dechreuodd gy 
hoeddi mai efe oedd prophwyd rnawr Duw : ac aeth rhagddo 
i ddysgu ei grefydd newydd, trwy yr hon yr oedd efe i gael 
ei addoli megys y penaeth nesaf i Dduw. Cyhoeddodd ei 
Alcoran, yr hwn, fel yr honai, a dderbyniasai oddiwrth 
yr angel Gabriel : a chan ei fod yn ddyn dichellgar, yn 
berchen llawer o olud, ac yn byw yn mysg pobl anwyb- 
odus iawn, a hynod o ranedig yn eu barnau am bethau 
crefyddol, a thrwy gyfrwysdra, ac addewidion teg am bar- 
adwys o bleserau cnawdol. efe a ennillodd luaws o ganlyn- 
wyr. Gosododd ei hun yn dywysog arnynt, a thaenodd ei 
grefydd trwy rym y cleddyf, gan osod allan fod ymladd o'i 
blaid yn rhyglyddu paradwys. Yn y modd yma cynydd- 
odd ei blaid. ac aethant rbagddynt gan ymladd a goresgyn 
y gwledydd cvmydogaethol : ac yn raddol daethant mor llu- 
osog hyd oni ddarfn iddynt ddarostwng rhan eang o'r byd. 
Y rhai cyntaf o'i ddilynwyr, a ddechreuasant ddifrodi yr 
yniherodraeth Rufemig yn arswydus, oeddynt y Saracen- 
iaid. tua 'r flwyddyn 700. Pobl o Arabia oedd y rhai hyn, 
lie y buasai Mahomet yn byw. Goresgynasant lawer o'r 
gwledydd perthynol i'r yniherodraeth, a buont yn llwydd- 
iannus yn eu goresgyniadau dros hir amser. Tybir mai y 
rhai hyn a feddylir wrth y locustiaid y crybwyllir am dan- 
ynt yn y 9fed bennod o'r Datguddiad. 

TVedi hyny daeth y Tyrciaid, y rhai yn wreiddiol oedd- 
ynt bobl wahanol i'r Saraceniaid, yn ddilynwyr i Mahomet, 
a goresgynasant yr holl Ymherodraeth Ddwyreiniol. De- 
chreuasant eu hymerodraeth oddeutu y flwyddyn o oed Crist 
1296. Yn y flwyddyn 1300 dechreuasant eu rhuthriadau 
ar Ewrop : eymerasant Gaercystenyn : ac erbyn y flwyddyn 



296 ' BAKES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 

1453, daethant yn feistrj yi Ymherodraeth Ddwyreiniol. 
Fel hyn y daeth yr holl ddinasoedd a'r gwledydd y safai y 
yr eglwysi enwog ynddynt, am y rhai yr ydym yn darlleu 
yn y Testament Newydd, megys Ierusalem, Antiochia, Co- 
rinth, Ephesus, &c, yn awr yn ddarostyngedig i'r Tyrc- 
iaid. Tybir mai at y rhai hyn y cyfeirir yn mhrophwydol- 
iaeth y gwyr meirch yn Dat. 9. 15, &c. Ac y mae y gweddill 
o'r Cristionogion yn y parthau hyny o'r byd, y rhai agos oil 
ydynt ddeiliaid i eglwys Groeg, mewn cyflwr o gaethiwed 
truenus dan y Tyrciaid ; ac ymddygir tuag atynt yn hynod 
o farbaraidd a chreulon. fel y maent gan mwyaf wedi dyfod 
yn dra anwybodus ac ofergoelus. 

Dangosais fel hyn pa weithredoedd mawrion o eiddo Sa- 
tan a gyflawnwyd mewn gwrthwynebrwydd i deyrnas Crist 
yn ystod yr yspaid hwn o amser. 

II. Yr wyf yn awr yn dyfod i ddangos pa fodd y cyn 
naliwyd eglwys Crist i fyny yn ystod yr amser tywyll hwn. 

1. Y mae i'w sylwi i amryw o genedloedd Cred, oddeutu 
dechreuyr yspaid hwn o amser, wrthsefyll yn hir cyn idd 
ynt gydsynied a llygredigaethau a gormesion eglwys Ruf- 
ain. Er i'r holl fyd ryfeddu ar ol y bwystfil, eto ni ddarfu 
yr holl genedloedd syrthio i'w gyfeiliornau ef ar unwaith. 
Trwy lawer o ymryson a gwrthwynebiacl y dygwyd i mewn 
amryw o brif lygredigaethau eglwys Rufain ; ac yn enwed- 
ig pan roddodd y Pab allan ei fod yn esgob cyffredinol, fe 
wnaeth llawer o'r eglwysi wrthwynebiad egn'iol i hyny ; ac 
nid ymostyngasant am amser maith i'w honiad afresymol. 
Pan ddygwyd addoliad delwau gyntaf i'r eglwysi, gwrth- 
wynebwyd hyny yn eofn gan lawer, a daliasant yn hir yn ei 
erbyn. Ac felly yr oedd gyda golwg ar lygredigaethau 
ereill o'r eiddo eglwys Rufain. Y rhai oeddynt yn pres- 
wylio agosaf i ddinas Rhufain a gydsyniasant gyntaf; ond 
nis gellid denu y rhai oeddynt yn byw yn mhell oddiyno i 
roddi eu gyddfau dan yr iau am hir amser ; ac fe ddarfu 
yr eglwysi yn Lloegr, yr Alban, a Ffraingc, gadw purdeb 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 297 

cyntefig eu hathrawiacth a'u haddoliad yn hwynallawer o'r 
lleill oeddynt yn agosach i brif orsaf Anghrist. 

2. Yr oedd rhyw bersonau neillduol, yn mhob oes o'r 
amser tywyll hwn, trwy holl barthau Cred, y rhai oeddynt 
yn dwyn tystiolaeth yn erbyn llygredigaethau a gormes eg- 
lwys Rufain. Ni bu un oes ar Anghrist, hyd yn nod yn yr 
amseroedd tywyllaf, nad yw haneswyr eglwysig yn son am 
lawer wrth eu henwau y rhai a amlygasaut gasineb tuag at 
y Pab a'i addoliad eilun-addolgar, ac yn dadleu dros burdeb 
cyntefig } T r athrawiaeth a'r addoliad. Gwelodd Duw yn dda 
gynnal dilyniad didor o dystion trwy yr holl atnser, yn yr 
Almaen, Ffraingc, Prydain, a gwledydd ereill ; personau 
anghyoedd a gweinidogion, rhai yn swyddogion a phersonau 
o urddas. Ac yr oedd lluaws yn cael eu herlid a'u rhoddi 
i farwolaeth yn mhob oes am y dystiolaeth hon. 

3. Heblaw yr amrywiol bersonau hyn, yr oedd pobl a 
elwid Walde?isiaid. y rhai oeddynt yn byw ar wahan oddi- 
wrth bawb ereill o'r byd, ac yn dwyn tystiolaeth barhaus 
yn erbyn eglwys Rufain trwy yr holl amser tywyll hwn. 
Y lie yr oeddynt yn preswylio oedd y Vaudois, neu bum' 
dyffryn Piedmont, gwlad hynod o fynyddig rhwng yr Eidal 
a Ffraingc ; amgylchynid hi gan fynyddoedd uchel yr Alpau, 
y rhai oeddynt agos yn anhyffordd, yr hyn oedd yn gwneyd 
y dyffrynoedd bron yn anhygyrch. Bu y bobl hyn yn byw 
yno am oesoedd lawer, mewn sefyllfa ddidoledig oddiwrth 
yr holl fyd, heb fod ganddynt ond ychydig i'w wneyd ag 
unrhyw bobl ereill. Ac yno y gwasanaethasant Dduw, yn ol 
purdeb cyntefig ei addoliad. heb erioed ymostwng i eglwys 
Rufain. Hwn ond odid oedd y lie a feddylir yn neillduol 
yn Dat. 12. 6, megys wedi ei barotoi gan Dduw i'r wraig, 
fel y porthent hi yno yn ystod teyrnasiad Anghrist. 

Mae rhai ysgrifenwyr Pabaidd yn addef eu hunain na 
ddarfu i'r bobl hyn erioed ymostwng i eglwys Rufain. Un 
ysgrifenwr Pabaidd, wrth son am y Waldensiaid, a ddywed, 
Cyfeiliornad y Waldensiaid yw y cyfeiliornad hynaf yn y 
byd. Tybir iddynt ddiangc ar y cyntaf i'r fro fynyddig 

13* 



298 HANES GWAITII Y PItYNEDIGAETH. 

hon, i ymguddio rhag creulonderau yr erlidwyr Paganaidd 
cyn amser Cystenyn Fawr. Ac fel hyn yr ehedodd y wraig i'r 
diffaethwch oddiwrth wyneb y sarph. Dat. 12. 6. 14. "A 
rhoddwyd i'r wraig ddwy o adenydd eryr mawr, fel yr ehedai 
hi i'r diffaethwch, i'w He ei hun ; lie yr ydys yn ei maethu hi 
yno dros amser, ac amseroedd, a hanner amser, oddiwrth 
wyneb y sarph." Ar ol i'r bobl hyn wladychu yno, arosodd 
eu hiliogaeth yno o oes i oes : a chan eu bod megys yn cael 
eu gwahanu gan gaerau naturiol, cystal a chan ras Duw, 
oddiwrth y gweddill o'r byd, ni ddarfu iddynt erioed gyf- 
ranogi o'r llygredigaethau oedd yn ei orlenwi. 

Y rhai hyn yn enwedig oedd y gwyryfon hyny. y rhai ni 
halogwyd, tra yr oedd eglwysi ereill yn halogi eu hunain ; 
ond a gadwasant eu hunain yn bur i Grist yn unig. Yr 
oeddynt hwy yn dilyn yr Oen, eu priod ysbrydol, i ba le 
bynag yr elai : dilynasant ef i'r anialwch erchyll hwn. 
Dat. 14. 4, 5. Ymddengys eu bod o ran eu hathrawiaeth 
a'u dull o addoli yr un a'r Protestaniaid ; ac yr oeddynt, yn 
ol cyfaddefiad ysgrifenwyr Pabaidd, yn bobl hynod o ddich- 
lynaidd yn eu bucheddau, yn elusengar, ac yn enwog mewn 
rhinweddau Cristionogol ereill. Yr oeddynt yn byw mewn 
tlodi o ran pethau allanol, yn y wlad anial hon ; ond dewisas- 
ant hyn yn hytrach na chydsynio a dygn lygredigaeth y 
gweddill o'r byd. 

Gan eu bod yn byw mewn lie mor ddirgel, ni chymer- 
wyd sylw o honynt am amser maith. Ond o'r diwedd 
daethant i'r golwg : aeth y Pabyddion allan yn fyddin- 
oedd galluog yn eu herbyn, a syrthiasant arnynt gyda 
chreulonder gorwangcus, gan eu llofruddio yn farbaraidd, 
a'u rhoddi i farwolaeth yn wyr, gwragedd, a phlant, trwy 
bob math o arteithiau a allasent ddychymygu. Parhaodd 
eu gelynion i'w herlid heb ond ychydig seibiant am lawer o 
gannoedd o flynyddoedd ; yr hyn a fu yn foddion i yru am- 
ryw o honynt o ddyffrynoedd Piedmont. Ffodd y rhai hyn 
i bob parth o Ewrop, gan ddwyn eu hathrawiaeth gyda 
hwynt, yr hyn a fu yn achlysur i droi lluoedd oddiwrth 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 299 

Babyddiacth. Nis gallodd eu gelynion a'u holl greulon- 
derau ddadwreiddio eglwys Dduw ; yr hyn oedd yn cyf- 
flawnu ei air, " a phyrth uffern nis gorchfygant hi." 

4. Oddeutu y rhan olaf o'r amser tywyll hwn, ymddang- 
osodd amryw dduwinyddion enwog i amddiffyn y gwirionedd 
yn gyhoeddus, ac i dystiolaethu yn erbyn llygredigaetbau 
eglwys Rufain. Y cyntaf a'r penaf o'r rhai hyn oedd loan 
Wickliff, duwinydd Seisonig, yr hwn a ymddangosodd yn 
nghylch cant a deugain mlynedd o flaen y Diwygiad ; efe a 
wrthwynebodd y grefydd Babaidd yn wrol, ac a rldysgodd 
yr un athrawiaeth ag oedd gan y Diwygwyr wedi hyny, ac yr 
oedd ganddo luaws o ganlynwyr yn Lloegr. Bu dan erlid- 
igaeth danbaid tra fa byw, eto bu farw mewn heddwch ; 
ond wedi ei gladdu, codwyd ei esgyrn gan ei erlidwyr a 
llosgwyd hwy. Yr oedd iddo nifer mawr o ganlynwyr yn 
Lloegr hyd amser y Diwygiad ; erlidiwyd hwy yn greulon, 
a lladdwyd lluaws o honynt o achos eu crefydd. 

Yr oedd gan Wickliff lawer o ddysgyblion, nid yn unig yn 
Lloegr, ond hefyd yn mhob parth o Ewrop lie y trosglwydd- 
wyd ei lyfrau ; ac yn Bohemia yn neillduol, yn mysg pa rai 
yr oedd dau dduwinydd enwog, sef loan Huss, a Jerome, 
duwinydd o Prague, prif ddinas Bohemia. Y rhai hyn a 
wrthwynebasant eglwys Rufain yn egn'iol, ac a gawsant 
lawer o ddilynwyr. Llosgwyd y ddau gan y Pabyddion 
o herwydd eu hathrawiaeth ; a'u canlynwyr yn Bohemia a 
erlidiwyd yn greulon, ond ni ddadwreiddiwyd hwy oddiyno 
hyd y Diwygiad. 



PEN. V. 

Or Diwygiad hyd yr Amser Presennol. 

Wedi myned fel hyn trwy amser tywyll yr eglwys, yr wyf 
yn awr yn dyfod i ystyried yr yspaid sydd yn dechreu gyd- 



300 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

a'r Diwygiad, ac yn cyrhaedd liyd yr arnser presennol. Ac 
yma caf sylwi, 1. Y Diwygiad ei hun ; 2. Y gwrthwynebiad 
a wnaed gan y diafol i'r eglwys ddiwygiedig ; 3. Y llwydd- 
iant diweddar a fu ar yr efengyl yn y naill fan a 7 r Hall ; 
4. Beth ydyw ansawdd presennol pethau yn y byd gyda 
golwg ar eglwys Crist, a llwyddiant ei brynedigaeth. 

I. Y Diwygiad ei hun. Dechreuodd y Diwygiad Pro- 
testanaidd yn yr Almaen tua 'r flwyddyn 1515, trwy weini- 
dogaeth Martin Luther, ysbryd yr hwn a gythryblwyd wrth 
weled drwg-fucheddau yr offeiriaid Pabaidd ; ac wedi iddo 
ymroddi i ddyfal chwilio am y gwirionedd trwy fyfyrio yr 
ysgrythyrau, ac ysgrifeniadau hen dadau yr eglwys, efe a 
ddechreuodd ddynoethi llygredigaethau a thrais eglwys 
Rufain yn hyf ac eglur yn ei bregethau a'i ysgrifeniadau. 
Efe agafodd luaws yn fuan i gydweled ag ef; yn mhlith y 
rhai yr oedd Etholydd Saxoni, tywysog breninol y wlad yr 
oedd Luther yn perthyn iddi. Eglwys Eufain, wedi dy- 
chrynu yn ddirfawr oblegyd hyn, a gynnullodd ei holl rym 
i'w wrthwynebu ef a'i athrawiaeth, a chododcl ryfeloedd ac 
erlidigaethau creulon yn ei erbyn ef. Ond fe fa llafur 
Luther a Melancthon yn yr Almaen, Zuinglius yn Switzer- 
land, a duwinyddion enwog ereill, y rhai oeddynt yn gyd- 
oeswyr a Luther, ac yn enwedig Calfin, yr Irwn a ymddang- 
osodd wedi dechreuad y Diwygiad, ond eto a fu yn un 
o'r rhai enwocaf gycla 'r Diwygiad, yn foddion effeithiol i 
daenu y gwirionedd trwy y gwledydd hyny. 

Derbyniwyd y grefydd ddiwygiedig yn fnan gan lawer o 
dywysogion yr Almaen, ac amrywiol o claleithau a theyrnas- 
oedd Ewropaidd ereill, megys Lloegr, yr Alban, Sweden, 
Denmarc, Norway, rhan fawr o Ffraingc, Poland, Lithuan- 
ia, Switzerland, a'r Iseldiroedd. Felly yr ydys yn meddwl 
i hanner y byd Cristionogol fod un waith o'r grefydd Bro- 
testanaidd ; ond y mae y Pabyddion wedi ennill tir er y 
pryd hyny, fel nad yw cyfran y Protestaniaid gymaint yn 
bresennol. 

Fel hyn y dechreuodd Duw adfywhau ei eglwys yn ogon- 



BANES GWAITH Y PHYNEDIGAETH. 30 1 

eddus drachefn, a dwyn yn mlaen deyrnas ei Fab, wedi y 
fath nos o dywyllwch dudew o godiad Anghrist hyd y pryd 
hwn. Gwnaethai y tystion dros y gwirionedd lawer ym- 
drech i gael diwygiad cyn hyn. Ond yn awr, wedi i amser 
pennodedig Duw ddyfod, aeth ei waith rbagddo gyda 
chyflymdra rhyfeddol ; ac Anghrist, yr hwn a fuasai yn 
ymddyrchafu uwch uwch o'i ddechreuad hyd yr amser 
hwn, a dynwyd i lawr yn gyflym a disymwth ; syrthiodd 
hanner y flfordd tua 'i hollol ddinystr, ac ni fu byth mwy yn 
alluog i godi i'w uehder blaenorol. Mae esponiwr diweddar, 
(Mr. Lowman.) yn ymddangos i eglurhau y pum' phiol 
gyntaf yn yr 16eg bennod o'r Datguddiad gyda mwy o 
debygolrwydd efallai na neb a fu o'i flaen, ac yn dywedyd 
fod y bummed phiol, yr hon a dywalltwyd ar orseddfaingc 
y bwystfil, yn arddangos yr hyn a gymerodd le yn amser y 
Diwygiad ; ac yn priodoli y pedair phiol gyntaf i'r barned- 
igaethau mawrion a ddygodd Duw ar y llywodraethau 
Pabaidd yn flaenorol i'r Diwygiad. Dywedir yn Dat. 1 6. 
10, 11: "A'r pummed angel a dywalltocld ei phiol ar or- 
seddfaingc y bwystfil ; a'i deyrnas ef a aeth yn dywyll : a 
hwy a gnoisant eu tafodau gan ofid, ac a gablasant Dduw y 
nefoedd, o herwydd eu poenau, ac o herwydd eu cornwyd* 
ydd ; ac nid edifarhasant oddiwrth eu gweithredoedd." 
Efe a dywalltodd ei phiol ar orseddfaingc y bwystfil, hyny 
yw, ar awdurdod a llywodraeth y Pab : mae y gair gorsedd- 
faingc yn cael ei arfer felly yn yr ysgrythyr yn fynych. 
1 Bren. 1. 37. " Megys y bu yr Arglwydd gyda 'm har- 
glwycld y brenin, felly bydded gyda Solomon, a gwnaed yn 
fwy ei orseddfaingc ef na gorseddfaingc fy Arglwydd y 
brenin Dafydd ;" hyny yw, ei lywodraeth a'i awdurdod a 
helaethwyd, a'i deyrnas a wnaed yn fwy gogoneddus. 

Ond yn awr, yn y Diwygiad, y mae phiolau digofaint 
Duw yn cael eu tywallt ar orseddfaingc y bwystfil, nes 
y cafodd ei hysgwyd yn arswydus a'i lleihau. Cwtogwyd 
awdurdod a llywodraeth y Pab gymaint, o ran ehangder 
cystal ag urddas, fel y collodd oddeutu hanner ei lywodr- 



302 HANEfi SWATCH Y PRYNEDIGAETH. 

aeth ; a lleihawyd yr awdurdod oedd ganddo o'r blaen, hyd 
ya nod yn y gwledydd Pabaidd. Nid ydyw yn awr yn cael 
ei barchu, ac ni ofnir ei awdurdod, fel yr arferid gynt. Y 
mae galluoedd Ewrop wedi dysgu peidio rhoddi eu gyddf- 
au dan draed y Pab. Llew wedi colli ei ddannedd ydyw 
mewn cydmariaeth i'r hyn oedd unwaith. A phan ddarfu i'r 
Pab a'i offeiriaid ymgynddeiriogi wrth weled eu hawdurdod 
yn cael ei gwtogi gymaint trwy y Diwygiad, ac uno eu lluoedd 
i'w ddinystrio ; eu cyfrwysdra, yr hyn oedd yn arferol o 
fod mor wasanaethgar iddynt, a fethodd. Gwelsant fod eu 
teyrnas yn Uawn tywyllwch, ac nas gallent wneuthur dim ; 
fel yr Aifftiaid, y rhai ni chodasant o'u heisteddleoedd am 
dri diwrnod. Yr oedd yr eglwys ddiwygiedig yn cael ei 
hamddiffyn, fel Lot a'r angelion yn Sodom, pan darawodd 
Duw y Sodomiaid a dallineb, fel nas gallent gael y drws. 
Y pryd hwn y cyflawnwyd yr hyn sydd i'w weled yn lob 5. 
11, &c. " Gan osod rhai isel mewn uchelder ; fel y dyrch- 
efir y galarus i iachawdwriaeth. Efe sydd yn dyddimu 
amcanion y cyfrwys, fel na alio eu dwylaw ddwyn dim i ben. 
Efe sydd yn dal y doethion yn eu cyfrwysdra : a chynghor 
y cyndyn a ddyddimir. Lliw dydd y cyfarfyddant a thy- 
wyllwch, a hwy a balfalant hanner dydd megys lliw nos. Yr 
hwn hefyd a achub y tlawd rhag y cleddyf, rhag eu safn 
hwynt, a rhag Haw y cadarn." Felly y siomwyd y gelynion 
beilchion hyn i bobl Dduw ; a chan eu bod yn canfod eu 
hunain yn rhy analluog i ddal i fyny eu llywodraeth a'u 
hawdurdod, hwy a gnoisant eu tafodau megys gan ofid a 
chynddaredd. 

II. Af rhagwyf i ddangos pa ivrthwynebrwydd a wnaeth 
Satan a'i bleidwyr, i lwyddiant prynedigaeth Crist trwy y 
Diwygiad ; a chaf sylwi, wrth fyned yn mlaen, pa cyn belled 
y siomwyd hwy, a pha cyn belled y buont yn liwyddiannus. 

Mae y gwrthwynebiadau a wnaeth Satan i'r grefydd ddi- 
wygiedig wedi bod gan mwyaf o'r natur ganlynol : 1. Trwy 
gymanfa gyffredinol o eglwys Rufain ; 2. Trwy gydfradwr 
iadau a chyfrwysdra dirgelaidd ; 3, Trwy ryfeloedd cy 



HANES GVVA1TH Y PRYNEDIGAETH. 303 

hoeddus a goresgyniadau ; 4. Trwy ormesiadau ac erlidig- 
aethau creulon ; ac yn 5. Trwy ddvvyn i'r eglwys gredoau 
llygredig. 

1. Y gwrthwynebiad cyntaf y sylwaf arno, yw yr hyn a 
wnaed gan offeiriaid eglwys Rufain mewn cymanfa gyffred- 
inol. Cymanfa hynod Trent ydoedd hon, pa un a alwj-d 
yn nghyd gan y Pab ychydig wedi dechreu y Diwygiad. 
Cyfarfu yn y gymanfa hon chwe' chardinal, deuddeg-ar-hu- 
gain o arch-esgobion, a dau gant ac wyth-ar-hugain o esgob- 
ion, heblaw lluaws aneirif o offeiriadau Pabaidd. Y gy- 
manfa hon, a chymeryd i mewn ei holl eisteddiadau a'i gor- 
phwysiadau [intermission.) a gynnaliwyd am bum' mlynedd 
ar hugain. Eu prif orchwyl yr holl amser hwn oedd trefnu 
mesurau i gadarnhau eglwys Rufain yn erbyn y Diwygiad. 
Ond profwyd nad oeddynt yn alluog i ddwyn eu hantur- 
iaeth yn mlaen. Safodd yr eglwys ddiwygiedig er y cyfan 
a fedrai eu cymanfa fawr hwy wneyd, ac y mae eto yn sef- 
yll. Felly cymanfa y rhai gwrthnysig a syrthiodd bendra- 
mwngl ; eu teyrnas sydd lawn tywyllwch, ac y maent yn blino 
eu hunain yn ceisio y drws. 

Fel hyn yr oedd eglwys Rufain, yn lie edifarhau am eu 
gweithredoedd, pan oedd y fath oleuni eglur yn cael ei ddal 
iddynt gan Martin Luther ac ereill o weision Duw, yn 
myned yn gyndyn, trwy gytundeb cyffredinol mewn cy- 
manfa, yn eu llygredigaethau atgas a drygionus, ac yn ys- 
tyfnigo i wrthwynebu teyrnas Crist. Cafodd athrawiaeth- 
au ac arferiadau eglwys Rufain, yr hyn yn benaf a gollfernid 
gan y Diwygwyr, eu cadarnhau trwy osodiadau y gymanfa 
hon ; a'r llygredigaethau, ar amryw olygiadau, eu dyrchafu 
yn uwch nac erioed o'r blaen. Bytheiriasant waradwydd- 
iadau a melldithion cableddus yn erbyn y grefydd ddiwyg- 
iedig, a'r holl eglwys wrthdystiol a ysgymunwyd ac a fell- 
digwyd. Yn ol y brophwydoliaeth, hwy a gablasant Dduw. 
Fel hyn y caledodd Duw eu calonau, gan fwriadu eu dys- 
trywio. 

2. Ceisiodd y Pabyddion ddadymchwelyd y Diwygiad trwy 



304 HANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 

gynlluniau a bradwriaethav, dirgelaidd. Lluniwyd llawer 
bradwriaeth yn erbyn bywyd Luther. Yr ocdd y Pabydd- 
ion yn cyd-ddychymygu pa fodd i'w gael oddiar y ffordd : a 
chan ei fod yntau yn ddyn hynod o eofn, efe a osododd ei hun 
yn fynych yn agored i beryglon yn achos Crist : ond eto cad- 
wyd hwy yn rhyfeddol rhag ei niweidio, a chafodd farw yn y 
diwedd ar ei wely yn heddychol. Gosodwyd cynlluniau dir- 
gelaidd heb rifedi i ddadymchwelyd y grefydd Brotestan- 
aidd ; yr hynotaf o ba rai, a'r un ymddengys a fu fwyaf 
tebygol o lwyddo, oedd hwnw yn amser Iago II. brenin 
Lloegr. Yr oedd cydfradwriaeth gref ar droed y pryd 
hwnw rhwng brenin Lloegr a Lewis XIV. o Ffraingc, 
y rhai oeddynt ill dau yn Babyddion, i ddiwreiddio y cyf- 
eiliornad gogleddol, fel y galwent y grefydd Brotestanaidd, 
nid yn unig allan o Loegr, eithr o hell Ewrop : a threfnas- 
ant eu cynlluniau yn y fath fodd, fel yr oeddynt yn ym- 
ddaogos yn sicr o gyrhaedd eu hamcan. Yr oeddynt yn 
meddwl ond iddynt ddiffodd y grefydd ddiwygiedig yn y 
tiriogaethau Prydeinig a'r Netherlands, y rhai oeddynt y 
rhan gryfaf, a phrif amddiffynfeydd yr achos Protestanaidd, 
y gallent ddyfod trwyddi yn hawdd gyda 'r gweddill. Ae 
erbyn eu bod wedi cael pethau yn barod, a'u hanturiaeth yn 
addfed i weithrediad, Duw, yn ei ragluniaeth, yn ddisym- 
wth a darawodd eu holl gynlluniau yn chwilfriw, trwy y 
chwyldroad, ar ddyfodiad y brenin William a'r frenines 
Mari ; yr hyn a roddodd ben ar eu holl auicanion. Cafodd 
yr achos Protestanaidd yn awr ei sefydlu yn fwy cadarn, 
trwy drosglwyddiad coron Lloegr i deulu Protestanaidd 
Hanover, a gwnaed Pabydd, trwy gyfansoddiad y genedl, 
yn anghymhwys i wisgo coron Lloegr byth mwy. Fel hyn 
yr oeddynt yn ymbalfalu yn y tywyllwch ganol dydd megys 
yn y nos, ac nis gallodd eu dwylaw ddwyn eu hanturiaeth i 
ben ; eu teyrnas oedd yn llawn tywyllwch, a hwy a gnoisant 
eu tafodau gan ond. 

Wedi hyn, yn niwedd teyrnasiad y frenines Anne, gosod- 
wyd dyfais faleisus ar waith i ddwyn yr un amcan oddi- 



HANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 305 

amgylch, trwy ddwyn i mewn y ffug-honydd Pabaicld ; yr 
hyn, dan ddwyfol llagluniaeth, a gyfarfu a siomedigaeth 
ddisymwth a hollol ; fel y darfu i'r holl gynllwynion yn 
erbyn y Diwygiad trwy ddwyn y ffug honydd i'r orsedd. 

3. Gwrthwynebwyd y Diwygiad yn fynych a rhyfeloedd 
cyhocddus a goresgyniadau. Cyhoeddodd ymberawdwr yr 
Almaen ryfel yn erbyn Dug Saxoni, a'r prif ddynion oedd- 
ynt yn pleidio ac yn derbyn athrawiaeth Luther. Ond nis 
medrent gyrhaedd eu hamcan ; methasant ddiffodd y Di- 
wygiad. I'r un dyben wedi hyn, y cynnaliodd brenin His- 
paen ryfel maith yn erbyn Holland a'r Iseldiroedd. Ond y 
rhyfeloedd creulon hyn a derfynasant yn hynod o anfan- 
teisiol i'r eglwys Babaidd, gan iddynt fod yn achlysur i osod 
i fyny un o'r teyrnasoedd Protestanaidd galluocaf yn Ew- 
rop. Dyben Hispaen, yn ei hymgyreh yn erbyn Lloegr yn 
aniser y frenines Elizabeth, oedcl diffodd a dadwreiddio y 
grefydd ddiwygiedig ; ac i'r perwyl hwnw dygasant gyda 
hwynt yn eu llynges bob math o offerynau creulondeb, a 
pha rai ^r oeddynt i arteithio y Protestaniaid awrthodent 
ymwadu a'r grefydd ddiwygiedig. Ond eu hamcan a ddy- 
ddimwyd yn hollol, a'u llynges alluog a ddinystriwyd i fesur 
helaeth. 

4. Gwrthwynebodd Satan y Diwygiad ag erlidigaethau creu- 
lon. Yr oedd yr erlidigaethau y blinwyd y Protestaniaid a 
hwy gan eglwys Rufain, ar amryw olygiadau yn myned yn 
mhell tu hwnt i unrhyw o'r erlidigaethau Paganaidd. Felly 
profodd Anghrist ei hun y gelyn chwerwaf a chreulonaf a 
gafodd eglwys Crist erioed yn y byd, yn hyn cystal ag yn 
mhob peth arall : yn unol a'r desgrifiad a roddir o eglwys 
Rufain, (Dat. xvii.) "Amia welais y wraig yn feddw gan 
waed y saint, a chan waed merthyron Iesu." Pen. 18. 24. 
" Ac ynddi y caed gwaed prophwydi a saint, a phawb a'r a 
laddwyd ar y ddaear." 

Yr oedd yr erlidigaethau Paganaidd yn hynod o arswyd- 
us ; ond yn bresennol y mae eglwys Rufain yn gwneyd math 
o welliant ar erlidigaeth, maent yn myfyrio ynddi, ac yn ei 



306 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

diwyllio, fel celfyddyd neu ganghen o wybodaeth. Cafwyd 
allan y fath ffyrdd i boenydio ac arteithio, ag sydd yn myn- 
ed tu hwnt i ddychymyg dynion cyfFredin, neu bobl na bu- 
ont yn efrydu pethau o'r fath, ac yr oeddynt yn myned 
heibio i ddyfeisiadau pob oes flaenorol. Ac fel y byddai i'r 
erlidigaeth gael ei dwyn yn mlaen i fod yn fwy effeithiol, 
sefydlwyd cymdeithasau o ddynion yn amrywiol barthau y 
gwledydd Pabaidd, gorchwyl pa rai oedd efrydu, gwellhau, 
ac arfer erlidigaeth i'r perffeithrwydd eithaf, y rhai a elwid 
chwil-lysoedd. Gall darllen hanes yr erlidigaethau Pabaidd, 
a'u chwil-lysoedd, roddi meddylddrych o'u creulonderau, yr 
hyn nis gellir ei gyfleu mewn ychydig eiriau. 

Pan gychwynodd y Diwygiad, dechreuodd y bwystfil a'r 
saith ben a'r deg corn ffyrnigo yn ddychrynllyd. Adnew- 
yddodd eglwys Rufain ei herlidigaeth yn erbyn y Walden- 
siaid tlodion, a nifer mawr o honynt a arteithiwyd yn greu- 
lon, ac a roddwyd i farwolaeth. Cymerodd erlidigaethau 
arswydus le mewn amrywiol barthau o'r Almaen, yn fuan 
ar ol i'r Diwygiad dori allan, yn enwedig yn Bohemia, yr 
hon a barhaodd ddeng mlynedd ar hugain ; trwy ba un y 
tywalltwyd cymaint o waed yn achos crefydd, fel y mae un 
ysgrifenydd yn ei gydmaru i belaethrwydd dyfroedd afon- 
ydd mawrion yr Almaen. Yr oedd Poland, Hungari, a 
Lithuania, yr un modd, yn gorlifo gan waed Protestaniaid. 

Bu yr erlidigaethau creulon hyn, ac ereill, yn foddion i 
ddiffodd y grefydd ddiwygiedig i fesur mawr yn Bohemia, y 
Palatinate,, a Hungari, y rhai oeddynt o'r blaen yn wledydd 
Protestanaidd. Fel hyn y cyflawnwyd yr hyn a ragfyneg- 
asid am y corn bychan. Dan. 7. 20, 21. " Ac am y deg 
corn oedd ar ei ben ef, a'r Hall yr hwn a gyfodasai, ac y 
syrthiasai tri o'i flaen ; sef y corn yr oedd llygaid iddo, a 
genau yn traethu mawrhydri, a'r olwg arno oedd yn arwach 
na 1 gyfeillion. Edrychais, a'r corn hwn a wnaeth ryfel ar 
y saint, ac a fu drech na hwynt." A'r hyn a ragddywed- 
wyd am y bwystfil a'r saith ben a'r deg corn, yn Dat. 13. 7. 
u A rhoddwyd iddo wneuthur rhyfel a'r saint, a'u gorchfygu 



HANES GWA1TH Y PRYNED1GAETH. 307 

hwynt : a rhoddwyd iddo awdurdod ar bob Uwyth, ac laith, 
a chenedl." 

Nid oedd Holland a'r Iseldiroedd ereill am flynyddoedd 
lawer yn ddim amgen na drych o'r creulonderau mwyaf 
echryslawn a thor-calonus, yn llifeirio o waed Protestaniaid. 
dan ddwylaw didrugaredd yr Hispaeniaid, i'r rhai yr oedd- 
ynt y pryd hyny yn ddeiliaid. Ond fe siomwyd y diafol i 
fesur helaeth yn yr erlidigaeth hon, gan iddi fod yn ach- 
lysur i ran fawr o'r Netherlands fwrw ymaith iau Hispaen, 
a gosod i fyny deyrnas Brotestanaidd gyfoethog a galluog, 
yr hon sydd wedi bod yn amddiffynfa gref i'r achos Pro- 
testanaidd byth wedi hyny. 

Mae Ffraingc hefyd wedi bod. er cychwyniad y Diwyg- 
iad, yn ddrych o'r creulonderau arswydus a ddyoddefodd 
y Protestaniaid, mwy efallai, ar ryw olygiadau, nac un wlad 
arall. Ar ol arfer llawer o greulonderau tuag at y Protest- 
aniaid yn y wlad hono, codwyd erlidigaeth yn eu herbyn yn y 
flwyddyn 1571, yn nheyrnasiad Charles IX. brenin Ffraingc. 
Dechreuodd yr erlidigaeth hon gyda chelanedd ddychryn- 
11yd, a lladdwyd. fel yr ymffrostiai y brenin ei hun, ddeng mil 
a thriugain mewn, ychydig ddyddiau ; a meddylir iddo 
ferthyru tri chart 1 mil o'i ddeiliaid, yn ystod yr holl erlidig- 
aeth. A chyfrifir i bedwar-ar-bymtheg ar hugain o dywys- 
ogion, cant ac wyth a deugain o ddugiaid, dau gant a phed- 
war-arddeg ar hugain o farwniaid, cant a saith a deugain o 
filoedd, pum' cant a deunaw o foneddigion, a saith gant a 
thriugain o filoedd oW werin, gael eu merthyru yn achos y 
grefydd Brotestanaidd oddeutu yr amser yma, yn ystod 
deng mlynedd ar hugain. 

Ond yr oedd yr erlidigaethau yn nheyrnasiad Lewis 
XIV., o ran Uymdra eu creulonder, yn Uawer mwy erchyll 
na 'r rhai hyn ; a meddylir yn wir eu bod yn myned tu 
hwnt i bob erlidigaeth arall: a chan iddynt, o herwydd 
teyrnasiad maith y brenin hwn, barhau mor hir, bu agos 
iddynt ddiwreiddio y grefydd Brotestanaidd o'r deyrnas 
hono, He y blodeuasai yn naenorol nifer o eglwysi Protest- 



308 IIANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 

anaidd. Fel hyn y rhoddwyd i'r bwystfil wneuthur rhyfel 
a'r saint, a'u gorchfygu hwynt. 

Bu hefyd erlidigaeth ddychrynllyd yn Lloegr yn amser 
y frenines Mari, yn ystod yr hon y cafodd nifer raawr eu 
llosgi yn fyw. Ac, er i'r grefydd Brotestanaidd gael ei sef- 
ydlu trwy gyfraith am y rban fwyaf o'r amser, eto fe gododd 
yr uch-eglwyswyr erlidigaeth au chwerwon ar ol hyn, y 
rhai oeddynt, ar amryw ystyriaethau, yn tebygoli i'r eiddo 
y Pabyddion. Hyn fu yr achos i'n cyndadau ffbi o'u gwlad 
gynnwynol, a dyfod drosodd ac ymsefydlu yn y wlad hon, 
yr hon oedd y pryd hwnw yn anialwch gwyllt. A'r erlid- 
igaethau hyn a barhawyd heb ond ychydig seibiant hyd 
ddyfodiad y brenin William i'r orsedd. 

Bu yr Alban hefyd am lawer o flynyddau yn ddrycb o 
greulonderau gwaedlyd oddiar ddwylaw yr uch-eglwyswyr, 
y rhai nid oeddynt ond ychydig yn fyr o fod cynddrwg a'r 
erlidigaeth Babaidd yn nyddiau y frenines Mari, ac, ar lawer 
o ystyriaethau, yn mhell tu hwnt iddi, yr hyn a barhaodd 
hyd eu gwaredigaeth gan y brenin William. 

Yr oedd Iwerddon hefyd megys yn gorlifo gan waed 
Protestanaidd. Llofruddiwyd, yn y deyrnas hono, mewn 
ychydig ddyddiau yn amser Charles I. o Loegr, fwy na dau 
gan 1 mil o Brotestaniaid, yn y modd mwyaf arteithiol ; y 
Pabyddion, trwy gytundeb dirgelaidd, a gydgodasant ar 
amser pennodedig, gan fwriadu lladd pob Protestant yn y 
deyrnas ar unwaith. 

Heblaw y rhai hyn, bu hefyd erlidigaethau creulon yn yr 
Eidal a'r Hispaen, a manau ereill, y rhai nis gallaf yn awr eu 
hadrodd. Fel hyn y darfu i'r diafol a'i brif weinidog An- 
nghrist,ymgynddeiriogi yn eu traha a'u creulondeb yn erbyn 
eglwys Crist ! ac fel hyn yr ymfeddwodd y butain Fabilon- 
aidd ar waed saint a merthyron Iesu ! Bu yr erlidigaeth- 
au hyn yn achlysur i leihau yr eglwys Brotestanaidd yn 
ddirfawr ! Eto ni buont yn orchfygol ; canys y mae yr eg- 
lwys Brotestanaidd yn cael ei chynnal o hyd, a Christ yn 
dal i gyflawnu ei addewid, a fhyrth uffern nis gorchfygant hi. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 309 

5. Y math diwcddaf o wrthwynebiad a wnaeth Satan rr 
Diwygiad oedd trwy opiniynau llygredig. Y gwrthwyneb- 
iad cyntaf o'r natur yma, a wnaed gan ddilynwyr Miinster 
a phenboethiaid ereill, y rhai a gyfodasant yn yr Almaen 
oddeutu pedair neu bum' mlynedd wedi dechreu y Diwyg- 
iad. * * * Yr oeddynt yn hynod o nwydwyllt ac afrad- 
lawn, ac yn dal llawer o opiniynau llygredig iawn. Un o'u 
daliadau oedd, Na ddylai awdurdod wladol fod. ac mai cyf- 
reithlon oedd gwrthryfela yn ei herbyn. Ac oddiar yr eg- 
wyddor yma gwrthodasant ufuddhau i'r awdurdodau, nac 
unrhyw gyfraith ddynol ; ac ymgasglasant yn nghyd yn 
fyddinoedd Uuosog, gan amddiffyn eu hunain yn erbyn y 
llywodraethwyr gwladol, a pharasant derfysg trwy yr holl 
Almaen, a chadwasant hi yn y cyflwr hwnw ennyd o amser. 

Y gwrthwynebiad nesaf o'r natur yma i'r Diwygiad, a 
wnaed gan ffug-ysbrydohvyr. Gelwir y rhai hyny a hon- 
ant iddynt gael eu cynysgaeddu a'r Ysbryd Glan, fel y pro- 
phwydi gynt, yn ffug-ysbrydolwyr. Cychwynodd y rhai hyn 
yn yr Almaen oddeutu deng mlynedd wedi i Luther dde- 
chreu y Diwygiad ; ac fe gyfododd amrywiol bleidiau o 
honynt, y rhai oeddynt yn hynod o orwyllt ac afreolus. # # 

Y nesaf o'r rhai hyn oedd y Sociniaid, y rhai' a gawsant 
eu dechreuad yn Poland, trwy bregethiad Lczlius Socinus a 
Faustus Socinus. Yr oeddynt yn dal allan nad oedd Crist 
ond dyn yn unig, ac yn gwadu iawn Crist, a'r rhan fwyaf o 
athrawiaethau sylfaenol y grefydd Gristionogol. Cafodd 
eu cyfeiliornad ledaeniad helaeth er y pryd hwnw yn mvsg 
y Protestaniaid yn Poland, yr Almaen, Holland, Lloegr, a 
manau ereill. # * * 

"Wedi hyn, cafodd Ariaeth adfywiad. Bu agos i'r cyfeil- 
iornad hwn, ychydig wedi amser Cystenyn, lyngcu yr holl 
fyd Cristionogol i fyny, megys y bygythiodd yr afon a fwr- 
iasai y sarph allan o'i safn lyngcu y wraig. Cafodd y cyf- 
eiliornad hwn ledaeniad helaeth y blynyddau diweddaf. Ei 
bleidwyr ydynt yn dal nad yw Crist ond creadur yn unig, 
cr eu bod yn ei addef y mwyaf o'r holl greaduriaid. 



310 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

Peth arall ag sydd wedi cael Uedaeniad hclaeth yn mysg 
Protestaniaid yn ddiweddar, ac yn enwedig yn Lloegr, yw 
Gwrthgrediniaeth. Mae y Gwrthgredinwyr yn bwrw ym- 
aith y grefydd Gristionogol yn hollol, ac yn anfiyddwyr 
proffesedig. Addefant un Duw mae yn wir, ond haer- 
ant nad oes y fath beth a chrefydd ddatguddiedig, nac un 
math o air Duw ; a dywedant na roddodd Duw un goleuni 
arall i ddynolryw i rodio wrtho namyn eu rheswm eu 
hunain. 

III. Yr wyf yn awr yn dyfod i ddangos pa fath Iwydd- 
iant a gafodd yr efengyl yn yr amseroedd diweddaf hyn 
yn yr eglwys ddiwygiedig ; gan gymeryd i mewn 1. Y di- 
wygiad yn yr athrawiaeth a'r addoliad yn y gwledydd a elwir 
yn Gristionogol ; 2. Llwyddiant yr efengyl yn mysg y Pa- 
ganiaid ; 3. Yr adfywiad a fu ar grefydd o ran dylanwad 
ac ymarferiad. 

1. Mewn perthynas i'r diwygiad mewn athrawiaeth. Cy- 
merodd diwygiad mawr gyda golwg ar hyn, le yn ddiwedd- 
ar yn ymherodraeth Rwssia, yr hon sydd wlad eang ei thir- 
iogaeth a lluosog ei thrigolion. Oynifer o'r bobl a addef- 
ant eu hunain yn Gristionogion ydynt yn dal athrawiaeth 
Eglwys Groeg ; ond yr oeddynt hyd o fewn ychydig yn ol 
yn hynod o anwybodus ac ofergoelus. Ymroddodd eu hym- 
erawdwr diweddar, Petr Fawr, i ddiwygio moesau deiliaid 
ei lywodraeth, a chymerodd lawer o drafferth i'w dwyn allan 
o'u tywyllwchj ac i roddi iddynt addysg grefyddol. Ac er 
cyrhaedd hyny, gosododd i fyny ysgolion, gorchymynodd 
i'r Bibl gael ei argraffu yn iaith y wlad, a gwnaeth gyf~ 
raith fod i bob pen teulu gael yr ysgrythyrau sanctaidd i'w 
meddiantj ac na cha'i neb briodi nes y byddai yn alluog i'w 
darllen. Purodd yr eglwysi hefyd o lawer o'u hofergoelion, 
fel y mae y grefydd a addefir ac a broffesir yno yn bresennol 
yn llawer nes nac oedd i'r eiddo y Protestaniaid. Rhodd- 
odd yr yinherawdwr hwn lawer o gefnogaeth i arfer y gref- 
ydd Brotestanaidd yn ei froydd. Ac er y pryd hwnw y mae 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 3 I 1 

Rwssia wedi dyfod yn wlad olcu, mewn cydmariaeth i'r 
hyn ydoedd banner can' mlynedd yn ol. 

2. Mewn pertbynas i ledaeniad yr efengyl yn mysg y Pa- 
ganiaid. sylwaf ar dri pbetb. 

(1.) Ei lledaeniad yma yn America. Yr oedd y cyfandir 
eang bwn yn bollol anadnabyddus i bob cenedl Gristionogol 
byd o fewn yr amseroedd diweddaf hyn. Ni wyddid fod y 
fatb gyfran o'r ddaear yn bodoli, er ei bod yn llawn iawn o 
bobl ; ac felly yr oedd y rban yma o'r byd wedi ei sicr- 
bau megys gan y diafol iddo ei bun. allan o gyrhaedd gol- 
euni yr efengyl, ac felly yr oedd ei lywodraetb drostynt 
allan o afael aflonyddweb. Yma yr oedd yn cael ei addoli 
fel duw gan amryw o'r llwythau Indiaidd o oes i oes, tra yr 
oedd yr efengyl yn cael ei chyfyngu i'r ocbr arall i'r ddaear. 
Mae rbai yn meddwl i'r diafol, wedi ei daro gan arswyd a 
syndod wrtb weled llwyddiant rbyfeddol yr efengyl yn ys- 
tod y tri cban' mlynedd cyntaf wedi Crist, a cbwymp yr 
ymberodraetb Baganaidd yn amser Cystenyn — yn canfod 
cynydd cyflym yr efengyl, ac yn ofni y byddai i'w deyrnas 
Baganaidd ef gael ei bollol ddadymcbwelyd drwy y byd — 
arwain pobl o'r cyfandir arall i America, fel y byddent yn 
ddigon pell o gyrbaedd yr efengyl, ac y byddai iddo yma 
eu meddiannu mewn llonyddwcb, a tbeyrnasu arnynt fel eu 
duw. — Dywed amryw ysgrifenwyr, fod gan rai o'r llwytbau 
Indiaidd, pan ddaetb yr Ewropiaid gyntaf i America, dra- 
ddodiad yn eu mysg, iddynt gael eu barwain ar y cyntaf i'r 
cyfandir bwn gan eu duw, yr bwn oedd yn myned o'u blaen 
bwy mewn arcb. 

Pa fodd bynag am byn, mae yn ddigon sicr i'r diafol 
fwynbau llywodraetb lonydd yma ar yr Indiaid tlodion 
am lawer o oesoedd. Ond o fewn yr amseroedd diweddaf, 
anfonodd Duw ei efengyl i'r partbau byn, ac yn awr y mae 
yr eglwys Gristionogol yn bodoli yma yn America, lie nad 
oedd o'r blaen ond y tywyllwcb Paganaidd mwyaf dudew. 
Y mae rban fawr o'r wlad yn awr yn llawn o Fiblau, ac y 
mae ynddi, o'r hyn Ueiaf, j^r/" o addoliad y gwir Dduw a 



312 IIANES GWA1TII Y PltYNEDIGAETH. 

Iesu Grist, lie ni chlywaid son am enw y Gwaredwr o'r blaen. 
Ac er na bu ond ychydig lvvyddiant ar yr efengyl yma yn 
mhlith y Paganiaid, mewn cydmariaeth i'r hyn a ddymun- 
id, eto fe fu rhywbeth teilwng o sylw. Mae amryw o'r Ind- 
iaid, ar y cyntaf cystal ag yn ddiweddar, wedi dangos 
awydd nodedig am gael eu haddysga yn y grefydd Grist 
ionogol. 

Pa mor fychan bynag ydyw llwyddiant yr efengyl wedi 
bod yn mysg y Paganiaid yma yn America hyd yn hyn, 
meddyliwyf y gellir edrych ar ddarganfyddiad rhan mor 
helaeth o'r byd, a dygiad yr efengyl iddi, fel un peth trwy 
yr hyn y mae Rhagluniaeth ddwyfol yn parotoi y ffordd i'r 
amseroedd ardderchog sydd yn aros yr eglwys, pan y bydd 
i deyrnas weledig Satan gael ei dadymchwelyd trwy yr holi 
fyd trigianol, o bob tu, ac ar ei holl gyfandiroedd. Pan 
ddelo yr amseroedd hyn, yna bydd i'r efengyl yn ddiam- 
heuol gael llwyddiant gogoneddus, a holl breswylwyr y byd 
newydd-ddarganfyddol hwn a ddeuant yn ddeiliaid o deyrn- 
as Crist, cystal a holl derfynau ereill y ddaear. Yn ol pob 
tebygolrwydd, efelly y trefnodd Rhagluniaeth iddi fod, fel 
y byddai i gwmpawd y morwr (yr hwn sydd offeryn o 
ddyfais ddiweddar, trwy yr hwn y galluogir dynion i for- 
dwyo dros y cefnfor lletaf, tra nad oeddynt o'r blaen yn 
beiddio anturio nepell oddiwrth y tir) brofi yn barotoad 
o'r hyn y mae Duw wedi bwriadu ei ddwyn oddiamgylch yn 
amseroedd gogoneddus yr eglwys, sef anfon allan yr efengyl 
i ba le bynag y preswylia plant dynion, er pelled fyddont, 
ac er lleted fyddo y moroedd a'u gwahana oddiwrth y 
rhanau hyny o'r ddaear ag sydd wedi eu Cristioneiddio yn 
barod. 

(2.) Bu hefyd yn ddiweddar gryn lwyddiant ar yr efengyl 
yn mhlith y Paganiaid yn ymherodraeth Rwssia. Sylwais 
yn barod ar y diwygiad a gymerodd le yno yn mysg y rhai 
a elwir yn Gristionogion : ond am y Paganiaid yr wyf yn 
llefaru yn awr. Y rhan fwyaf o Tartari, gwlad Baganaidd, 
a ddygwyd yn ddiweddar dan lywodraeth Rwssia; ac fe 



HAXES GWAITH Y TRYNEDIGAETII. 3l3 

• 

ddarfu i nifer mawr o'r trigolion er 's ychydig yn ol. ym- 
wadu tvu Paganiaeth. a chofleidio y grefydd Gristionogol. 

(3.) Y mae llwyddiant rhyfeddol wedi bod yn ddiweddar 
ar y grefydd Gristionogol yn mhlith 3^ Paganiaid yn yr India 
Ddicijrein'wl ; ac y mae llawer. yn neillduol ar dueddau 
Malabar, wedi dyfod i gofleidio y grefydd Brotestanaidd. yn 
benaf trwy lafur cenhadon Ddenmare. y rliai ydynt wedi 
sefydlu ysgolion yn eu plith. a gosod i fyny argraff-wasg i 
argraffu Biblau. a llyfrau ereill er hyfforddiant i'r bobl. yn 
eu hiaith eu hunain. gyda llwyddiant mawr. 

3. Y math diweddaf lwyddiant y sylwaf arno. yw yr 
adfyiciad ran grym aeymarferiad sydd ar grefydd. Eithr 
ni chrybwyllaf yma ond dwy enghraifft. 

(1.) Bu yn ddiweddar adfywiad rkagorol ran grym ac 
ymarferiad ar grefydd yn yr Alrnaen. trwy yrndrechiadau 
duwinydd enwog. Augustus Herman Franc, cadeirdraw 
duwinyddol yn Halle. Saxoni. Gan ei fod yn wr enwog 
am ei elusengarwch. cafodd y gwaith mawr a weithredodd 
Duw trwyddo ei ddechreu trwy osodiad elusen-flwch wrtli 
ddor ei fyfyr-gell. i r r hwn y bwrid ychydig roddion. a/r 
rhai y prynid llyfrau i addysgu y tlodion. Ac fe welodd 
Duw yn dda fenditbio ei gynllun yn rhyfeddol. ac felly ad- 
fywhawyd ysbryd elusengarwch gymaint, fel y daeth yn 
alluog yn mhen ychydig i godi ysgoldai er lies plant tlod- 
ion. a thy amddifaid er eu cynnaliaeth a'u haddysgiaeth. 
: r diwedd. yr oedd yn agos i bum' cant blant yn cael eu 
cynnal a'u haddysgu mewn gwybodaeth a duwioldeb trwy 
haelionusrwydd ereill ; a pharhaodd y rhif i gynyddu fwy fwy 
am amryw nynyddoedd. Dilynwyd hyn a diwygiad ac ad- 
fywiad rhyfeddol ar grefydd ac ysbryd duwioldeb. yn ninas 
ac athrofa Halle ; yr hyn a gafodd ddylanwad effeithiol 
mewn ardaloedd ereill o'r Almaen. Ymddengys i'w heng- 
hraifft gynhyrfu lluaws i ddilyn eu llwybr. 

(2.) Peth arall. y byddai yn angharedig ynom beidio ei 
goffau, ydyw y tywalltiad hynod l^sbryd Duw a fu yn 
ddiweddar yn y parth hwn Loegr Newydd. Ond ni by del 

H. E — ^ 14 



314 HANES GWAITH Y FRYNEDIGAETII. 

i mi roddi desgrifiad neillduol o bono. Y mae llawer wedi 
bod yn llygad-dystion o hono, a gobeithiwyf fod lluaws yn 
deimladadwy o'i fuddioldeb. 

IV. Deuaf yn awr i ystyried cyfiwr presennol pethau yn 
y byd, gyda golwg ar eglwys Crist a llwyddiant ei bryned- 
igaetb. A hyn a wnaf trwy ddangos pa fodd y mae pethau 
yn awr, mewn cydmariaeth a'r hyn oeddynt yn amseroedd 
cyntaf y Diwygiad. Ac, yn 1. Pa fodd y mae agwedd 
pethau wedi cyfnewid er gwaeth ; 2. Pa fodd y cyfnewid- 
iodd er gwell. 

1. Mae agwedd pethau wedi cyfnewid o'r hyn ydoedd yn 
nechreuad y Diwygiad, er gwaeth ; yn enwedig ar y tri gol- 
ygiad hyn. 

(1.) Mae yr eglwys ddiwygiedig wedi lleihau llawer. 
Meddylir i'r Diwygiad ar y cyntaf gymeryd lie trwy hanner 
y byd Cristionogol, oddyeithr Eglwys Groeg ; neu bod un- 
waith gymaint o Brotestaniaid a Phabyddion. Ond nid 
ydyw felly yn bresennol : mae yr eglwys Brotestanaidd 
wedi lleihau yn ddirfawr. Yr oedd gynt luaws o Brotest- 
aniaid yn Ffraiiigc ; a nifer o eglwysi Protestanaidd blod- 
euog wedi eu planu trwy yr holl wlad hono, y rhai a arferent 
gyfarfod mewn cymanfaoedd, a chynnal dysgyblaeth hynod 
o reolaidd. Yr oedd eglwys Brotestanaidd Ffraingc yn 
gwneyd i fyny ran fawr o ogoniant y Diwygiad. Ond yn 
bresennol y mae pethau yn wahanol iawn : mae yr eglwys 
hon wedi ei dryllio a'u gwasgaru, ac yn awr nid oes ond 
ychydig eglwysi Protestanaidd yn yr holl deyrnas hono. 
Mae yr achos Protestanaidd wedi lleihau yn fawr yn yr 
Almaen hefyd. Yr oedd amryw o dywysogion breninol y 
wlad hono gynt yn Brotestaniaid, olyddion y rhai ydynt 
Babyddion ; megys yr Etholydd Palatine, ac Etholydd 
Saxoni. Yr oedd teyrnas Bohemia gynt yn wlad Brotes- 
tanaidd, ond yn bresennol y mae yn nwylaw y Pabyddion. 
Bu Hungari gynt yn wlad Brotestanaidd ; ond y mae y 
Protestanaid wedi lleihau yn fawr yno, ac wedi eu darost- 
wng i fesur helaeth gan erlidigaethau. Ac nid ydyw yr 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 315 

eglwys Brotestanaidd wedi ennill nemawr o dir oddiar eg- 
lwys Rufain yn ddiweddar. 

(*2.) Peth arall sydd yn iFynu yw penryddid mewn eg- 
wyddorion a daliadau. Nid oes y fath gynydd ar ysbryd 
union-gred yn awr ag oedd y pryd hyny ; nid oes ond ych- 
ydig o eiddigedd dros athrawiaethau cyfrinol ac ysbryd- 
ol Cristionogaeth yn awr ; ac ni chawsant erioed eu dir- 
mygu gymaint ag yn yr oes bresennol ; yn enwedig yn 
Lloegr, prif deyrnas y Diwygiad. Yr egwyddorion, ar ba 
rai y mae grym duwioldeb yn ymddibynu, ydynt, i raddau 
helaeth, wedi diflanu yn y deyrnas bono. # # # Nid yw 
hanesyddiaeth yn rhoddi cyfrif am un oes yn yr bon y 
gwrtbgiliodd cynifer o'r rbai a ddygwyd i fyny yn ngoleuni 
yr efengyl at anffyddiaeth a'r oes bon ; ni bu erioed gymaint 
o ymwadu a'r cwbl o grefydd ddatguddiedig ; ni bu un oes 
yn yr hon yr oedd mwy o wawdio a dirmygu ar efengyl Crist 
gan y rhai byny a ddygwyd i fyny yn ei goleuni na 'r un 
bresennol. 

(3.) Y mae Uawer llai o ffyniant ar rym duwioldeb nac 
oedd yn nechreuad y Diwygiad. Yr oedd yn cydfyned 
a'r Diwygiad cyntaf dywalltiad gogoneddus o Ysbryd Duw, 
nid yn unig i droi lluoedd oddiwrtb Babyddiaeth at y wir 
grefydd mewn ycbydig amser, ond i droi lluoedd at Dduw a 
gwir dduwioldeb. Ond yn bresennol y mae gwir dduwioldeb 
mewn cyflwr nycblyd iawn ; ie. ymddengys ei bod yn cael ei 
dirmygu a'i galwyn benboethder a gwallgofrwydd. Edrychir 
ar bobl wir grefyddol fel rbai wedi colli arnynt eu bunain ; 
ac y mae drygioni a halogedigaetb yn cynyddu yn arswyd- 
us, ac yn bygwtb ysgubo pob petb fel cenllif o'i flaen. 

2. Daogosaf ar ba olygiadau y mae petbau wedi cyfnewid 
er givell, oddiwrtb yr hyn oeddynt yn necbreu y Diwygiad, 

(1.) Y mae awdurdod a dylanwad y Pab wedi Ueibau yn 
ddirfawr. Er ei fod wedi ennill llawer o dir ac ebangder 
llywodraetb oddiar amseroedd cyntaf y Diwygiad. eto y 
mae wedi colli o ran gradd ei awdurdod a'i ddylanwad 
Mae y pbiol a dywalltwyd ar orseddfaingc y bwystfil yn ne 



316 HANKS GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

chreuad y Diwygiad, g* lleihad mawr i'w rwysg a'i awdur- 
dod yn y byd, yn parhau. i redeg byth wedi hyny. Daeth 
y Pab, yn fiian wedi i'r Diwygiad dori allan, yn llawer 
llai ei barch gyda thywysogion Ewrop nac o'r blaen : ac y 
mae yn parhau i ddyfod lai lai. Ymddengys nad ydyw 
amryw o'r tywysogion Pabaidd eu hunain yn awr yn cy- 
meryd nemawr mwy o sylw o hono nac a feddyliont yn ddi- 
gonol i ateb eu dybenion eu hunain ; o'r hyn y cymerodd 
amrywiol brofion ac enghraifftiau le yn ddiweddar. 

(2.) Y mae llawer llai o erlid yn bresennol nac oedd yn 
amseroedd cyntefig y Diwygiad. Y mae rhyw ranau o'r 
eglwys y pryd hwn dan erlidigaeth, ac y mae yn debyg mai 
felly bydd hyd oni ddelo dydd dyoddefaint a gwewyr yr 
eglwys i ben, yr hyn ni chymer le hyd gwymp Anghrist. 
Ond nid ydyw yn awr yn gyfryw ag ydoedd gynt. Nid yw 
yn ymddangos fod yr un ysbryd erlidigaethus yn ffynu ; y 
mae ei fiyrnigrwydd yn Ueihau, hyd yn nod yn mysg ty- 
wysogion Pabaidd. Ymddengys fod anfadrwydd gelynion 
Crist, a'r gwrthwynebrwydd i'w achos, yn rhedeg ffordd 
arall. Dirmygu a gwawdio pob math o grefydd yw y mym- 
pwy presennol : ac fe ymddengys fod math o ysbryd didaro 
yn ei chylch. Pa fodd bynag, y mae agwedd pethau yn 
bresennol yn well nac y bu o gymaint ag y mae llai o erlid. 

3. Y mae cynydd mawr ar ivybodaeth. Yr oedd dysgeid- 
iaeth mewn cyflwr mor nychlyd, yn amseroedd tywyll Pab- 
yddiaeth, cyn y Diwygiad, fel yr ymddengys fod y byd wedi 
ei orchuddio ag anwybodaeth barbaraidd. Yr oedd llawer 
o'r offeiriaid yn anwybodus wrthun. Cafodd dysgeidiaeth 
adfywiad gyda 'r Diwygiad, llawer o'r hyn a ellir briodoli 
i'r gelfyddyd o argraffu, yr hon a ddyfeisiwyd ychydig cyn 
hyny. Y mae dysgeidiaeth yn parhau i gynyddu fwy fwy 
er y pryd hwnw, ac y mae erbyn heddyw, yn ddiamheuol, 
wedi cael ei dyrchafu yn llawer uwch nac y cafodd erioed 
o'r blaen : ac er nad ydyw y rhan fwyaf o'r dysgedigion yn 
gwneyd defnydd da o honi, eto y mae cynydd dysgeidiaeth 
ynddo ei hun yn destun llawenydd, a*phe gwneid defnydd 



IIANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 317 

addas o honi, byddai yn llawforwyn ragorol i grefydd : ac 
y mae yn ddawn, ond i Dduw roddi calon i ddynion, a'u 
gesyd dan fantais fawr i wneuthur llawer tuag at ddwyn yn 
mlaen deyrnas Crist, a lies eneidiau dynion. Ymddeng- 
ys i Daniel ragfynegu y byddai i ddysgeidiaeth a gwybod- 
aeth amlhan yn ddirfawr cyn gwawriad y dyddiau gogonedd- 
us. Dan. 12. 4. " Tithan, Daniel, cau ar y geiriau, a selia 
y llyfr hyd amser y diwedd : llawer a gynniweiriant, a gwyb- 
odaeth a amlheir." A pha gan lleied bynag o ddefnydd a 
wneir o ddysgeidiaeth yn awr i ddyrchafu crefydd, eto y 
mae genym le i obeithio fod yr amser yn nesau pan y bydd 
i Dduw wneyd defnydd mawr o honi i ddyrchafu teyrnas 
Crist. 

Ymddengys fod Duw yn gweithredu drosodd drachefn yn 
ei ragluniaeth yn awr yr hyn a wnaeth ychydig cyn dyfodiad 
Crist. Yr oedd llwyddiant mawr ar ddysgeidiaeth pan y 
daeth Crist i'r byd : ac eto ni fu drygioni yn fwy blodeuog er- 
ioed na'r pryd hwnw. Gwelodd Duw yn dda oddef i ddysg- 
eidiaeth ddynol godi i'r fath uchder cyn iddo anion yr 
efengyl i'r byd, fel y byddai i'r byd weled annigonolrwydd eu 
holl ddoethineb eu hunain i gyrhaedd gwybodaeth o Dduw, 
heb efengyl Crist ac addysg ei Ysbryd. A phan ;i yn noeth- 
ineb Duw, nad adnabu y byd trwy ddoethineb mo Dduw, 
rhyngodd bodd i Dduw, trwy fiblineb pregethu, gadw y rhai 
sydd yn credu." Pan ddechreuodd yr efengyl lwyddo gyntaf 
heb gymhorth doethineb ddynol, yna Duw a welodd yn dda 
wneyd defnydd o ddysgeidiaeth fel llaw-forwyn iddi. Felly 
y mae dvsgeidiaeth yn frigog iawn yn y byd yn awr> yn 
mhell tu hwnt i'r hyn ydoedd pan ymddangosodd Crist ; 
ac nid ydyw y byd, trwy eu dvsgeidiaeth a'u doethineb, yn 
adnabod Duw, ond ymddengys eu bod yn~crwydro me^n 
tywyllwch ac yn hudoledig druenus. yn tramgwyddo ac yn 
syrthio allan mewn materion crefyddol, megys ganol nos. 
Oherwydd eu bod yn ymddiried yn eu dysgeidiaeth, y maent 
yn ymbalfalu ganol dydd megys yn y nos. Mae dysged 
igion yn hynod o wahanol eu barnau yn nghylch crefydd, 



318 IJANES GWA1TII Y PRYNED1GAETH. 

ac yn rhedeg i bob math o gyfeiliornadau llygredig, niweid- 
tol ac ynfyd. Dirmygant ymostwng eu rhesymau i 1 r dat- 
guddiad dwyfol, na chredu unrhyw beth sydd uwchlaw eu 
hamgyffrediadau ; ac felly wrth fod yn ddoeth yn eu golwg 
eu hunain, aethant yn ynfydion, ac hyd yn nod yn wagedd- 
us yn eu dirnadau ; troant wirionedd Duw yn gelwydd, a'u 
calon anneallus hwy a dywyllwyd. Rhuf. 1. 21, &c. 

Ond eto, wedi i'r Arglwydd roddi dangosiad cyflawn i 
ddynion o annigonolrwydd doethineb a dysgeidiaeth ddyn- 
ol, a phan ddelo yr amser gosodedig y bydd tywalltiad go- 
goneddus o Ysbryd Duw, pan y byddo iddo ef ei hun trwy 
ddylanwadau digyfrwng oleuo meddyliau dynion ; yna nyni 
a allwn hyderu y bydd i Dduw wneyd defnydd o gynydd 
dysgeidiaeth, fel moddion i ddyrchafu teyrnas ei Fab yn 
ogoneddus. Y pryd hyny y bydd dysgeidiaeth ddynol yn 
wasanaethgar i ddeall yr ysgrythyrau, ac i esponio athraw- 
iaethau Cristionogaeth yn eglur, a'u hamddiffyn yn ogon- 
eddus. Ac nid oes un amheuaeth i Dduw yn ei raglun- 
iaeth, yn ddiweddar, roddi y gelfyddyd o argraffu i'r byd, 
a'r fath gynydd mawr ar ddysgeidiaeth, i barotoi y ffordd i 
gwblhau yr hyn a fwriadodd efe i'w eglwys yn y dyddiau 
liwyddiannus sydd yn agosau. Fel hyn y rhoddir golud 
y pechadur i'w gadw i'r cyfiawn. Diar. 13. 22. 



PEN. VI. 

Defnydd oddiwrth y Dygwyddiadau a gymerasant le. 

Gan fy mod yn awr wedi dangos pa fodd y dygwyd gwaith 
y prynedigaeth yn mlaen o gwymp dyn hyd yr amser pres- 
ennol, dymunwn, cyn myned yn mhellach, wneyd ychydig 
GLasgliadau.. 

I. Oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, gallwn ganfod tyst- 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 319 

iolaeth gref dros wirionedd y grefydd Gristionogol, ac mai 
gair Duw yw yr ysgrylhyrau. Gellir casglu tri rheswm yn 
neillduol. 

1. Gellir ymresymu dros hyn oddiwrth y gwrthwynebiad 
creulon a greddfol a ddangoswyd gan y byd ammwiol drwy 
yr holl amseroedd yn erbyn y grefydd hoti. Mae y grefydd 
a gyffesir gan eglwys Dduw G'r dechreuad, er i'r goruchwyl- 
iaethau newid, wedi bod yr un, o ran sylwedd, bob amser. 
Nid yw eglwys Dduw ond yr un gymdeithas o'r dechreuad. 
Mae yn amlwg mai estyniad yw yr eglwys Gristionogol o'r 
un gymdeithas ag oedd yn bodoli cyn dyfodiad Crist ; wedi 
ei himpio ar yr un gwreiddyn, a'i hadeiladu ar yr un syl- 
faen. Mae y datguddiad, ar ba un yr oedd y ddwy yn ym- 
ddibynu, yr un o ran sylwedd ; canys megys y mae yr 
eglwys Gristionogol wedi ei hadeiladu ar yr Ysgrythyrau 
Sanctaidd, felly yr oedd yr Iuddewig hefyd. Er fod yr ys- 
grythyrau wedi eu helaethu yn awr trwy yr ychwanegiad 
o'r Testament Newydd, eto, o ran sylwedd, nid ydyw ond 
yr un datguddiad a'r hyn a roddwyd yn yr Hen Desta- 
ment, ond yn unig fod testunau dwyfol ddatguddiad yn 
bresennol wedi eu hegluro yn amlycach yn y Testament 
Newydd nac oeddynt yn yr Hen. Crist a'i brynedigaeth 
yw sylwedd yr Hen Destament cystal a'r Newydd. Dyfais 
fawr y prynedigaeth trwy Fab Duw, yw seilwaith eglwys 
Dduw cyn ac wedi ymddangosiad Crist. Nid oedd yr un 
flaenorol i'r eglwys Israelaidd, yn wirioneddol, ond yr un 
peth ; cyffesai ac ymarferai yr un grefydd o ran sylwedd 
Fel hyn yr ydoedd o Noah hyd Abraham, ac fel hyn yr yd- 
oedd cyn y dylif ; canys yr oedd yr eglwys ypryd hwnw yn 
cael ei hadeiladu ar y datguddiedigaethau a roddwyd o 
Grist i Adda ac Enoch. Felly yr oedd eglwys Dduw yn 
cael ei hadeiladu bob amser ar y dwyfol ddatguddiedigaeth- 
au, y rhai ydynt yr un o ran sylwedd yn wastadol, ac a 
gynnwysir yn nghrynodeb yr Ysgrythyrau Sanctaidd. Y 
mae yr eglwys, byth wedi amser Moses, yn cael eu hadeil- 
adu ar yr ysgrythyrau eu hunain. 



320 HANES GWAITII Y PItYNEDIGAETH. 

Ac felly y mae y gwrthwynebiad a wnaed i rgiwya Dditw 
trwy yr holl oesoedd, wedi bod bob amser yn erbyn yr un 
grefydd a'r un datguddiad, yr hyn sydd reswm cadarn dros 
eu gwirionedd. Gellir adnabod croes-bethau yn bawdd 
naill oddiwrth y Hall. Gallwn ddadleu yn gryf a diogei 
dros ddaioni peth oddiwrth radd ei wrthwynebiad i ddryg- 
ioni, neu radd gwrthwynebiad a gelyniaeth y drygioni iddo 
ef. Yn awr y mae yn amlwg oddiwrth yr hyn a welsom, 
mewn perthynas i deyrnas Crist a'r grefydd sanctaidd a 
gyfFesir ganddi, fod casineb gwastadol yn nrygioni y byd 
tuag ati, a'i fod wedi gwneyd y gwrthwynebiad mwyaf 
creulon iddi. 

Fod eglwys Dduw wedi eyfarfod a gwrthwynebiadau par- 
haus yn y byd, nis gall neb ei wadu. Gellir profi. hyn oddi- 
wrth hanesyddiaeth genedlig cyn belled ag y mae hyny yn 
cyrhaedd ; ac y mae genym hanesyddiaeth ddwyfol yn tyst- 
iolaethu yr un peth cyn i hyny ddechreu. Dechreuwyd 
gwrthwynebu eglwys Dduw, ei chrefydd a'i haddoliad, yn 
amser Cain ac Abel; ac felly yr ydoedd pan lanwyd y 
ddaear a ehamwedd yn amser Noah. Fel y gwrthwyneb- 
wyd yr eglwys ar ol hyn yn yr Aifft ! ac fel yr oedd yr Isra- 
eliaid yn cael eu casau- yn wastadol gan y cenedloedd o'u 
hamgylch! Ier. 12. 9. " Y mae fy etifeddiaeth i mi fel 
aderyn brith ; y mae yr adar o amgylch yn ei herbyn hi." 
Ac wedi y caethiwed yn Mabilon, fel yr erlidiwyd yr eg- 
lwys hon gan Antiochus Epiphanes ac ereill ! Fel yr oedd 
Crist yn cael ei erlid pan ydoedd ar y ddaear ! ac fel yr er- 
lidiwyd yr apostolion, a Chris tionogion ereill, gan yr Iuddew- 
on yn flaenorol i ddinystr Ierusalem gan y Rhufeiniaid ! 
Mor greulon oedd y bobl hyn yn erbyn yr eglwys 1 ac mor 
ddychrynllyd oedd gwrthwynebiad y byd Paganaidd yn er- 
byn yr eglwys wedi hyn cyn amser Cystenyn ! Mor fawr 
oedd eu malais yn erbyn y wir grefydd ! Ac ar ol hyny, pa 
gymaint mwy ffyrnig, maleisus a chreulon na'r rhai hyn 
oedd gwrthwynebiadau Anghrist yn erbyn yr eglwys 1 ; 

Nid oes un esiampl arall o'r fath wrthwynebiad. Nid 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 321 

yw lianesyddiaeth yn rhoddi cyfrif am unrbyw blaid arall o 
ddynion a gawsant eu casau gymaint. a'u hynilid a'u herlid 
mor faleisus ac annigonol, na dim ot cyffelyb. Ni chafodd 
un grefydd arall erioed ei henllibio fel hyn o oes i oes. Yr 
oedd cenedloedd o ddaliadau ereill yn cael mwynhau eu 
crefydd mewn hedd a thawelwch. beth bynag fyddai y gwa- 
haniaeth rhyngddynt a'u cymydogion. Addolai un genedl 
un math o dduwiau. ac ereill fath arall. heb flino nac aflon- 
yddu naill y Hall o'u plegyd : ond y mae pob cenfigen, dy- 
gasedd a gwrthwynebiad, wedi cael eu dangos i grefydd eg- 
lwys Crist. Ymddengys i bob crefydd arall ddangos gel- 
yniaeth anghymodlawn i hon ; ac y mae yn amlwg fod gan 
ddynion, o'r naill oes i'r Hall, y fath genfigen yn ei herbyn, 
fel na fedrent byth ddiwallu eu creulonder yn ei herlid. 
Rhoddasant eu holl ddyfais ar yr arteithglwyd, i gael allan 
boenydiau a fyddent ddigon creulawn ; ac eto. wedi y cwbl, 
nid ymddengys iddynt erioed ddigoni eu gwangc. Ni thor- 

wvd eu svched erioed a ffwaed. 

•I «/ <— < 

Fod y grefydd hon. a'r ysgrythyrau, wedi cael gwrthwyn- 
ebiad maleisus yn y byd yn barhaus. nid oes neb a aiuheua. 
Yr unig gwestiwn sydd yn aros yw. Beth fu yr achos o ; r 
holl wrthwynebiad yma % Pa un ai drygioni y byd a'i lygr- 
edigaeth oedd yr achos o hono. ai nide? Ond nis gall mwy 
o amheuaeth fod yn nghylch hyn na 'r Hall, os ystyriwn mor 
ddiachos y mae y creulonder yma wedi bod bob amser. pwy 
oedd y gwrthwynebwyr, a'u dull o wrthwynebu. Mae y 
gwrthwynebiad gan mwyaf wedi dyfod oddiwrth Bagan- 
iaeth a Phabyddiaeth : y rhai ydynt ffrwyth dallineb, llj'gr- 
edigaeth, a drygioni dynion, fel y mae y Grwrthgredinwyr 
eu hunain yn cyfaddef. Mae goleuni natur yn dangos fod 
crefydd y Paganiaid, yr hon sydd gynnwysedig mewn 
addoli delwau, ac aberthu plant iddynt. yn nghyda sere- 
moniau a defodau aflan a ffiaidd. yn ddrygionus. Ac nid 
ydyw ofergoelion, eilun-addoliaeth a ffug-honiadau eglwys 
Rufain, yn llai gwrthwynebol i oleuni natur. Ymddengys 
fel hyn i'r gwrthwynebiad hwn i eglwys Dduw gael ei wneyd 

H. R.— W. 14* 



322 IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

gan ddynion drygionus. A chyda golwg ar wrthwynebiad 
yr Iuddewon yn amser Crist a'r apostolion, yr oedd hyn yn 
amser mwyaf llygredig y genedl hono, pan oedd y bobl yn 
gyffredinol yn hynod o annuwiol, fel y mae rhai o'r ysgrif- 
enwyr Iuddewig eu hunain, megys Iosephus ac ereill, yn 
cyfaddef. Ac mai drygioni yn unig fu yr achos o'r boll 
wrthwynebiad hwn, sydd amlwg oddiwrth ddull y gwrth- 
wynebiad ; y dir-greulonedd a'r anghyfiawnder a ddefnydd- 
iwyd tuag at eglwys Dduw. Y mae megys yn arddangos 
goruchwyliaeth faleisus ysbrydion uffernol. 

Yn awr pa reswm a ellir roddi dros fod llygredigaeth a 
drygioni y byd yn ymosod mor anghymodadwy yn erbyn 
crefydd Iesu Grist, ac yn erbyn yr ysgrythyrau, oddyeithr 
eu bod yn wrthwynebol i ddrygioni, ac o ganlyniad yn 
sanctaidd a da ? Paham y darfu i elynion Crist am gy- 
nifer o filoedd o flynyddoedd ddangos y fath gasineb mar- 
wol tuag at y grefydd hon, ond o herwydd ei bod yn achos 
Duw ? Os nad yw yr ysgrythyrau yn air Duw, ac os nad 
crefydd eglwys Crist yw y wir grefydd, yna rhaid mai y 
fwyaf twyllodrus o bob crefydd ydyw — ac nad yw ddim 
namyn anwireddau a hudoliaethau ffiaidd a ddyfeisiwyd 
gan elynion Duw. Ac os felly, nid ydyw yn debygol y bu- 
asai caseion Duw, ac annuwioldeb y byd, yn cynnal i fyny 
y fath elyniaeth anghymodadwy yn ei herbyn. 

2. Y mae bod y grefydd Gristionogol wedi ei chynnal 
hyd yn hyn trwy bob gwrthwynebiad a pherygl, yn brawf 
cadarn ei bod o Dduw. Y mae fod eglwys Dduw a'r wir 
grefydd, yr hon a wrthwynebwyd mor chwerw, ac y gwnaed 
cymaint o ymdrech i'w dadymchwelyd — a'r hon a ddygwyd 
mor fynych i fin dinystr am y rhan fwyaf o chwe' mil o 
flynyddoedd — eto yn sefyll, yn brawf eglur fod Haw Duw 
o blaid yr eglwys. Ymddengys hyn, ond ei iawn ystyried, 
yn un o'r rhyfeddodau a : r gwyrthiau mwyaf. Md oes dim 
o'i gyffelyb ar wyneb daear. Ni ddaliodd un gymdeithas 
arall o ddynion i fyny fel yr eglwys. Am yr hen fyd cyn- 
ddylifol, dadymchwelwyd hwnw gan ddyfroedd dylif ; ond 



HANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 323 

eto eglwys Dduw a ddiogelw}'d. Cafodd teyrnas wciedig 
Satan ar y ddaear ei holloi ddadymchwelyd am unwaith y 
pryd hwnw ; ond ni chafodd eglwys weledig Crist erioed ei 
dadymchwelyd. Mae yr holl hen deyrnasoedd a'r unben- 
aethau dynol yr ydyni yn darllen am danynt, megys y 
Moabiaid, yr Ammoniaid, yr Edomiaid, &c., wedi dyfod i 
derfyn er ys hir amser. Dadymchwelwyd yuiherodraeth 
alluog Babilon falch gan y Persiaid ; a'r ymherodraeth 
Bersiaidd gan y Groegiaid ; wedi hyny yr ymherodraeth 
Roegaidd a ddadymchwelwyd gan y Rhufeiniaid ; ac yn 
ddiweddaf, ymherodraeth Rufain a syrthiodd yn aberth i 
amrywiol genedloedd barbaraidd. Y mae yma gyflawniad 
nodedig o'r testun, Y pryf a'u bwytaodd fel dilledyn, a'r 
gwyfyn a'u hysodd fel gwlan ; ond y mae eglwys Dduw yn 
aros. 

Ni wnawd erioed y fath gynifer o ymegniadau grymus 
i ddystrywio unrhyw beth arall ag a wnaed i ddinystrio yr 
eglwys. Dinystriwyd teyrnasoedd a chymdeithasau ereill o 
ddynion. y rhai oeddynt yn ddeng-waith cryfach na 'r eg- 
lwys, a'r ganfed ran o'r gwrthwynebiad a gafodd eglwys 
Dduw : yr hyn sydd yn dangos mai Duw yw ei hamddiff- 
ynydd. Canys y mae yn ddigon eglur nad oedd hi yn abl i 
sefyll trwy ei nerth ei hun : oblegyd nid ydyw wedi bod, 
am y rhan fwyaf o'r amser, ond cymdeithas hynod o wan. 
Nid oedd meibion Israel ond dyrnaid o bobl. mewn cydmar- 
iaeth a'r lluaws a geisiasant yn fynych eu dadymchwelyd. 
Felly hefyd yn amser Crist, ae ar ddechreuad yr eglwys 
Gristionogol, nid oeddynt ond ychydig weddill, tra yr oedd 
holl luaws y genedl Iuddewig yn eu herbyn. Ac felly ar 
ddechreuad yr eglwys Genedlig, nid oeddynt ond ychydig 
nifer mewn cydmariaeth i'r Paganiaid, y rhai oeddynt yn 
ymegnio i'w dyfetha. Yn amseroedd tywyll Anghrist, cyn 
y Diwygiad, nid oeddynt ond dyrnaid ; ac eto nis medrai eu 
gelynion eu dadymchwelyd. Ac yr oedd gan elynion yr 
eglwys yn gyffredin, heblaw y nifer fwyaf o'u tu, y cryfder 
ar ystyriaethau ereill hefyd. Yr oedd ganddynt yr holl 



324 IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAEfll. 

awdurdod gwladol yn gyffredin o'u tu. Felly yn yr Aifft, 
yr oedd yr awdurdod wladol yn meddiant yr Aifftiaid, ac 
nid oedd yr eglwys ond caethweision yn unig iddyni, ac yn 
eu dwylaw ; ac eto nis gallent eu dadymcliwelyd. Ac felly 
yr oedd yn amser Antiochus Epiphanes a Iulian y Gwrth- 
giliwr, yr oedd yr holl awdurdod yn Haw yr erlidwyr, a'r eg- 
lwys dan eu llywodraeth ; eto nis medrent a'u holl greulon- 
der eu diwreiddio. Ac y mae yr awdurdod wladol wedi bod 
am lawer o oesoedd o du Anghrist, a'r eglwys yn ymddang- 
os megys yn eu dwylaw. 

Ac nid yn unig y mae nerth gelynion yr eglwys wedi bod 
yn gryfach na 'r eiddo hi, ond, yn gyffredinol, ni ddarfu i'r 
eglwys ddefnyddio yr ychydig nerth oedd ganddynt i am- 
ddiffyn eu hunain, eithr ymddiriedasant eu hunain yn holl- 
ol i Dduw. Yn amser yr erlidigaethau Iuddewig, yn flaen- 
or ol i ddinystr Ierusalem gan y Rhufeiniaid, a'r erlidigaethau 
Paganaidd o flaen Cystenyn,ni chynygiodd y Cristionogion 
wneyd unrhyw w T rthwynebiad grymus i'w herlidwyr Pagan- 
aidd. Felly yr oedd gyda'r rhan fwyaf o'r erlidigaethau 
Pabaidd ; ac eto ni buont erioed yn abl i ddadymchwelyd 
eglwys Dduw ; ond y mae hi yn aros hyd y dydd hwn. 

Ac y mae hyn yn fwy rhyfeddol eto. os ystyriwn pa moi 
fynych y dygwyd eglwys Dduw i ymyl dinystr, nes y byddai 
eu hachos yn ymddangos bron yn anobeithiol. Yn amser yr 
hen fyd, pan yr oedd drygioni wedi amlhau cymaint fel na 
adawyd ond un teulu, ymddangosodd Duw mewn modd 
rhyfeddol, a dadymchwelodd y byd drygionus yn y dylif, a 
gwaredodd ei eglwys. Wrth y Mor Coch, pan yr ydoedd 
Pharaoh a'i lu yn meddwl eu bod yn sicr o'u hysglyfaeth, 
dynoethodd Duw ei fraich, dinystriodd hwy. a gwaredodd 
ei eglwys. Dan y ddegfed, a'r ddiweddaf, o'r erlidigaethau 
Paganaidd, yr oedd eu gelynion yn ymffrostio eu bod wedi 
gwneyd gorchwyl ar y Cristionogion, a dadymcliwelyd yr 
eglwys Gristionogol ; ond tra yr oeddynt hwy yn nghanol eu 
gorfoledd, mae yr eglwys Gristionogol yn dyrchafu o'r 
llwch, ac yn cynyddu, a'r ymherodraeth Baganaidd yn 



IIANES GWAITH Y PHYNEDIGAETH. 325 

hollol ddiflanu o'i blaen. Fel hyn hefyd yr oedd pan yd- 
oedd y grefydd Gristionogol yn ymddangos megys ar fin 
cael ei llyngcu i fyny gan gvfeiliornad Alius, pan y cyfod- 
odd Anghrist ac y llwvddodd, ac y rbyfeddodd yr holl fyd ar 
ol y bwystfil : pan oedd yr eglwys am amryw gannoedd o 
flynyddoedd wedi ei dwyn i ychydig nifer. a gallu y byd 
wrth y gorchwyl o ddinystrio yr ychydig weddillion byny ; 
eto nis gallasant erioed hollol gyflawnu eu hamcan. ac o'r di- 
wedd fe adfywhaodd Duw ei eglwys yn rhyfeddol trwy y 
Diwygiad. gosododd hi i sefyll megys ar ei thraed yn 
ngwydd ei gelynion. a chododd hi o : u cyrhaedd. A phan 
yr oedd yr awdurdodau Pabaidd wedi llunio cynllun i ddad- 
ymchwelyd yr eglwys ddiwygiedig, ac yn nghylch ei osod 
mewn gweithrediad. ymddangosodd Duw mewn modd rhyf- 
edd gan roddi ymwared i ! w eglwys. megys yn y chwyl- 
droad yn amser y brenin \Villiam. Ac yn unionsvrchol wedi 
yr amseroedd tywyllaf. Duw a barodd i'w eglwys flodeuo yn 
yn y modd mwyaf gogoneddus. 

Os nad ydyw cadwedigaeth eglwys Dduw trwy y cyfr\"w 
amgylchiadau. o ddechreuad y byd hyd yn hyn. yn ddigon- 
ol i brofi fod Haw ddwyfol o'i phlaid. beth a allwn ni ddy- 
chymygu a'i cynnaliodd 1 Ac os nad ellir gwrthbrofi hyn. 
yna rhaid mai eiddo Duw yw yr eglwys. yn nghyda 'r dat- 
guddiedigaethau a : r ysgrythyrau. ar ba rai y mae hi yn syl- 
faenedig : ac o ganlyniad. rhaid mai eu crefydd hwy yw y 
wir grefydd. neu grefydd Duw. ac mai ei air ef ydyw yr ys- 
grythyrau. o"r rhai y cymerant hwy eu rheol. 

3. Gallwn dynu y rheswm canlynol yn mhellach dros 
ddwyfol awdurdod yr ysgrythyrau. sef. bod Duw wedi cyf- 
laicnu yr hyn a ragfynegwyd ynddynt. Yr wyf wedi 
sylwi yn gyffredinol yn barod. wrth ddyfod yn mlaen. pa 
fodd y cyflawnwyd prophwydoliaethau yr ysgrythyr : yn 
bresennol ni neillduaf ond du:y enghraifft. 

(1.) Un ydyw cadwedigaeth eglwys Dduw rhag dinystr. 
Yr wyf newydd ddangos y fath brawf ydyw hyn. a'i ystyr- 
ied ynddo ei hum o ddwyfol awdurdod yr ysgrythyrau : yr 



326 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

wyf yn awr yn dyfod i lefaru am hyn fel y mae yn gyflawn- 
iad o brophwydoliaeth yr ysgrythyr. Mae hyn yn cael ei 
ragfynegu a'i addaw yn fynych yn yr ysgrythyrau, ac yn 
neillduol yn y testun. Rhagddywedir yno y byddai i beth- 
au ereill ddiflanu ; y byddai i deyrnasoedd ac unbenaethau 
ereill, a osodent eu hunain yn wrthwynebol, ddyfod i'r 
dim : "Y pryf a'u bwyty fel dilledyn, a'r gwyfyn a'u hysa 
fel gwlan." Rhagfynegir yma y byddai i gyfammod trugar- 
edd Duw tuag at ei eglwys, barhau yn dragywydd ; ac y 
mae wedi profi felly hyd yma, er lluosoced fu y peryglon 
yr aeth yr eglwys trwyddynt. Addawir yr un peth yn Esa. 
54. 17. " Ni lwydda un offeryn a lunier i'th erbyn ; a thi a 
wnei yn euog bob tafod a gyfodo i'th erbyn di mewn barn.-' 
A thrachefn, pen. 49. 14 — 16. "Eta dywedodd Sion, Yr 
Arglwydd a'm gwrthododd, a'm Harglwydd a'm hanghof- 
odd. A anghofia gwraig ei phlentyn sugno. fel na thostur- 
io wrth fab ei chroth ? i'e, hwy a allant anghofio, eto myfi 
nid anghofiaf di. Wele, ar gledr fy nwylaw y'th argreffais ; 
dy furiau sydd ger fy mron bob amser." Mae yr un peth 
yn cael ei addaw, Esa. 59. 21, a 63. 1, 2. Zech. 12. 2, 3. 
Y mae Crist hefyd yn addaw yr un peth, pan y dywed, 
« Ar y graig hon yr adeiladaf fy eglwys, a phyrth uffern 
nis gorchfygant hi." Ac, yn awr, os nad o Dduw y mae hyn, 
os nad gair Duw ydyw yr ysgrythyrau, ac os nad y w eglwys 
Crist, yr hon a adeiledir ar y gair hwn, o Dduw, pa fodd 
y gallasai y personau a ragfynegasant hyny, ei wybod ? 
canys os nad o Dduw yr oedd yr eglwys, yr oedd yn beth 
pur annhebyg y cawsai hyn byth ei gyflawnu. Rhagddy- 
wedasant am wrthwynebiadau a pheryglon mawrion, y bydd- 
ai i deyrnasoedd ereill ddiflanu, ac y byddai yr eglwys yn 
fynych ar geulan dinystr ; ac eto y byddai i'r eglwys sef- 
yll. Pa fodd y gallasent hwy ragweled peth mor annhebygol 
oddigerth trwy ddwyfol ysbrydoliaeth ? 

(2.) Yr enghraifft nodedig arall yw cyfiawniad prophwyd- 
oliaethau yr ysgrythyrau mewn perthynas i Anghrist. Rhag- 
ddywedwyd pa fodd y cyfodai Anghrist — nid yn mysg y 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 327 

Paganiaid, neu y cenedloedd oeddynt heb erioed gofleidio 
Cristionogaeth ; ond trwy yviollyngiad yr eglwys Gristion- 
ogol i gyflwr llygredig. 2 Thes. 2. 3. u Oblegyd ni ddaw 
y dydd hwnw hyd oni ddel ymadawiad yn gyntaf, a dat- 
guddio y dyn pechod, mab y golledigaeth." Ac fe ragfyn- 
egir y bydd i'r dyn pechod hwn osod ei hun i fyny yn y 
deml, neu eglwys weledig Duw, ac y byddai iddo honi ei fod 
wedi ei gynysgaeddu ag awdurdod ddwyfol, fel pen yr eg- 
lwys. Adn. 4. Ac fe gafodd hyn oil ei gyflawnu yn gywir 
yn eglwys Rufain. Drachefn, lled-hysbysir y byddai i gy- 
fodiad Anghrist gymeryd He yn raddol. Adn. 7. " Canys 
y mae dirgelwch yr anwiredd yn gweithio eisoes : yn unig 
yr hwn sydd yr awrhon yn attal, a ettyl nes ei dynu ymaith." 
Cymerodd hyn hefyd le. Drachefn, rhagddywedir y byddai 
y gelyn galluog hwn i'r eglwys Gristionogol, yn dywysog neu 
unbenaeth o'r ymherodraeth Rufeinig : felly yr arddangosir 
ef gan Daniel, megys corn yn cyfodi o'r pedwerydd bwystr 
fil, neu y bedwaredd unbenaeth, fel y mae yr angel yn eg- 
lurhau. Dan. vii. Cymerodd hyn le hefyd. Ie, rhagfyn- 
egwyd y byddai i orseddfaingc y ffug-raglaw dwyfol hwn, a 
phen yr eglwys, fod yn ninas Rhufain ei hun. Dywedir yn 
benderfynol y byddai i orseddfa y butain ysbrydol, neu y 
ffug-eglwys, fod ar saith o fynyddoedd neu fryniau. Dat. 
17. 9. " Y saith ben, saith fynydd ydynt, lie mae y wraig 
yn eistedd arnynt." Ac adn. 18. " A'r wraig a welaist, 
yw y ddinas fawr, sydd yn teyrnasu ar freninoedd y ddaear ;" 
yr hon yn ddiwrthddadl oedd dinas Rhufain y pryd hwnw. 
Cyflawnwyd y brophwydoliaeth hon hefyd. 

Rhagddywedir yn mhellach y byddai i Anghrist lywodr- 
aethu ar bobloedd, a llwythau, a chenedloedd, ac ieithoedd, 
(Dat. 17. 15 ;) ac y byddai i'r holl fyd ryfeddu ar ol y 
bwystfil. Dat. 13. 3. Gwiriwyd hyn hefyd yn eglwys Ru- 
fain. Rhagddywedwyd y byddai yr Anghrist hwn yn nod- 
edig am ei bechod o falchder, yn ffug-honi at bethau raawr- 
ion, ac yn rhyfygu llawer iawn iddo ei hun. 2 Thes. 2. 4. 
Yn " ymddyrchafu goruwch pob peth a elwir yn dduw. neu 



'328 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

a addolir." Dat. 13. 5. "A rhoddwyd iddo ef enau yn 
llefaru pethau mawrion, a chabledd." Yn Dan. 7. 8, 20, y 
dywedir fod i'r com bychan enau yn traelhu mawrhydri. a 
bod yr olwg arno yn arwack na H gyfeillion. Cafodd byn 
hefyd ei wirio yn y Pab ac eglwys Rufain. Rhagddywedwyd 
hefyd y byddai Anghrist yn erlidiwr hynod o greulon. Dan. 
7* 2i. Gwnaeth yr un corn " ryfel ar y saint, ac a fu drech 
na hwynt." Dat. 13. 7. "A rhoddwyd iddo wneuthur 
rliyfei a'r saint, a'u gorchfygu hwynt." Dat. 17. 6. " Ac 
mi a welais y wraig yn feddw gan waed y saint, a chan 
waed merthyron Iesu." Cafodd hyn hefyd ei ddwyn oddiam- 
gylch yn eglwys Rufain. Rhagfynegwyd y byddai Anghrist 
yn hynod o ddichellgar a chyfrwys. Dan. 7. 8. " Ac wele lyg- 
aid fel llygaid dyn yn y corn hwnw." Ac adn. 20. " Sef 
y corn yr oedd llygaid iddo." Y mae hyn hefyd yn dynodi 
eglwys Rufain. Rhagddywedwyd y byddai breninoedd y 
byd Cristionogol yn ddarostyngedig i Anghrist. Dat. 17. 
12, 13. "A'r deg corn a welaist, deg brenin ydynt, y rhai 
ni dderbyniasant freniniaeth eto ; eithr awdurdod fel bren- 
inoedd, un awr, y maent yn ei dderbyn gyda'r bwystfil. 
Yr un meddwl sydd i'r rhai hyn, a hwy a roddant eu nerth 
a'u hawdurdod i'r bwystfil." Cymerodd hyn hefyd le gyda 
golwg ar yr eglwys Babaidd. Rhagddywedwyd y byddai 
iddo wneuthur gwyrthiau ffugiol a rhyfeddodau gau. 2 Thes. 
2. 9. " Yr hwn y mae ei ddyfodiad yn ol gweithrediad Sa- 
tan, gyda phob nerth, ac arwyddion, a rhyfeddodau gau." 
Dat. 13. 13, 14. a Ac y mae efe yn gwneuthur rhyfeddod- 
au mawrion, hyd onid yw yn peri i dan ddisgyn o'r nef i'r 
ddaear, trwyy rhyfeddodau y rhai y rhoddwyd iddo ef eu 
gwneuthur ger bron y bwystfil." Mae hyn hefyd yn dy- 
nodi eglwys Rufain. Rhagfynegwyd y byddai yn gwahardd 
priodas, ac yn ymattal oddiwrth fwydydd. 1 Tim. 4. 3. u . Yn 
gwahardd priodi, ac yn erchi ymattal oddiwrth fwydydd, y 
rhai a greodd Duw i'w derbyn, trwy roddi dyiolch gan y 
ffy ddloniaid, a'r rhai a adwaenant y gwirionedd." Mae hyn 
hefyd yn cael ei gyflawnu yn gywir yn eglwys Rufain. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 329 

Rhagddywedwyd y byddai yn hynod o gyfoethog, ac y cyr- 
hacddai ogoniant a gorwychedd daearol i radd helaeth. 
Dat, 17. 4. •• A'r wraig oedd wedi ei dilladu a phorphor 
ac ysgarlad, ac wedi ei gwychu ag aur, ac a main gwerth- 
fawr. a pherlau, a chanddi gwpan aur yn ei Haw. 3 ' Gwel 
hefyd bennod 18. 7, 12, 13, 16. Pa fodd y gellid rboddi 
cywirach desgrifiad o eglwys Rufain ? Fe ragddywedwvd 
hefyd. y byddai iddo wahardd i neb brynu na gwerthu ond y 
rhai a fyddai yn meddu ei nod ef. Dat. 13. 17. "Ac na 
allai neb na phrynu na gwerthu, ond yr hwn a fyddai ganddo 
nod, neu enw y bwystfil, neu rifedi ei enw ef." Mae hyn 
hefyd yn cael ei gynawnu gan eglwys Rufain. Rhagddy- 
wedwyd y byddai iddo werthu eneidiau dynion, Dat. 18. 13, 
lie y dywedir yn bennodol, wrth rifo ei nwyddau masnachol. 
fod eneidiau dynion yn un o honynt. Onid yw hyn hefyd 
yn cael ei gynawnu yn yr un eglwys ? Feragfynegwyd na 
oddefai Anghrist i gyrff pobl Dduw gael eu claddu. Dat. 
11. 8, 9. t; A'u cyrff a orwedd ar heolydd y ddinas fawr, 
ac ni oddefant ro'i eu cyrff mewn beddau." Mor llythyr- 
enol y cafodd hyn ei gyflawnu gyda golwg ar eglwys Ruf- 
ain ? Gellid enwi liawer o bethau ereill a ragddywedwvd 
am Anghrist, a dangos iddynt gael eu cyflawnu yn gywir 
yn y Pab ac eglwys Rufain. Y fath brawf cadarn yw hyn 
fod yr ysgrythyrau yn air Duw ! 

II. Gallwn ganfod, oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, pa fath 
ydyw ysbryd y gwir Gristionogion, sef ysbryd dyoddefgar. 
Gan eu bod yn gweled i Dduw ordeinio yn ei ragluniaeth, 
y byddai i'w eglwys fod cyhyd o amser mewn sefyllfa ond- 
us, ie, yn fynych, mewn sefyllfa helbulus i ; r eithaf, nyni 
a allwn fod yn benderfynol mai ysbryd dyoddefgar yw ys- 
bryd y wir eglwys, onide ni buasai Duw erioed yn trefnu 
cymaint o ddyoddef ar ei rhan ; oblegyd y mae Duw, yn 
ddiamheuol, yn cyfaddasu cyflwr ac amgylchiadau yr eglwys 
i'r ysbryd a roddodd efe iddi. Nid rhyfedd gan hyny oedd 
i Grist ddwyn ar gof i'w ddysgyblion mor fynych ac mor 



330 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ddwys y byddai raid iddynt ymwadu a hwy eu hunain, a 
chymeryd i fynu eu croes, os mynent ei ganlyn ef. 

A pha fath oedd yr ysbryd a ddangosodd ac a arferodd 
yr eglwys dan ei dyoddefiadau? Hi a ddewisodd, yn yi 
holl erlidigaethau arswydus yr aeth trwyddynt, fyned dan 
arteithiau llymion, a gwerthu y cwbl am y perl gwerthfawr, 
a dyoddef y creulonderau mwyaf a allai ei gelynion chwerw- 
af ddyfeisio, yn hytrach na gwadu Crist a'i grefydd. Mae 
hanesyddiaeth yn rhoddi lluaws o enghraifftiau nodedig 
o hyn, ac yn dwyn i'r golwg gwmwl o dystion. Mae hyn 
yn ddigon i gadarnhau yr anghenreidrwydd o feddu ysbryd 
i werthu pob peth er mwyn Crist, i ymwadu a'n hesmwyth- 
dra ein hunain, a'n bydol elw, a'n henw da, ac a'r cwbl a 
feddwn, er ei fwyn ef, ac er mwyn yr efengyl. 

Bydded i ni holi ein hunain a oes genym y fath ysbryd. Pa 
fodd yr ydym pan y'n profir ? A ydym yn cael ynom dyst- 
iolaeth wirioneddol ein bod yn foddlon i ymwadu a ni ein 
hunain, i ymadael a'n bydol elw, a myned trwy y profedig- 
aethau y gelwir ni iddynt gan ragluniaeth ? Ah ! leied y w 
ein profedigaethau ni, mewn cydmariaeth i'r hyn a gyfarfu 
lawer o'n cyd-Grristionogion yn yr oesoedd gynt ! At yr 
achos yma myfi a gymhwysaf Ier. 12. 5 : u Os rhedaist ti 
gyda'r gwyr traed a hwy yn dy flino, pa fodd yr ymdarewi 
a'r meirch ?" Os nad ydych chwi wedi bod yn alluog i 
ddyoddef y profedigaethau ysgafn y'ch galwyd iddynt, pa 
fodd y buasech yn ymdaro dan y profedigaethau chwerwon y 
galwyd yr eglwys iddynt yn yr oesoedd gynt ? Mae gan bob 
gwir Gristion ysbryd merthyr, a dyoddefai fel merthyr, pe 
galwai rhagluniaeth arno i hyny. 

III. Gwelwn oddiwrth hyn, y fath reswm cryf sydd 
genym i ddysgwyl y cyfawnir yr hyn sydd yn aros eto i gael 
eu cyflawnu o'r pethau a ragfynegwyd yn yr ysgrythyr. 
Rhagfynegir am lawer o bethau mawrion yn yr ysgrythyr- 
au, y rhai ydynt eto i gael eu cyflawnu cyn diwedd y byd : 
ond y fath rwystrau sydd yn ymddangos ar y ffordd ! Yr 
ydym ni yn ymddangos yn bresennol yn mhell iawn oddi- 



IIAXES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 331 

wrth y sefyllfa ogoneddus y rhagddywedir am dani yn yr 
ysgrythyrau ; ond eto y mae genym reswm digono! i ddys- 
gwyl y bydd i'r pethau hyny, er anhawsed yr ymddangos- 
ant, gael eu cyflawnu yn eu tymhor. Gwelwn mor ffyddlon 
y safodd Duw at ei addewidion hyd yn hyn ; mor ffyddlon y 
mae ef wedi bod i'w eglwys, ac fel y cofiodd ei drugaredd o 
genedlaeth i genedlaeth. Gallwn ddweyd am ymdd)'giad 
Duw tuag at ei eglwys hyd yma, fel y dywedodd Ioshua 
wrth feibion Israel, (Ios. 23. 14.) " Ni phallodd dim o'r holl 
bethau daionus a lefarodd yr Arglwydd ein Duw am ei eg- 
lwys ;? ond daeth pob peth oddiamg}'lch hyd yn hyn yn unol 
a dwyfol ragfynegiad. Dylai hyn nerthu ein ffydd yn yr 
addewidion, a'n cefnogi, a'n cynhyrfu, i weddio yn daer ar 
Dduw am gynawniad y pethau mawrion a gogoneddus sydd 
yn aros eto i'w cyflawnu. 



PEN. VII. 

OV amser Presennol hyd Gwymp Anghrist. 

Yr wyf yn awr yn dyfod i ddangos pa f odd y dygir yn 
mlaen lwyddiant prynedigaeth Crist o'r amser presennol 
hyd oni chwympir Anghrist, ac y dinystrir teyrnas weledig 
Satan ar y ddaear. Nid oes genym ddim i'n cyfarwyddo. 
gyda golwg ar yr yspaid hwn o amser, ond prophwydol- 
iaethau yr ysgrythyr. Yr oedd genym hanesyddiaeth ys- 
grythyrol i'n cyfarwyddo trwy y rhan fwyaf o'r amser o 
gwymp dyn hyd ddinystr Ierusalem gan y Rhufeiniaid ; 
ac oddiyno hyd yr amser presennol, yr oedd genym bro- 
phwydoliaeth, yn nghyda chyflawniad rhagluniaethol yr un- 
rhyw, fel y maent yn cael eu hysbysu i ni mewn hanesion 
dynol. Eithr nid oes genym o hyn allan ond prophwydol- 
iaeth yn unig yn gyfarwyddyd. Ac yma myfi a adawaf 



332 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAE1H. 

o'r neilldu y pethau sydd mewn petrusdod, neu a dybir gan 
rai oddiwrth brophwydoliaethau o ddehongliad amheus, gan 
sefyll ar y pethau amlycaf yn unig. 

Nisgwyddom pa ddygwyddiadau neillduol sydd i gael ou 
dwyn oddiamgylch cyn y bydd i'r gwaith gogoneddus hwn 
o eiddo Ysbryd Duw ddechreu, trwy yr hyn y dadym- 
cbwelir teyrnas Satan. Yn ol cydsyniad y rhan fwyaf o'r 
duwinyddion, nid oes ond ychydig, os dim, o'r pethau a 
ragfynegwyd i gael eu cyflawnu, cyn dechreuad y gwaith 
gogoneddus hwn o eiddo Duw. Ond y mae lladd y ddau 
dyst, (Dat. 11. 7, 8,) yn ol meddwl rhai. heb ei gyflawnu 
eto ; ac y mae gwahaniaeth barn mewn perthynas i dywallt- 
iad y saith phiol, (Dat. xvi.,) pa gynifer a dywalltwyd yn 
barod, a pha sawl un sydd yn aros heb eu tywallt. Mae 
esponiwr diweddar, yr hwn y crybwyllais am dano o'r blaen, 
yn dangos yn hynod o eglur eu bod oil wedi eu tywallt yn 
barod oddyeithr dwy, sef y chwechfed ar yr afon Euphrates, 
a'r seithfed i'r awyr. Ond ni fydd i mi ymholi yn bresennol 
pa beth a feddylir wrth dywalltiad y chwechfed phiol " ar 
yr afon fawr Euphrates, fel y parotoid ffordd breninoedd y 
dwyrain ;" ond hyn a ddywedaf, mai rhywbeth ydyw a fydd 
yn cydfyned a'r parotoad i ddinystrio y Babilon ysbrydol, 
fel yr oedd sychu yr afon Euphrates, yr hon oedd yn rhedeg 
trwy ganol yr hen Babilon, yn parotoi y ffordd i freninoedd 
y Mediaid a'r Persiaid, (breninoedd y dwyrain,) i ddyfod 
dan y muriau i ddinystrio y ddinas. 

Ond beth bynag all hyn fod, nid ydyw yn ymddangos y 
bydd iddo gael ei gyflawnu cyn i'r gwaith hwn o eiddo 
Ysbryd Duw ddechreu^ trwy yr hyn, fel yr el yn mlaen, yr 
hollol ddadymchwelir teyrnas weledig Satan ar y ddaear. 
Gan hyny yr wyf yn dyfod yn union-gyrchol i ystyried yr 
hyn a ddatguddir yn yr ysgrythyreu fel yn dwyn perthynas 
a'r gwaith yma o eiddo Duw, trwy yr hyn y bydd iddo ddwyn 
y dygwyddiad mawr hwn oddiamgylch, gan mai dyma y peth 
nesaf a gaiff ei gyflawnu, o'r hyn yr ydym yn sicr oddiwrth 
brophwydoliaethau yr ysgrythyrau. 



HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 333 

I. Sylwaf yn gyffredinol ar rai pethau sydd yn dwyn 
perthynas a'r gwaith hwn. 

1. Y mae genym bob rheswm i feddwl oddiwrth yr ys- 
grythyr y bydd yn ainser isel a thywyll iawn ar grefydd yn 
y byd, ychydig cyn i'r gwaith hwn o eiddo Duw ddechreu. 
Felly yr ydoedd yn flaenorol i'r adfywiadau gogoneddus a 
fu ar grefydd. Yr ydoedd yn amser o ddirywiad mawr yn 
mhlith yr Iuddewon, pan ddaeth Crist : ac yr oedd yn am- 
ser tywyll iawn ar wawriad y Diwygiad. Ond nid felly yn 
unig, eithr ymddengys fod yr ysgrythyr yn rhagfynegu, na 
fydd ond ychydig o grefydd yn y byd pan ddelo Crist i 
osod ei deyrnas i fyny ynddo. Fel hyn yr oedd Crist yn 
llefaru am ei ddyfodiad, i galonogi ei etholedigion, y rhai 
sydd yn llefain arno ddydd a nos, (Lue 18. 8 ;) ac y mae 
efe yn ychwanegu, " Eithr Mab y dyn, pan ddel, a gaiff efe 
ffydd ar y ddaear V\ Yr hyn } T mddengys sydd yn dynodi 
y bydd cynydd mawr ar anffyddiaeth ychydig cyn dyfodiad 
Crist i ddial dyoddefaint ei eglwys. Er nad yw dyfodiad 
Crist i'r farn ddiweddaf i'w gau allan yn y fan yma, eto ym- 
ddengys ei fod yn dwyn perthynas neillduol a'i ddyfodiad 
i waredu ei eglwys o'i chyflwr erlidigaethus, a'i dyoddefiad- 
au hir-barhaus, yr hyn a gyflawnir yn unig trwy ei ddyfod- 
iad ar ddinystr Anghrist. Yna y caiff yr ymadroddion 
canlynol eu cyflawnu. Dat. 6. 10. "Pa hyd. Arglwydd, 
sanctaidd a chywir, nad ydwyt yn barnu, ac yn dial ein 
gwaed ni ar y rhai sydd yn trigo ar y ddaear ?" Dat. 18. 20. 
* Llawenha o'i phlegyd hi, y nef, a chwi, apostolion sanct- 
aidd a phrophwydi ; oblegyd d'ialodd Daw ami drosoch 
chwi." 

Amser tywyll iawn ydyw yn bresennol gyda golwg ar 
achos crefydd, pan nad oes ond ychydig ffydd, a chynydd 
mawr ar anffyddiaeth yn y byd. Y mae yn awr gyflawn- 
iad nodedig o'r 2 Petr 3. 3. u Gan wybod hyn yn gyntaf, 
y daw yn y dyddiau diweddaf watwarwyr, yn rhodio yn ol 
eu chwantau eu hunain." A Iudas 17, 18. " Eithr chwi, 
rai anwyl, cofiwch y geiriau a ragddywedwyd gan apos- 



334 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

tolion ein Harglwydd Iesu Grist ; ddywedyd o honynt i 
chwi, y bydd yn yr amser diweddaf watwarwyr, yn cerdded 
yn ol eu chwantau annuwiol eu hunain." Pa un a fydd yr 
amseroedd yn dywyllach eto, neu pa faint tywyllach, cyn y 
bydd i'r gwaith gogoneddus hwn o eiddo Duw gael ei dde- 
cbreu, nis gallwn ddweyd. 

(2.) Mae yn debygol, oddiwrtb yr ysgrythyrau, y bydd 
i'r gwaith mawrhwn o eiddo Duw, gael ei ddwyn yn mlaen, 
er yn hynod o gyflym, eto yn raddol. Fel yr oedd dy- 
cbweliad meibion Israel yn raddol o gaethiwed Babilon, un 
fintai yn gyntaf, yna un arall, ac yn raddol ail-adeiladasant 
eu dinas a'u teml ; ac fel yr oedd dinystr yr ymherodraeth 
Rufeinig Baganaidd yn raddol, eto, trwy ledaeniad prysur 
yr efengy], yr ydoedd yn hynod o gyflym ; ac felly, er fod 
llawer o bethau yn arddangos y bydd i'r gwaith hwn o 
eiddo Duw gael ei ddwyn rhagddo gyda chyflymdra — y bydd 
i lawer o bethau mawrion gael eu dwyn oddiaragylch yn 
ddisymwth, ac y bydd i ryw ranau helaeth o deyrnas weled- 
ig Satan syrthio yn ddisyfyd — eto ni fydd i'r cyfan gael 
eu gwneuthur ar unwaith, megys trwy ryw w} 7 rth fawr, fel 
y bydd yn adgyfodiad y meirw ; ond bydd i'r gwaith hwn 
gael ei gyflawnu trwy foddion, sef pregethiad yr efengyl, a'r 
arferiad cyflredmol o foddion gras, ac felly bydd id do gy- 
meryd lie yn raddol. Rhai a ddychwelir, ac a fyddant yn 
foddion i ddychwelyd ereilL Bydd i Ysbryd Duw gael ei 
dywallt yn gyntaf i godi ofFerynau, ac yna caiff yr offeryn- 
au hyny eu defnyddio yn llwyddiannus. A diamheu y bydd 
i'r naill genedl gael eu goleuo a'u dychwelyd ar ol y Hall, 
ac y bydd i'r naill gau-grefydd a'r naill gau-ffordd o addoli 
gael eu gwthio ymaith ar ol eu gilydd. Yn ol y darluniad, 
(Dan. 2. 34,) yn raddol y mae y gareg a dorwyd o'r myn- 
ydd, yr hon ni thorwyd a Haw, yn cynyddu. Felly y mae 
Crist yn hysbysu i ni fod teyrnas nefoedd yn gyffelyb i 
ronyn o had mwstard, (Mat. 13. 31, 32,) ac yn debyg i sur- 
does a guddiwyd mewa tri mesur o flawd, (adn. 33.) Y 
mae genym yr un darluniad yn Marc, (pen. 4. 26 — 28,) ac 



OQ/- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 33 

yn ngweledigaeth dyfroedd y cysegr. Ezec. xlvii. — Y raae 
yr ysgrythyr yn crybwyll am lawer o ddygwyddiadau raawr- 
ion ac ardderchog trwy y rhai y mae y gwaith gogoneddus 
hwn i gael ei gyflawnu. Mae yr angel, pan yn llefaru wrth 
Daniel am yr amseroedd gogoneddus hyn, yn son am ddau 
gyfnod, ar ddiwedd pa rai y bydd i bethau ardderchog gael 
eu cyflawnu. Dan. 12. 11. " Ac o'r amser y tyner ymaith 
y gwastadol aberth, ac y gosoder i fyny y ffieidd-dra. an- 
nhraethoL y bydd mil dau gant a deg a phedwar ugain o 
ddyddiau." Ond yn yr adnod nesaf y mae yn ychwanegu, 
" Gwyn ei fyd a ddysgwylio, ac a ddel hyd y mil tri chant 
a phymtheg ar hugain o ddyddiau :" yr hyn sydd yn ar- 
wyddocau y bydd i rywbeth hynod o ogoneddus gael ei gyf- 
lawnu ar ddiwedd y cyfnod cyntaf, ond rhywbeth gogon- 
eddusach ar ddiwedd yr olaf. 

II. Yr wyf yn dyfod yn bresennol i ddangos pa fodd 
y bydd i'r gwaith gogoneddus hwn gael ei gyflawnu. 

1. Bydd i Ysbryd Duw gael ei dywallt mor odidog, fel 
yr adfywheir ac y lledaenir crefydd yn rhyfeddol. 

Xid trwy awdurdod breninoedd, na doethineb dysgedig- 
ion, y bydd i'r gwaith mawr hwn gael ei gyflawnu, ond 
trwy nerth yr Ysbryd Glan. Zech. 4. 6, 7. " Nid trwy 
lu, ac nid trwy nerth, ond trwy fy Ysbryd, medd Arglwydd 
y lluoedd. Pwy wyt ti, y mynydd mawr ? ger bron Zoro- 
babel y byddi yn wastadedd ; ac efe a ddwg allan y maen 
penaf, gan waeddi, Rhad, rhad iddo." A'r prophwyd Ezec- 
iel, wrth lefaru am y gwaith mawr hwn o eiddo Duw, a ddy- 
wed, ' ; Ni chuddiaf chwaith fy wyneb mwy oddiwrthynt : o 
herwydd tywelltais fy Ysbryd ar d£ Israel, medd yr Ar- 
glwydd Dduw."' Ezec. 39. 29. Nis gwyddom pa le y bydd 
i'r tywalltiad hwn o'r Ysbryd ddechreu, neu ynte a fydd 
iddo ddechreu mewn amrywiol fanau ar unwaith, neu a ydy w 
yr hyn a fu eisoes yn rhagredegydd a dechreuad iddo. 

Bydd i'r tywalltiad hwn o Ysbryd Duw, wedi y dechreuo, 
ddwyn lluaws yn fuan i ymwrthod a'r annuwioldeb a'r 
drygioni sydd yn awr yn fiynu mor gyffredinol, ac adfywhau 



336 HANES GWA1T1I Y PRYNEDIGAETH. 

y grefydd fywiol hono sydd mor ddirmygus yn bresennol 
yn y byd. Bydd i'r gwaith o ddychwelyd dori allan, a 
myned rhagddo mewn modd na bu ei gyffelyb erioed o'r 
blaen. Esa. 44. 3 — 5. Trwy dywalltiad o'i Ysbryd yr 
addurna yr Arglwydd offerynau i ddwyn y gwaith hwn yn 
mlaen ; efe a'u lleinw hwy a doethineb a gwybodaeth, ac a 
zel wresog i ddwyn rbagddi deyrnas Crist, iachawdwriaeth 
eneidiau, a lledaeniad yr efengyl tros y byd. Pregethir yr 
efengyl gyda llawer mwy o eglurdeb ac awdurdod nac y 
pregethwyd hi hyd yn hyn : canys trwy bregethiad yr ef- 
engyl, yr hon a gyhoeddir gydag awdurdod mawr yn y 
byd yn flaenorol i gwymp Babilon, y dygir y gwaith ar- 
dderchog hwn yn mlaen* yn ol y darluniad, Dat. 14. 6 — 8, 

Yr oedd hyn yn cael ei gysgodi trwy udganiad yr udgyrn 
arian yn Israel gynt. Lef. 25. 9. " Yna par ganu i ti ud- 
gorn y iubili ar y seithfed mis ar y degfed dydd o'r mis ; 
ar ddydd y cymod cenwch yr udgorn trwy eich holl wlad. n 
Bydd yr amseroedd gogoneddus sydd yn aros yr eglwys, 
megys iubili iddi, yr hyn a ddechreua trwy udganiad ud- 
gorn arianaidd yr efengyl, fel y rhagfynegir yn Esa. 27. 13. 
" Ac yn y dydd hwnw yr udgenir ag udgorn mawr ; yna y 
daw y rhai ar ddarfod am danynt yn nhir Assyria, a'r rhai a 
wasgarwyd yn nhir yr Aifft, ac a addolant yr Arglwydd yn y 
mynydd sanctaidd yn Ierusalem." Ac fe fydd tywalltiad go- 
goneddus o'r Ysbryd yn cydfyned a'r pregethiad eglur ac aw- 
durdodol yma o'r efengyl, i'w wneyd yn effeithiol i adfywhau 
yr athrawiaethau crefyddol sanctaidd hyny a ddirmygir yn 
bresennol gan mwyaf yn y byd, ac i droi llawer oddiwrth 
gyfeiliornadau, oddiwrth Babyddiaeth. a gau-grefyddau er- 
eill ; ac hefyd i droi llawer oddiwrth eu beiau a'u halog- 
edigaeth, ac i ddwyn torfeydd lluosog yn waredigol adref 
at Grist. 

Bydd i'r gwaith o ddychwelyd fyned rhagddo yn rhyfedd- 
ol, ac ymledu fwy fwy. Llawer a gyd-redant at ddaioni yr 
Arglwydd. Parhant i ddylifo yn dyrfaoedd, y naill ar ol 
y Hall. Esa 60. 4, 5. ^ Cyfod dy lygaid oddiamgyich. ac 



RANKS GWAITII Y PRYXEDIGAETII. 337 

edrych : ymgasglasant oil. daethant atat : dy feibion a 
ddeuant o bell a'th ferched a fegir wrth dy ystlys. Yna y 
cei weled, ac yr ymddysgleiri." Ac adn. 8. ' : Pwy yw y 
rbai hyn a ehedant fel cwmwl, ac fel colomenod i'w ffenestri ?" 
A chan y bydd i'r efengyl gael ei phregethu i bob llwytli, 
ac iaitb, a chenedl, a phobl, cyn cwymp Angbrist ; felly 
hyni a allwn dybied y bydd iddi lwyddo yn ogoneddus i 
ddycbwelyd lluaws o bob cenedl. a cbynyddu fwy fwy gyda 
buandra rhyfeddol. Esa. 66. 7 — 9. 

2. Ni fydd y tywalltiad hwn o Ysbryd Duw yn effeithiol 
i ddadymcbwelyd teyrnas weledig Satan, cyn bod yn gyntaf 
tcrthwynebiad egniol a grymus iddo. Mae yr ysgrythyr yn 
dangos yn amlwg, y cyfyd galluoedd teyrnas y fagddu, pan 
y raae Crist yn dyfod allan fel byn yn ogoneddus. pryd y 
bydd dinystr Angbrist ger Haw. a tbeyrnas Satan yn de- 
cbreu siglo. ac y gwnant ymegniad grymus. Fel byn. wedi 
tywalltiad y ebweebfed phiol. yr bon oedd i syebu i fyny 
yr afon Eupbrates i barotoi y ffordd i ddinystrio y Eabilon 
ysbrydol, (Dat. xvi..) galluoedd uffern a ddyebrynant yn 
arswydus. ac a yingynbyrfant i wrthwynebu teyrnas Crist, 
cyn i ? r seitbfed phiol gael ei thywallt, yr bon a rydd iddjmt 
ddadymchweliad bollol a gorpbenol : (adn. 13. 14.) "tri 
ysbryd aflan tebyg i lyffaint a ant allan at freninoedd y 
ddaear, i'w casglu bwy yn ngbyd i ryfel y dydd bwnw. dydd 
mawr Duw Hollalluog." Ymddengys mai bon fydd ym- 
drecb fwyaf a diweddaf Satan i acbub ei deyrnas rbag dad- 
ymcbweliad ; er. efallai. y bydd iddo wneyd ymdrecbiadau 
cyffelyb dracbefn i'w badennill tua diwedd y byd. 

Pan ddecbreuo yr Ysbryd gael ei dywallt mor ogonedd- 
us, pan welo y diafol y fatb luoedd yn' cyrcbu at Grist o'r 
naill genedl a'r Hall, pan fyddo sylfeini a cbolofnau ei 
deyrnas yn barod i ddinystr buan a disymwtb, holl uffern 
a ddycbryna yn ddirfawr. Mae arswyd gwastadol ar Satan 
rbag i'w deyrnas gael ei dadymcbwelyd, ac efe a wnaetb 
lawer o weitbredoedd mawrion i attal byny, yn enwedig er 
dyddiau Cystenyn. I'r dyben hwn y gosododd i fyny 

a a. — w. 15 



338 HANES GWAITII Y TRYNEDIGAETH. 

deyrnasoedd galluog Anghrist a Mahomet, ac y dygodd i 
mewn yr boll gyfeiliornadau, ofergoelion, a daliadau llygr- 
cdig i'r byd. Ond pan welo y cyfan yn dechreu pallu, efe 
a ymffyrniga i'r eithaf Os oedd Satan yn ofni cael ei fwrw 
allan gynt o'r ymherodraeth Rufeinig, pa faint mwy yr 
arswyda gael ei fwrw ymaith o'r holl fyd ! 

Ymddengys y bydd iddo. yn y gwrthwynebiad mawr ac 
olaf hwn, uno boll alluoedd Anghristiaeth, Mahometan- 
iaeth, a Phaganiaeth ; a holl rym teyrnas weledig Satan trwy 
y byd trigiannol i gyd. Ac o herwydd hyny y dywedir, fod 
u ysbrydion cythreuliaid yn myned allan at freninoedd y 
ddaear, a'r holl fyd, i'w casglu hwy i ryfel y dydd hwnw, 
dydd mawr Daw Hollalluog." Ac fe ddywedir fod yr ys- 
brydion hyn yn dyfod allan o safn y ddraig, ac allan o safn 
y bwystfil) ac allan o enau y gaubrophivyd ; hyny yw, ysbryd 
Pabyddiaeth, ysbryd Paganiaeth, ac ysbryd Mahometan- 
iaeth, a gyd-ymunant. Wrth y bwystfil y meddylir An- 
nghrist ; ac wrth y ddraig, yn y llyfr hwn, yn gyffredinol, 
y meddylir y diafol, fel y mae yn llywodraethu yn ei deyrn- 
as Baganaidd ; wrth y gau-brophwyd y meddylir weithiau 
y Pab a'i offeiriaid ; ond ymddengys mai at Mahomet y 
cyfeirir yma, yr hwn a elwir gan ei ganlynwyr yn brophwyd 
mawr Duw. Y rhai hyn, fel pe b'ai, fyddant ymegniadau 
yr hen sarph wrth farw ; brwydr yn yr hon yr ymladd fel 
un fyddo agos yn anobeithiol. 

Nis gwyddom yn neillduol yn mha ddull y gwneir y 
gwrthwynebiad hwn. Y mae yn cael ei arddangos fel rhyfel ; 
ac yn cael ei alw yn rhyfel dydd mawr Duw Hollalluog. 
Fe fydd ymrysonfa rymus ryw ffordd neu gilydd rhwng 
teyrnas Satan a'r eglwys, ac, efallai, yn mhob ffordd o wrth- 
wynebiad a ellir wneyd : a diamheuol y gwneir gwrthwyn- 
ebiad mawr trwy rym allanol. Tywysogion y byd, y rhai 
ydynt ar ochr y diafol, a ymunant law-law : canys dywedir, 
fod "breninoedd y ddaear wedi ymgynnull yn nghyd i 
wneuthur rhyfel." Dat. 19. 19. Y mae yn debygol hefyd 
y gwneir gwrthwynebiad mawr gan ddadleuwyr dichellgar a 



I1ANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 339 

rhesymiadau cnawdol, erlidigaeth, gwaradwyddiadau diys- 
tyrllyd. dyfais a chyfrwysdra. Bydd i ; r diafol yn awr yn 
ddiamheuol wneyd defnydd o'i d dyfais, cystal a'i nerth, hyd 
yr eithaf : a chyfyd deiliaid ei deyrnas i fyny yn mhob lie, 
i wneyd gwrthwynebiad egni'ol ac unol yn erbyn y grefydd 
sanctaidd, yr hon a welant yn llwyddo mor rymus yn y 
byd. Ond, 

3. Crist a'i eglwys a gant fwddugoliaeth gyflawn a llwyr 
ar eu gelynion yn y frwydr hon. Ymlidir a dadymchwelir 
hwv yn hollol yn eu hymdrech diweddaf hwn. Pan y mae 
galluoedd uffern a daear yn cydymgynnull fel hyn yn erbyn 
Crist, a'i fyddinoedd yntau yn dyfod i'w gwrthwynebu hwy 
yn ei air a'i Ysbryd, mor ardderchog y darlunir buddug- 
oliaeth Crist a'i eglwys yn y frwydr hon ! Dat. 19. 11. &c. 
Ac i ddangos pa mor gyflawn fydd y fuddugoliaeth a gant, 
ac mor fawr fydd dadymchweliad eu gelynion, dywedir yn 
adnodau 17, 18, y bydd - holl ehediaid y nefoedd yn cael 
eu gwahodd yn nghyd, i fwyta o'r swper mawr," a roddwyd 
iddynt, " o gig breninoedd, a chig pen-cadbeniaid, a chig y 
cedyrn," &c. : ac yn yr adnodau canlynol nyni a gawn 
hanes pennodol am y fuddugoliaeth a'r dadymchweliad. 

Yn y fuddugoliaeth hon y bydd y seithfed phiol yn cael 
ei thywallt. Ac fe ddywedir (Dat. 16. 16) am y fyddin 
fawr fydd wedi ymgasglu yn nghyd yn erbyn Crist, i; Efe 
a'u casglodd hwynt yn nghyd i le a elwir yn Hebraeg Ar- 
magedon ;" ac yna y dywedir, " A'r seithfel angel a dywallt- 
odd ei phiol i'r awyr ; a daeth lief allan o deml y nef, oddi- 
wrth yr orseddfaingc, yn dywedyd, Darfu.' 1 Yn awr y bydd 
gorchwyl Satan a'i ganlynwyr wedi darfod. Pan yr ennill- 
ir y fuddugoliaeth hon, bydd pob peth o ran efFaith wedi 
darfod. Mae gwrthwynebrwydd mwyaf a diweddaf Satan 
wedi ei orchfygu ; ei holl gynlluniau wedi methu ; colofnau 
ei deyrnas wedi eu tori odditanynt. ac o ganlyniad yn sicr o 
gwympo. Bydd y diafol wedi ei hollol siomi a'i waradwyddo, 
ac nis gwyr pa beth arall a wna. Efe a wel yn awr fod ei 
deyrnasoedd Anghristaidd, Mahometanaidd a Phaganaidd 



340 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

yn cwympo bendramwngl trwy y byd. Efe a'i offerynau 
galluog a gymerir yn gaethion. Yn awr y gwneir raewn 
efFaith, yr hyn y bu eglwys Dduw cyhyd yn ei ddysgwyl 
a'i obeithio, ac yn llefain am dano mor daer, " Pa hyd, Ar- 
glwydd, sanctaidd a chywir," &c. Bydd yr amser hwn yn 
awr wedi dyfod. 

Yr angel yr hwn sydd a'i droed dehau ar y mor a'i aswy 
ar y tir, a gyfyd ei law i'r nefoedd, ac a dwng i'r Hwn sydd 
yn byw yn oes oesoedd, na bydd amser mwyach, wedi yr 
udgano y seithfed angel. Ac yn awr mae yr amser wedi 
dyfod ; mae y seithfed udgorn yn udganu, a'r seithfed phiol 
yn cael ei thywallt, ar yr un pryd ; yr hyn sydd yn lled- 
arwyddo fod pob peth wedi ei orphen gyda golwg ar ddad- 
ymchweliad teyrnas weledig Satan ar y ddaear. Bydd hon 
yn fwy buddugoliaeth o lawer nac un a ennillwyd erioed 
ar Satan a'i ganlynwyr. Y gareg a dorwyd o'r mynydd, yr 
hon ni thorwyd a Haw, trwy y dyrnod hwn, a dery y ddelw 
o aur, ac arian, a phres, a haiarn, a chlai, nes ei dryllio hi 
yn chwilfriw. Rhydd hyn ddyrnod gorphenol i'r ddelw, nes 
y byddo fel man us y lloriau-dyrnu haf. 

Amlygir dwyfol allu yn y modd mwyaf gogoneddus yn 
y fuddugoliaeth hon. Ymddengys Crist ynddi yn nodwedd- 
iad Brenin breninoedd, ac Arglwydd arglwyddi. Dat. 19. 
16. Crist yn awr a ddryllia ei elynion, hyd yn nod y cad- 
arnaf a balchaf o honynt ; fel y dryllir llestr y crochenydd 
y malurir hwy. Yna y dangosir nerth mewn gwendid, ac 
y gwna Crist i'w eglwys ddyrnu y mynyddoedd. Esa. 41. 15. 
" Wele, gosodaf di yn fen-ddyrnu ddanneddog ; y mynydd- 
oedd a ddyrni, ac a feli, gosodi hefyd y bryniau fel mwlwg." 
Esa. 42. 13—15. 

III. Y canlyniad o'r fuddugoliaeth hon, fydd dinystrio 
teyrnas weledig Satan ar y ddaear. Wedi gorchfygu Satan 
yn y fr^ydr ddiweddaf hon^ daw eglwys Crist drwyddi yn 
hawdd ; fel Ioshua a meibion Israel, pan yr ennillasant y 
frwydr fawr ar bum' brenin yr Amoriaid. Wedi i'r haul 
sefyl) yn llonydd, ac i Dduw anfon y cenllysg mawrion ar 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 341 

eu gelynion, hwy a oresgynasant eu dinasoedd a'u gwlad yn 
rhwydd ; ac yn gyffelyb i byn yr oedd ar ol y frwydr fawr 
a fu rhwng Iosbua a'r fyddin luosog wrth ddyfroedd Merom. 
Felly y bydd ar ol y fuddugoliaetb ogoneddus a gaiff Crist 
a'i eglwys yn y frwydr hon ar eu gelynion. sef prif alluoedd 
teyrnas Satan, bwy a ddinystriant boll ddinasoedd a gwled- 
ydd ei deyrnas ef. Ar ol byn, gair Duw a red yn dra buan 
trwy yr boll ddaear ; fel y dywedir, ar dywalltiad y seith- 
fed pbiol, i " ddinasoedd y cenedloedd syrtbio, a'r ynysoedd 
ffoi ymaitb, ac na bydd lie i'r mynyddoedd." Dat. 16. 19. 
20. Wedi i'r gareg a dorwyd o'r rnynydd, yr bon ni tbor- 
wyd a Haw, unwaith ddryllio y ddelw, petb bawdd fydddy- 
ddirau ei boll weddillion. Y gwynt a'i dwg ymaith fel y man 
us o'r lloriau dyrnu haf. Ac o berwydd y bydd teyrnas 
weledig Satan yn cael ei dinystrio y pryd bwn ar y ddaear, 
y dywedir y bydd i'r seitbfed pbiol, trwy yr byn y dryllir 
ei deyrnas ef. gael ei tbywallt i'r awyr: yr hwn le sydd 
yn cael ei arddangos yn yr ysgrytbyr fel gorseddfaingc 
neillduol ei lywodraeth ef ; canys gelwir ef yn " dywysog 
llywodraeth yr awyr." Epb. 2. 2. Yn awry daetb yr aniser 
i gospi lefiathan, y sarpb bir-braff bono yv ydym yn darllen 
am dani yn Esa. 27. 1. '• Y dydd bwnw yr ymwel yr Ar- 
glwydd a'i gleddyf caled, mawr. a cbadarn. a lefiatban y 
sarph bir-braff. le. a lefiatban y sarff dorcbog : ac efe a ladd 
y ddraig sydd yn y mor." 

Mewn pertbynas i'r dadymcbweliad bwn i deyrnas wel- 
edig Satan ar y ddaear, bwriadwyf ddangos yn mba betbau 
yn benaf y bydd yn gynnwysedig, yn ngbyda : i ebangder 
a'i gyffredinolrwydd. 

1. Yn mha betbau yn benaf y bydd yn gynnwysedig, 
Crybwyllaf rai o'r prif betbau y bydd yn gynnwysedig 
ynddynt, beb baeru yn benderfynol yn mba ddull y dygir 
bwy oddiamgylch, neu ynte a gynawnir bwy oil yn ngbyd. 

(1.) Dyddimir cyfeiiioraadau. anffijcldiaeth. ac ofergoeledd, 
y pryd hwn yn mysg y rbai a ddygwyd i fyny dan oleuni 
yr efengyl ; ac Anffyddiacth. yn enwedig. yr bwn sydd yn 



342 IIANES GWAITH Y PRYNED1GAETH. 

bresennol mor kyf a hyderus, a yrir ymaith, ac a ddiflana. 
Bydd pawb yn cydweled yn yr un athrawiaethau efengyl- 
aidd mawrion a phwysig. Zech. 14. 9. " A'r Arglwydd a 
fydd yn Frenin ar yr holl ddaear : y dydd hwnw y bydd 
un Arglwydd, a'i enw yn un." Yna y dyddimir pob dull 
ofergoelus o addoli, a phawb a gydunant i addoli Duw yn 
ei ffordd ef ei hun. Ier. 32. 39. " A mi a roddaf iddynt 
un galon, ac un ffordd, i'm hofni byth, er lies iddynt. ac i'w 
meibion ar eu hoi." 

(2.) Teyrnas Anghrist a hollol ddadymchwelir. Bu ty- 
walltiad y phiol ar ei orseddfaingc yn amser y Diwygiad 
yn achlysur i leihau ei lywodraeth i raddau helaeth ; ond fe 
lwyr ddinystrir ei deyrnas y pryd hyn. Yna y cyhoeddir, 
" Syrthiodd, syrthiodd, Babilon fawr." Pan lefo y seithfed 
angel, " fod amser, amseroedd, a hanner amser," wedi dyfod 
i ben, ac " na bydd amser mwyach ;" yna y cyflawnir ar 
Anghrist yr hyn a ysgrifenwyd (Dat. xviii.) am y Babilon 
ysbrydol, y llywodraeth Rufeinig eilunaddolgar, yr hon a 
fa yn elynes mor fawr i'r eglwys Gristionogol am gynifer o 
oesoedd ; yn gyntaf dan Baganiaeth, ac yna dan Babydd- 
iaeth, — y ddinas falch hono a ymddyrchafodd hyd y nef, 
yn ei balchder a'i thrahausder ; ie, y ddinas greulon, waed- 
lyd hono a ddaw i lawr hyd ei sylfaen. Y pryd hyny y 
cyflawnir Esa. 26. 5 : " Canys efe a ostwng breswylwyr yr 
uchelder ; tref uchel a ostwng efe : efe a'i darostwng hi i'r 
llwch." Hi a deflir i lawr gyda thanbeidrwydd, fel maen 
melin yn cael ei daflu i'r mor, ac ni bydd i'w chael mwyach, 
ond hi a fydd yn drigfa cythreuliaid, yn breswylfa ysbryd- 
ion aflan, ac yn nyth i bob aderyn aflan ac atgas. Diosgir 
hi yn awr o'i holl ogoniant, ei chyfoeth a'i haddurniadau, 
a hi a fwrir allan fel canghen fliaidd, ac a fethrir fel torn yr 
heolydd. Ei holl gyfrwysdra a'i dichell, o'r hyn yr ydoedd 
mor oludog, nis gallant ei hachub hi. Holl nerth a doeth- 
ineb y butain fawr hon a fethant yn awr, ac ni bydd neb i'w 
chynorthwyo. Breninoedd y ddaear, y rhai gynt a roddasant 
eu, hawdurdod a'u gallu i'r bwystfil, yn awr a gasant y but- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 343 

ain, gwnant hi yn anghvfannedd, dynoethant hi, bwytant 
ei chnawd hi, a llosgant hi a than. Dat. 17. 16. 

(3.) Teyrnas Fahometanaidd Satan hefyd a hollol ddadym- 
chwelir. Mae i'r locustiaid a'r gwyr meirch (Dat. ix.) eu 
hamser pennodedig a therfynol, a'r gau-brophwyd a ddelir 
ac a ddystrywir. Ac yna Mahometaniaeth, er mor helaeth 
yr ymledaenodd dros y byd, a'i bod yn cael ei chynnal i 
fyny gan y fath ymherodraeth eang, eto fe fydd i ? r mwg yma, 
yr hwn a esgynodd i fyny o'r pydew heb weulod, ddiflannu 
yn llwyr o flaen goleuni y dydd gogoneddus sydd ar ddy- 
fod ; ac ymherodraeth Mahomet, wrth swn yr udgorn mawr 
a seinir y pryd hwnw, a chwythir ymaith. 

(4.) Anghrediniaeth Iwddewig hefyd a ddileuir y pryd 
hwnw. Er mor wrthnysig y mae yr Iuddewon wedi dal 
i wrthod Crist er's mwy na dau gant ar bymtheg o flyn- 
yddoedd, er mor anfynych yw yr esiamplau o ddychweliad 
neb o honynt er dinystr Ierusalem, ac er iddynt barhau i 
gymeradwyo creulondeb eu eyndadau yn croeshoelio Crist, 
a hyny yn groes i eiriau eglur eu prophwydi eu hunain — 
eto pan ddelo y dydd hwn, fe symudir ymaith y gorchudd tew 
sydd yn dallu eu llygaid, (2 Cor. 3. 16 :) dwyfol ras a feddalha 
ac a adnewydda eu calonau celyd, a hwy a " edrychant arno 
ef yr hwn a wanasant, ac a alarant am dano fel un yn galaru 
am ei unig-anedig, ac a ymofidiant am dano megys un yn 
gofidio am ei gyntaf-anedig." Zech. 12. 10, &c. Yna yr 
achubir ty Israel : yr Iuddewon yn eu holl wasgariadau a 
fwriant ymaith eu hanghrediniaeth, ac a gant gyfnewidiad 
rhyfeddol yn eu calonau, a hwy a ffieiddiant eu hunain o 
herwydd eu hanghrediniaeth a'u cyndynrwydd yn ystod yr 
amseroedd a aethant heibio. Hwy a brysurant yn nghyd 
at yr Iesu bendigedig, yn edifeiriol a gostyngedig, gan ei 
addef ef yn llawen fel eu Brenin gogoneddus a'u hunig 
Waredwr, ac a'u holl nerth, ac ag un galon ac un llais, hwy 
a ddadganant ei glod i genedloedd ereill. 

Nid oes dim yn cael ei ragfynegu gyda mwy o sicrwydd 
nac adferiad cenedlaethol yr Iuddewon. Rhuf. xi. Y mae 



344 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

llawer o fanau hefyd yn yr Hen Destament nas gellir eu 
deall raewn un ystyr arall. Heblaw y prophwydoliaethau 
am alwad yr Iuddewon, y mae genym sel ragluniaethol nod- 
edig o gyflawniad yr amgylchiad mawr hwn, trwy fath o 
wyrth barhaus, sef eu diogeliad yn genedl wahanol mewn 
sefyllfa mor wasgaredig hyd yr amser presennol. Nis gall 
y byd ddangos dim arall cyffelyb iddo. Diamheu fod 
gan Ragluniaeth law nodedig yn hyn. A phan y gelwir 
hwy, yna y caiff yr hen genedl, y rhai fuont unig bobl Dduw 
am gyhyd o amser, eu gwneyd yn bobl iddo ef drachefn, ae 
nis gwrthodir hwy byth mwyach. Yna y cant eu casglu i'r 
un gorlan gyda'r cenedloedd ; ac felly hefyd y bydd i wedd- 
illion y deg llwyth, pa le bynag y maent, er iddynt fod 
yn wrthodedig er ys llawer mwy o amser na 'r Iuddewon, 
gael eu dwyn i mewn gyda 'u brodyr. Y mae prophwydol- 
iaethau Hosea yn neillduol yn gosod allan y bydd i Iudah 
ac Ephraim, neu Iudah a'r deg llwyth, yn yr amseroedd 
gogoneddus sydd i ddyfod ar yr eglwys, gael eu dwyn i 
mewn gyda 7 u gilydd, a'u huno megys un bobl, fel yr oedd- 
ynt gynt dan Dafydd a Solomon. Hos. 1. 11, &c. Er nas 
gwyddom pa bryd y bydd i adferiad Israel gymeryd lie ; 
eto gallwn benderfynu oddiwrth yr ysgrythyr y bydd hyny 
cyn y byddo gogoniant yr eglwys yn gyflawn yn mysg y Cen- 
edloedd, o herwydd fe ddywedir y bydd eu dyfodiad hwy i 
mewn megys bywyd o feirw i'r Cenedloedd. Rhuf. 11. 12-15. 
(5.) Y pryd hwnw hefyd y dadymchwelir teyrnas Bag- 
anaidd Satan. Paganiaeth dudew sydd yn awr yn medd- 
iannu rhan fawr o'r ddaear. Ond y pryd hwnw fe fydd 
i'r efengyl ogoneddus oleuo y cenedloedd Paganaidd. Fe 
gyfyd ysbryd rhyfeddol o dosturi yn mysg Cristionogion 
tuag atynt, ac awydd mawr am eu hyfforddi a'u dychwelyd, 
a llawer a ant allan gan gludo yr efengyl iddynt. Yna y 
clywir y sain gorfoleddus yn eu plith, a Haul cyfiawnder a 
gyfyd gan belydru yn ogoneddus ar yr ardaloedd eaing 
hyny o'r ddaear, sydd yn cael eu gorchuddio gan dywyllwch 
Paganiaeth er's amryw filoedd o flynyddoedd : llawer o ba 



HAIVES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 345 

rai yn ddiamheuol sydd wedi bod byth er dyddiau Moses 
ac Abraham yn gorwedd fel hyn mewn cyflwr truenus, dan 
orthrwm creulon y diafol, yr hwn sydd wedi bod trwy yr boll 
amser yma yn eu dallu a'u ffoli, gan ormesu arnynt a'u 
Lanrheithio. Yn awr y bydd i newyddion da yr efengyl 
gael eu seinio yn eu mysg, a hwy a ddygir allan o dywyllwch 
i'w ryfeddol oleuni ef. 

Addewir mewn amrywiol fanau, mai fel hyn y bydd i 
Baganiaeth gael ei ddinys.trio. Dywedodd Duw y byddai i'r 
duwiau nas gwnaethant y nefoedd a'r ddaear, gael eu dy- 
fetha oddiar y ddaear, ac odditan y nefoedd, (Ier. 10. 11,) 
ac y byddai iddo fwrw yniaith yr eilunod yn hollol. Esa. 
2. 18. Fe ymwel goleuni gogoneddus yr efengyl y pryd 
hwnw ag amrywiol genedloedd Affrica, y rhai nid ydynt 
yn bresennol o ran eu sefyllfa ond ychydig uwchlaw y 
gwylltfilod, ac ar amrywiol olygiadau yn llawer is, a chwal 
ymaith eu holl dywyllwch, a hwy a ddeuant yn bobl war- 
aidd, Gristionogol, wybodus a sanctaidd. Yr amser hwnw y 
bydd cyfandir eang America, ar yr hwn y mae cymaint o 
anwybodaeth a chreulondeb yn fiynu yn awr, wedi ei or- 
chuddio i gyd drosto a goleuni gogoneddus yr efengyl a 
chariad Cristionogol : ac yn lie addoli y diafol, fel y gwna 
lluaws yn awr, hwy a wasanaethant Dduw, ac a ganant fol- 
iant i'r Arglwydd Iesu Grist, Iachawdwr bendigedig y byd, 
yn mhob lie. Gallwn ddysgwyl mai felly y bydd hefyd gyda 
gwledydd eaing a phoblog y Dwyrain, y rhan fwyaf o bres- 
wylwyr pa rai yn bresennol ydynt addolwyr y diafol. Yna 
y bydd teyrnas Crist wedi ei sefydlu yn y gwledydd eaing 
a ddarganfuwyd yn ddiweddar tua 'r ddau begwn, He nad 
yw dynion yn gwahaniaethu nemawr oddiwrth yr anifeiliaid 
gwylltion oddyeithr mewn drygioni. Yr un modd hefyd y 
bydd gyda golwg ar wledydd sydd eto heb eu darganfod. Fel 
hyn y cynawnir yr addewid ogoneddus yn Esa. 35. 1 : '* Yr 
anialwch a'r anghyfanneddle a lawenychant o'i phlegyd ; y 
diffaethwch hefyd a orfoledda, ac a flodeua fel rhosyn/" 

Gwel hefyd adnodau 6, 7. 

15* 



346 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

2. Wedi dangos fel hyn yn mha bethau y bydd dadym- 
chweliad teyrnas Satan yn gynnwysedig, deuaf yn bresen- 
nol i sylwi ar eu heangder cyffredinol, Dadymchwelir teyrn- 
as weledig Satan, a gosodir teyrnas Crist i fyny ar ei had- 
feiliau, yn mhob lie trwy y byd trigiannol. Yn awr y cyf- 
lawnir yr addewid a wnaed i Abraham, sef mai ynddo ef ac 
yn ei had ef y " bendithid holl deuluoedd y ddaear ;" ac y 
deuai Crist yn H ddymuniant yr holl genedloedd." Hag. 
2. 7. Bydd teyrnas Crist y pryd hyn, yn yr ystyr mwyaf 
manwl a llythyrenol, wedi ei heangu dros yr holl genedl- 
oedd, a'r holl ddaear. Y niae amryw ranau o'r ysgrythyr 
nas gellir eu deall mewn un ystyr arall. Beth all fod yn 
fwy cyffredinol nac Esa. 11.9: " Canys y ddaear a fydd yn 
llawn o wybodaeth yr Arglwydd, megys y mae y dyfroedd 
yn toi y mor :" yr hyn sydd cystal a dweyd, Gan nad oes 
na chyfyng -ffos na cheudwll o wely y cefnfor nad ydynt yn 
cael eu gorchuddio gan ddyfroedd, felly ni bydd un ran o'r 
byd cyfanneddol na bydd yn cael ei doi a gwybodaeth yr 
Arglwydd. Felly y rhagddywedir yn Esa. 45. 22, y bydd i 
" holl gyrau y ddaear' 7 droi at Grist am achubiaeth. Ac i 
ddangos fod y geiriau i'w deall yn yr ystyr mwyaf cyffred- 
inol, dywedir yn yr adnod nesaf, " I mi fy hun y tyngais, 
aeth y gair o'm genau mewn cyfiawnder, ac ni ddychwel, 
mai i mi y plyga pob glin, y twng pob tafod." Felly y mae 
yr ymadrodd mwyaf cyffredinol yn cael ei ddefnyddio yn 
Dan. 7. 27 : " A'r freniniaeth a'r Uywodraeth, a mawredd 
y freniniaeth dan yr holl nefoedd, a roddir i bobl saint y 
Goruchaf." 

Pan y bwriwyd y diafol allan o'r ymherodraeth Rufeinig, 
gan mai hi oedd y rhan uchaf a phenaf o'r byd, ac nad 
oedd y cenedloedd ereill ond isel a gwael mewn cydmar- 
iaeth, y mae yn cael ei arddangos fel syrthiad Satan o'r 
nefoedd i'r ddaear, (Bat. 12. 9;) ond arddangosir y bydd 
iddo gael ei fwrw o'r ddaear hefyd, a'i gau i fyny yn uffern, 
Dat. 20. 1 — 3. Hwn fydd y mwyaf o'r holl chwyldroadau ; 
gan hyny dywedir (Bat. 16. 17, 18) fod " daear-gryn mawr, 



HAXES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 347 

y fath ni bu er pan yw dynion ar y ddaear, cymaint daear- 
gryn, ac mor fawr," ar dywalltiad y seithfed phi'ol. A hon 
yw y drydedd o oruchwyliaethau mawrion Rhagluniaeth, 
a gydmerir yn yr ysgrytbyr i ddyfodiad Crist i'r farn. Dat. 
16. 15. Yno, ar ol ty walltiad y chwechfed phi'ol, ac ym- 
gasglu o fyddinoedd y diafol yn nghyd i'r frwydr fawr, ac 
ychydig cyn buddugoliaeth ogoneddus Crist arnynt, dywed- 
ir, ' : "Wele, yr wyf fi yn dyfod fel Ueidr. Gwyn ei fyd yr 
bwn sydd yn gwylio, ac yn cadw ei ddillad," &c. Felly y 
mae yn cael ei alw yn ddyfodiad Crist, 2 Thes 2. 8. Wrth 
lefaru am Anghrist, dywedir, " Ac yna y datguddir yr An- 
wir bwnw, yr hwn a ddyfetha yr Arglwydd ag ysbryd ei 
enau, ac a ddilea a dysgleirdeb ei ddyfodiad.' 7 Gwel befyd 
Dan. 7. 13, 14, lie y mae dyfodiad Crist i osod ei deyrnas 
i fyny ar y ddaear, ac i ddinystrio Angbrist, yn cael ei alw 
ei ddyfodiad gyda chymylaw y nefoedd. Ac y mae yr orucb- 
wyliaetb ddiweddaf hon yn fwy tebyg i ddyfodiad Crist i'r 
farn, nac un o'r rbai a elwir felly yn ilaenorol. Bydd yr 
orucbwyliaetb hon gymaint yn fwy a belaetbacb, ac felly yn 
debycacb i ddydd y farn, yr bwn fydd yn dal pertbynas a'r 
holl fyd. Bydd yr adgyfodiad ysbrydol mawr yn eglwys 
Dduw, a fydd yn cydfyned a hi, yn fwy cyffelyb i'r adgyf- 
odiad cyffredinol ar ddiwedd y byd nac un o'r lleill. Gwel 
Dat. 20. 4. 

Goddiweddir gelynion Duw yn awr a barnedigaethau dy- 
chrynllyd a dinystr ofnadwy. Mae yn ddiamheuol y bydd 
Haw Duw yn cael ei dynoethi yn arswydus yn erbyn y cabl- 
wyr, yr anffyddwyr, yr anghredinwj'r gwrthnysig, a gelyn- 
ion ereill Crist, ar ddechreuad yr oruchwyliaeth hon, gan 
eu dinystrio yn ddychrynllyd, gydag amlygiadau neillduol 
o ddigllonrwydd a dialedd. Bydd yn cydfyned a'r oruch- 
wyliaeth hon farnedigaethau nodedig ar Anghrist ; caiff 
erlidwyr creulon eglwys Bufain eu dinystrio mewn modd 
arswydus; yr hyn sydd yn cael ei gydmaru i fwrw Anghrist 
i dan llosgadwy, (Dan. 7. 11.) ac i'w daflu yn fyw i'r llyn 
sydd yn llosgi o dan a brwmstan. Dat. 19. 20. 



348 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

Caiff yr eglwys erlidigaethus a clireulon hon y pryd hwn 
ddyoddef barnedigaethau llawer mwy echrydus oddiwrth 
Dduw na'r rhai a arferodd hi tuag at y saint. Dat. 18. 6. 7. 
Mor ofnadwy fydd y barnedigaethau a oddiweddant elynion 
eglwys Crist, fel y cydmerir hwynt i genllysg mawr, cyfFelyb 
i dalentau, yn syrthio arnynt o'r nef oddiwrth Dduw, fel 
y dywedir, ar dywalltiad y seithfed ph'iol. Dat. 16. 21. " A 
chenllysg mawr, fel talentau, a syrthiasant o'r nef ar ddyn- 
ion : a dynion a gablasant Dduw am bla y cenllysg : oblegyd 
mawr iawn ydoedd eu pla hwynt." Y pryd hwn y sethrir 
gwinwydden y ddaear yn ngherwyn digofaint Duw, yr hyn 
sydd yn cael son am dano yn Dat. 14. 19, 20. 

Rhydd hyn derfyn i gyflwr trallodus yr eglwys, a bydd yn 
cydfyned ag ef foliannu a chlodfori gorfoleddus o'u heiddo. 
Mae yr eglwys wedi bod mewn sefyllfa helbulus yn barhaus, 
oddyeithr rhyw ychydig o attaliadau byrion, o adgyfodiad 
Crist hyd yn hyn ; ond fe roddir terfyn gorphenol i'w sef- 
yllfa ofidus y pryd hwn. Mae yn wir y bydd i'r eglwys, ar 
ol hyn, yn agos i ddiwedd y byd, gael ei bygwth yn enbyd 
drachefn ; eithr dywedir na bydd hyn ond am dymhor byr, 
(Dat. 20. 3 ;) canys megys nad ydywamserau gorphwysdra 
yr eglwys ond byr, cyn dybenu hir-ddydd ei chystudd ; felly 
pa gystudd bynag a ddaw i'w rhan wedi hyn, ni bydd ond 
byr. Bydd helbulon ac erlidigaethau yr eglwys ar bob 
golygiad arall wedi darfod yn gwbl. Mae yr ysgrythyrau, 
mewn amryw fanau, yn Uefaru am yr amser hwn fel yn rho'i 
terfyn i sefyllfa drallodus yr eglwys. Felly yn Esa. 51. 22 : 
" Wele, cymerais o'th law y cwpan erchyll, sef gwaddod 
cwpan fy llidiogrwydd : ni chwanegi ei yfed mwy." Yna y 
cyhoeddir i'r eglwys, (Esa. 40. 1, 2,) " Cysurwch, cysurwch, 
fy mhobl, medd eich Duw. Dywedwch wrth fodd calon 
Ierusalem, llefwch wrthi hi, gyflawnu ei milwriaeth, ddileu 
ei hanwiredd : o herwydd derbyniodd o law yr Arglwydd 
yn ddau-ddyblyg am ei holl bechodau." Esa. 54. 8, 9 : a 
60. 20. " O herwydd yr Arglwydd a fydd i ti yn oleuni 
tragywyddol, a dyddiau dy alar a ddarfyddant." Seph. 3. 



HANES GWAITII Y PRYXEDIGAETH. 349 

15. M Tynodd yr Arglwydd ymaith dy farnau, bwriodd 
allan dy elynion : yr Arglwydd. Brenin Israel, sydd yn dy 
ganol, nid ofui ddrwg mwyach." 

Diwrnod cystudd yr eglwys oedd yr amser cyn hyn. yn 
ystod yr hwn yr oedd yn hau mewn deigrau a gwaed ; ond yn 
awr y mae ei chynhauaf wedi dyfod, o'r hwn y dychwel 
yn orfoleddus. gan ddwyn ei hysgubau gyda hi. Y mae 
amser gwewyr y wraig a wisgwyd a'r haul yn awr wedi 
darfod. Bydd hi y pryd hwn wedi esgor ar ei mab : canys 
gosodiad teyrnas Crist fel hyn i fyny dros y byd, yw y peth 
y bu yr eglwys yn y fath wewyr a gwasgfeuon dir-boenus am 
dano dros gynifer o oesoedd. Esa. 26. 17. " Fel y gofidia 
ac y gwaedda gwraig feiehiog dan ei gwewyr. pan lyddo 
agos i esgor ; felly yr oeddym o'th flaen di. Arglwydd." 
Esa. 60. 20. a 61. 10. 11. Fe anghofia yr eglwys ei chys- 
tudd y pryd hyn : yna y canlyn ei moliant a'i gorfoledd 
buddugoliaethus. ac yr esgyn ei chiodforiadau at Dduw o bob 
parth o'r ddaear, (Esa, 42. 10 — 12:) ac nid yn unig y 
ddaear a lenwir a mawl, eithr y nefoedd hefyd. Bydd yr 
eglwys ar y ddaear. a'r eglwys yn y nefoedd, yn cydlawen- 
ychu ac yn cydfoliannu Duw ag un galon. Bydd hwn yn 
amser o lawenydd a chlodforedd godidog yn mhlith y pro- 
phwydi a'r apostolion sanctaidd. a'r saint ereill yn y nefoedd. 
Dat. 18. 20. M Llawenha o'i phlegyd hi. y nef. a chwi, ap- 
ostolion sanctaidd a phrophwydi ; oblegyd dialodd Duw ami 
drosoch chwi." Esa, 44. 23. " Cenwch. nefoedd : canys 
yr Arglwydd a wnaeth hyn : bloeddiwch, gwaelodion y 
ddaear : bloeddiwch ganu. fynyddoedd. y coed, a phob pren 
ynddo : canys gwaredodd yr Arglwydd Iacob, ac yn Israel 
yr ymogonedda efe." Gwelwn y fath fawl gogoneddus a 
genir i Dduw ar yr achlysur yma gan yr eglwys gyffredinol 
yn y nefoedd a'r ddaear. Dat. xix. 

Mae yr oruchwyliaeth hon yn fwy tebyg i ddyfodiad 
Crist i'r farn nac un o'r rhai o'r blaen. yn gymaint a'i bod 
yn rhoddi terfyn i sefyllfa flaenorol y byd, ac yn arwain 
iddo deyrnas dragywyddol Crist. Teyrnas weledig Satan, 



350 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

wedi sefyll o honi byth oddiar adeiladaeth Babel, a ddad- 
ymchwelir yn awr ; bydd yr hen nefoedd a'r hen ddaear 
wedi myned heibio i fesur helaethach, a'r nefoedd newydd 
a'r ddaear newydd wedi eu gosod i fyny mewn dull llawer 
mwy gogoneddus nac erioed o'r blaen. — Dangosais fel hyn 
pa fodd y dygwyd llwyddiant prynedigaeth Crist rhagddo 
yn ystod yr amseroeddyr oedd yr eglwys Gristionogol yn ei 
chyflwr cystuddiedig, sef o adgyfodiad Crist hyd oni chwymp- 
ir Anghrist, ac y dadymchwelir teyrnas weledig Satan ar y 
ddaear. 



PEN. VIII. 



Llwyddiant y Prynedigaeth yn ystod yr Amser y bydd yr 
Eglwys Gristionogol, am y rhan fwyaf o hono, mewn sef 
fyllfa heddychol affynedig. 

I'r dyben o roddi desgrifiad o'r yspaid hwn, Uefaraf, yn 
gyntaf am sefyllfa Iwyddiannus yr eglwys yn ystod y rhan 
fwyaf o'r eyfnod yma; ac yn ail, am y gwrthgiliad mawr a 
fydd tua 'i ddiwedd. 

I. Am sefyllfa Iwyddiannus yr eglwys. Sylwaf ar ddau 
beth yn gyffredinol : 

1. Mai hwn, yn fwyaf priodol, yw amser teyrnas nefoedd 
ar y ddaear. Er i deyrnas nefoedd gael ei gosod i fyny 
i fesur yn fuan wedi adgyfodiad Crist, ac i fesur pellach yn 
amser Cystenyn ; ac er fod yr eglwys Gristionogol yn ystod 
yr holl oesoedd yn cael ei galw yn deyrnas nefoedd, eto hwn 
yw prif amser teyrnas nefoedd ar y ddaear, yr amser y cyf- 
eirir ato yn benaf yn mhrophwydoliaethau Daniel, oddiwrth 
yr hyn y cymerodd yr Iuddewon yr enw teyrnas nefoedd. 

2. Yn bresennol y bydd i brif gyfiawniad holl brophwyd* 
oliaethau yr Hen Destament, sydd yn llefaru am amseroedd 
gogoneddus yr efengyl yn y dyddiau diweddaf, gymeryd lie. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 351 

Er fod cyflawniad gogoneddus o'r prophwydoliaethau hyny 
wedi cymeryd lie yn barod, yn araseroedd yr apostolion a 
Chystenyn ; eto y mae yr ymadroddion yn rhy oruchel i 
gydweddu ag un amser arall ond yr hwn sydd i ganlyn 
cwymp Anghrist. Hwn, yn fwyaf priodol, fydd dydd gog- 
oneddus yr efengyl. Nid oedd yr amserau ereill ond rhag- 
redyddion parotoawl i'r amser hwn : tymhor hau oeddynt 
hwy, hwn yw y cynhauaf. Ond yn fwy neillduol, 

(1.) Bydd yn amser goleu a llawn iawn o wybodaeth. 
Dyddiau o dywyllwch mewn cydmariaeth i'r dyddiau hyny 
yw y rhai presennol. Bydd gogoniant yr amser ardderchog 
hwnw nior fawr, fel y mae yn cael ei osod allan megys amser 
heb nos — dim ond dydd : dim hwyr na thywyllwch. Zech. 
14. 6. 7. " A'r dydd hwnw y daw i ben, na byddo goleuni 
dysglaer, na thywyll : ond bydd un diwrnod, hwnw a ad- 
waenir gan yr Arglwydd, nid dydd, ac nid nos ; ond bydd 
goleuni yn yr hwyr." Arddangosir yn mhellach fel pe 
byddai i Dduw y pryd hwnw roddi goleuni cymaint mwy 
rhagorol i'w eglwys na 'r eiddo yr haul a'r lleuad nes y 
byddant hwy yn cywilyddio. Esa. 24. 23. " Yna y lleuad 
a wrida, a'r haul a gywilyddia, pan deyrnaso Arglwydd y 
lluoedd yn mynydd Sion ac yn Ierusalem, ac o flaen ei hen- 
uriaid mewn gogoniant." 

Y mae math o len yn bresennol yn gorchuddio y rhan 
fwyaf o'r byd, yr hon sydd yn eu cadw mewn tywyllwch : 
ond y pryd hwnw fe fydd i'r gorchudd hwn gael ei symud. 
Esa. 25. 7. " Ac efe a ddifa yn y mynydd hwn y gorchudd 
sydd yn gorchuddio yr holl bobloedd, a'r lien yr hon a 
daenwyd ar yr holl genedloedd." Yna y bydd yr holi wled- 
ydd a'r cenedloedd, ie, y rhai ydynt fwyaf anwybodus yn 
bresennol, yn llawn o oleuni a gwybodaeth. Bydd gwybod- 
aeth mawr yn llwyddo yn mhob man. Y mae lie i obeithio 
y bydd llawer o'r Affricaniaid a'r Indiaid yn dduwinyddion 
y pryd hwnw, ac y bydd llyfrau rhagorol yn cael eu cyhoeddi 
yn Affrica, yn Ethiopia, yn Tartari, a gwledydd ereill sydd 
yn awr mewn cyflwr o anwareidd-dra ; ac nid yn unig y 



352 IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

djsgedigion fyddant yn ddeallus raewn petbau crefyddol 
y pryd hwnw, ond hefyd dynion o addysg mwy cyffredin. 
Esa. 32. 3, 4. " Yna llygaid y rhai a welant ni cheuir, 
a chlustiau y rhai a glywant a wrandawant. Calon y rhai 
ehud hefyd a ddeall wybodaeth." Bydd gwybodaeth y pryd 
hwnw yn hynod o gyffredin yn mysg yr holl bobloedd. ler. 
31. 34. " Ac ni ddysgant mwyach bob un ei gymydog, a 
phob un ei frawd, gan ddywedyd, Adnabyddwch yr Arg- 
lwydd : o herwydd hwynt-hwy oil a'i hadnabyddant ef, o'r 
lleiaf o honynt hyd y mwyaf o honynt." 

Fe fydd i'r pethau sydd yn ddyrys yn athrawiaethau 
crefydd gael eu dad-ddyrysu yn rhyfeddol, a'r anghyson- 
derau ymddangosiadol a eglurir. Gwneir pethau ceiraion 
yn uniawn, a'r anwastad yn wastadedd ; a'r tywyllwch a 
droir yn oleuni o flaen pobl Dduw. Y pethau dyrys yn yr 
ysgrythyr a wneir yn eglur y pryd hwnw. Ceir allan beth- 
au rhyfedd yn ngair Duw, y rhai nis amlygwyd erioed o'r 
blaen. Ymddengys fod y datguddiad niawr o'r pethau 
crefyddol hyn oeddynt o'r blaen yn nghudd, yn cael ei gyd- 
maru i syraudiad y gorchudd, i ddangos arch y dystiolaeth 
i'r bobl, yr hon o'r blaen a arferai gael ei chadw mewn rhan 
ddirgel o'r deml, fel nad oeddynt hwy byth yn ei gweled. 
Fel hyn, ar udganiad y seithfed udgorn. pan y cyhoeddir, 
" Aeth teyrnasoedd y byd yn eiddo ein Harglwydd ni a'i 
Grist ef," ychwanegir, " Ac agorwyd teml Dduw yn y nef ; 
a gwelwyd arch ei gyfammod ef yn ei deral ef." .Bydd 
cynydd mor fawr ar wybodaeth yn ystod yr amser hwn, fel 
y bydd y nefoedd megys yn agored i eglwys Dduw ar y 
ddaear. 

(2.) Bydd hwn yn amser o sancteiddrwydd mawr. Bydd 
gwir grefydd yn awr yn llwyddo ac yn teyrnasu yn mhob 
man. Bydd yr amseroedd yma yn eithriad i'r hyn a lefar- 
odd Crist mewn perthynas i gyflwr cyffredinol yr eglwys, 
pan y dywedodd mai ychydig fyddai y rhai cadwedig ; can- 
ys y mae sancteiddrwydd yn awr wedi dyfod yn beth cyff- 
redinol. Esa. 60. 21. "Dy bobl hefyd fyddant gyfiawn oil" 



BANES GWAITH Y PRYXED1GAETH. 606 

Er na fydd y byd beb neb ynddo mewn cyflwr amddifad o 
Grist ; eto fe ddyddimir annuwioldeb cyhoeddus yn mhob 
man, ac fe ddaw gwir sancteiddrwydd yn beth cyffredinol. 
er nad felly yn hollol. Bydd hwn yn ainser rhyfeddol, nid 
yn unig am luosogrwydd y duwiolion, ond hefyd am enwog- 
rwydd gras. Esa. 65. 20. " Ni bydd o hyny allan blentyn 
o oed, na henafgwr, yr hwn ni chyflawnodd ei ddyddiau : 
canys y bachgen a fydd marw yn fab canmlwydd ; ond y pech- 
adur yn fab canmlwydd a felldithir." Zech. 12. 8. "A bydd 
y llesgaf o honynt y dydd hwnw fel Dafydd ; a th\ v Dafydd 
fydd fel Duw, fel angel yr Arglwydd o'u blaen hwynt," Ac fe 
fydd sancteiddrwydd megys wedi ei ysgrifenu ar bob peth, 
ar holl orchwylion a galwedigaethau dynion, ac ar eu Loll 
ddodrefn : bydd pob peth wedi eu cyflwyno i Dduw. a'u cy- 
inhwyso i ddybenion sanctaidd ; i'e, bydd pob peth yn cael 
eu defnyddio er gogoniant yr Arglwydd. Esa. 23. 18. 
" Yna y bydd eu marchnad a'u helw yn sancteiddrwydd i'r 
Arglwydd." Zech. 14. 20. 21. Ac megys y bydd pobl 
Dduw y pryd hwnw yn enwog mewn sancteiddrwydd calon, 
byddant felly hefyd mewn sancteiddrwydd buchedd ac ym- 
arweddiad. 

(3.) Bydd crefydd yn uwch na dim arall yn y byd yn 
ystod yr amser hwn. Ceir hi mewn bri ac anrhydedd mawr. 
Yr oedd y saint hyd yn hyn. am y rhan fwyaf o'r amser, 
yn cael eu cadw danodd. a dynion drygionus yn llywodr- 
aethu ; ond yn bresennol hwy fydd yn teyrnasu. Y fren- 
iniaeth a roddir i saint y Duiu Gofuchaf.(Da,n. 7. 27 ;) a hwy 
deyrnasant ar y ddaear : (Dat. 5. 10:) hwy a gant fyw a 
theyrnasw gyda Christ fil o Jiynyddoedd. Dat. 20. 4. Yn 
y dydd hwnw, personau enwog am wir dduwioldeb a chref- 
ydd a gyfodir i leoedd o ymddiried ac awdurdod. Bydd 
gwir grefydd y pryd hwnw yn meddiannu palasau a gor- 
seddfeingciau breninoedd ; a'r rhai yn y sefyllfaoedd uchaf 
fyddant ddynion sanctaidd. Esa. 49, 23. <• Breninoedd 
hefyd fydd dy dadmaethod, a'u breninesau dy fammaethod/ 3 
Bydd breniDoedd yn defnyddio eu. holl allu, eu dylanwad, 



354 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

a'u golud i ddwyn yn mlaen anrhydedd a gogoniant Crist, 
a daioni ei eglwys. Esa. 60. 16. a Sugni hefyd laeth y 
cenedloedd, ie, bronau breninoedd a sugni." Ac fe fydd 
gwyr mawrion y byd, a'r masnachwyr goludog, ac ereill 
o gyfoeth mawr a dylanwad, yn cyflwyno y cwbl i Grist a'i 
eglwys. Salm 45. 12. tt Merch Tyrus hefyd fydd yno ag 
anrheg ; a ckyfoethogion y bobl a ymbiliant a'th wyneb." 

(4.) Bydd y rhai hyn yn aniseroedd o heddwch a chariad 
mawr. Y pryd hwnw fe fydd heddwch cyffredinol, a chen- 
edloedd y byd yn iawn ddeall eu gilydd, a theimlad da yn 
ffynu yn eu mysg, yn lie anrhefn, rhyfel, a thywallt gwaed. 
Esa. 2. 4. " Ac efe a farna rhwng y cenedloedd, ac a ger- 
ydda bobloedd lawer : a hwy a gurant eu cleddyfau yn 
sychau a'u gwaywffyn yn bladuriau : ni chyfyd cenedl gledd- 
yf yn erbyn cenedl, ac ni ddysgant ryfel niwyach." Ar- 
ddangosir yma fel pe byddai pob math o offerynau rhyfel 
yn cael eu dystrywio, megys pethau wedi dyfod yn ddifudd. 
Salm 46. 9. " Gwna i ryfeloedd beidio hyd eithaf y ddaear , 
efe a ddryllia y bwa, ac a dyr y waywffon, efe a lysg y cer- 
bydau a than." Gwel hefyd Zech. 9. 10. Yna yr holl 
genedloedd a gydbreswyliant mewn tangnefedd a diogelwch, 
heb arswyd unrhyw elyn. Esa. 32. 18. " A'm pobl a drig 
mewn preswylfa heddychlawn, ac mewn anneddau diogel, 
ac mewn gorphwysfaoedd llonydd." Hefyd Zech. 8. 10, 11. 

Yna y dileir malais, a chenfigen, a digofaint, ac ymddial, 
yn mhob man ; a heddwch a chariad a ffynant rhwng y naill 
ddyn a'r Hall ; yr hyn a osodir allan yn y modd mwyaf ar- 
dderchog yn Esa. 11. 6—10. Yna y bydd tangnefedd a 
chariad rhwng Uywodraethwyr a llywodraethedig. Bydd 
llywodraethwyr yn caru eu poBl, ac yn ymegniio at eu da- 
ioni penaf ; a'r bobl yn horn eu llywodraethwyr, gan ymos- 
twng yn siriol iddynt, a rhoddi iddynt yr anrhydedd dyled- 
us. Felly y bydd cariad a thangnefedd yn ffynii rhwng 
gweinidogion a'u pobl, Mai. 4. 6. " Ac efe a dry galon y 
tadau at y plant, a chalon y plant at y tadau." Yna y bydd 
i'r rhinweddau Cristionogol godidog hyny, maddeugarwch. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 355 

hir-yniaros, boneddigeiddrwydd. daioni. a thiriondeb brawd- 
ol. y rhai ydynt ffrwythau rhagorol yr Ysbryd, flodeuo yn 
ardderchog. Bydd dynion, o ran eu tymherau a'u tuedd- 
iadau, yn gyffelyb i Oen Duw, yr Iesu addfwyn. Bydd y 
corff yn cyfateb i'r Pen. 

Yna yr unir yr holi fyd mewn un gymdeithas hawddgar. 
Bydd yr boll genedloedd, trwy holl barthau y byd, ac ar 
ddau du y ddaear, y pryd hwnw wedi eu cydwau mewn cy- 
sondeb hyfryd. Bydd pob rhan o eglwys Dduw yn cyd-gyn- 
northwyo i ddwyn daioni ysbrydol eu gilydd yn mlaen. 
Cynnelir cyfryngiaeth i fyny y pryd hwnw rhwng gwa- 
hanol barthau y byd i'r dyben hwn ; ac yna fe fydd i'r gel- 
fyddyd o forwriaeth, o'r hon y gwneir cymaint o ddefnydd 
yn bresennol i gynnorthwyo cybydd-dod a balchder dynion, 
ac a arferir gymaint gan annuwiolion llygredig, gael ei chy- 
segru i Dduw y pryd hwnw, a'i defnyddio i ddybenion sanct- 
aidd. Gwel Esa. 60. 5 — 9. Ac yna y bydd amldra o gariad 
yn cael ei ddangos rhwng y naill ddyn a'r Hall, nid yn unig 
mewn geiriau, ond mewn gweithredoedd hefyd. Esa. 32. 5. 
" Ni elwir mwy y coegddyn yn foneddig, ac ni ddywedir 
am y cybydd, Hael yw ;" ond (adn. 8) " yr hael a ddychy- 
myg haelioni ; ac ar haelioni y saif efe. J} 

(5.) Bydd yn amser o drefn ragorol yn eglwys Crist. 
Bydd iawn lywodraeth a dysgyblaeth yr eglwys y pryd 
hwnw yn sefydlog, ac yn cael eu gosod mewn arferiad. 
Bydd yr holl fyd y pryd hwnw megys un eglwys — un gym- 
deithas drefnus, reolaidd a phrydferth. A chan mai un 
fydd y corff, felly bydd yr aelodau yn cyfateb yn.brydferth 
i'w gilydd. Yna y gwirir Salm 122. 3. " Ierusalem a ad- 
eiladwyd fel dinas wedi ei chyd-gysylltu ynddi ei hun." 

(6.) Bydd eglwys Dduw y pryd hwn yn brydferth a gog- 
oneddus ; le, hi a fydd yn berffeithrwydd tegwch, Esa. 
60. 1. " Cyfod, llewyrcha ; canys daeth dy oleuni, a chyf- 
ododd gogoniant yr Arglwydd arnat." Esa. 61. 10. '• Canys 
gwisgodd fi a gwisgoedd iachawdwriaeth. gwisgodd fi a 
mantell cyfiawnder ; megys y mae y priodfab yn ymwisgo 



356 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

a harddwisg, ac fel yr ymdrwsia priod-ferch a'i thlysau." 
Ar y cyfrifon hyn, bydd yr eglwys y pryd hwnw yn ddar- 
lun penaf o'r nefoedd ei hun. 

(7.) Yr amser hwnw bydd y llwyddiant tymhorol mwy- 
af. Bydd y fath sefyllfa ysbrydol ag ydym. newydd ddes- 
grifio, yn tueddu yn naturiol at iechyd a hir einioes : ac 
mai fel hyn yn union y bydd, sydd amlwg oddiwrth Zech. 
8. 4. " Fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd ; Hen wyr 
a hen wragedd a drigant eto yn heolydd Ierusaleni, a phob 
gwr a'i ffon yn ei law o herwydd amlder dyddiau." Mae 
ynddi duedd hefyd i ennill esmwythder, llonyddwch, hyf- 
rydwch, a sirioldeb meddwl, yn nghyda chyfoeth, a lluosog- 
rwydd mawr o blant ; fel y lled-arwyddir yn Zech. 8. 5. 
" A heolydd y ddinas a lenwir o fechgyn a genethod yn 
chwarae yn ei heolydd hi." Ond yn mhellach, caiff llwydd- 
iant tymhorol pobl Dduw ei ddwyn rhagddo hefyd trwy 
fendith nodedig o'r nefoedd. Esa. 65. 21. " A hwy a ad- 
eiladant dai, ac a'u cyfanneddant ; planant hefyd winllan- 
oedd a bwytant eu ffrwyth." Mica 4. 4. " Ond eistedd- 
ant bob un dan ei winwydden a than ei fligysbren, heb neb 
i'w dychrynu." Zech. 8. 12. u Canys bydd yr had yn 
ffynadwy ; y winwydden a rydd ei ffrwyth, a'r ddaear a 
rydd ei chynyrch, a'r nefoedd a roddant eu gwlith : a phar- 
af i weddill y bobl hyn feddiannu yr holl bethau hyn.' 3 
Gwel hefyd Ier. 31. 12, 13 ; Amos 9. 13. Ie, hwy a dder- 
byniant y pryd hwnw arwyddion o bresennoldeb, cymerad- 
wyaeth. ac ewyllys da Duw yn mhob modd. Ier. 33. 9. " A 
hyn fydd i mi yn enw Uawenydd, yn glod ac yn ogoniant o 
flaen holl genedloedd y ddaear. y rhai a glywant yr holl 
ddaioni yr ydwyf fi yn ei wneuthur iddynt : a hwythau a 
ofnant ac a grynant am yr holl ddaioni a'r holl Iwyddiant 
yr ydwyf fi yn ei wneuthur iddynt." Nid oedd llwyddiant 
tymhorol dyddiau Solomon ond cysgod mewn cydmariaeth 
i'r llwyddiant fydd yn ffynu y pryd hwnw. 

(8.) Bydd hefyd yn amser o orfoledd mawr, Esa. 35. 10. 
" A gwaredigion yr Arglwydd a ddychwelant. ac a ddeuant 



HANES OWAITH Y PRYNEDIGAETH. 357 

i Sion a chaniadan, ac a llawenjdd tragywyddol ar en pen : 
goddiweddant lawenydd a hyfrydwch, a chystudd a galar a 
ffy ymaith." Pen. 55. 12. " Canys niewn llawenydd yr 
ewch allan, ac mewn liedd y'ch harweinir ; y mynyddoedd 
a'r brynian a floeddiant gann o'cb blaeu." Pen. 66. 11. 
u Fel y sugnoch, ac y'ch diwaller a bronan ei dyddanwch 
hi ; fel y godroch, ac y byddoch hyfryd gan helaethrwydd 
ei gogoniant hi." Pen. 12. 3. "Am hyny mewn llawen- 
ydd y tynwch ddwfr o ffynnonau iachawdwriaeth." Hwn 
fydd priodas-ddydd gogoneddus yr eglwys a Christ ar y 
ddaear. Dat. 19. 7. " Llawenychwn, a gorfoleddwn, a 
rhoddwn ogoniant iddo ef : oblegyd daeth priodas yr Oen, 
a'i wraig ef a'i parotodd ei hun." Adn. 9. " Bendigedig 
yw y rhai a elwir i swper neithior yr Oen." 

(9.) Mae yr ysgrythyr yn arddangos yn mhob man y 
bydd y llwyddiant hwn o hir-barhad. Arddangosir mai 
byr fyddai yr hamddenau blaenorol o orphwysdra a ffyniant, 
fel y sylwasom yn barod ; ond y mae y sefyllfa hon yn cael 
ei gosod allan yn hollol wahanol. Dat. 20. 4. " Ac mi a welais 
eneidiau y rhai y torwyd en penan am dystiolaeth Iesu, — 
a hwy a fuant fyw, ac a deyrnasasant gyda Christ^/ o flyn- 
yddoedd" Esa. 60. 15. " Lie y bnost yn wrthodedig ac yn 
gas, ac heb gyniweirydd trwot. gwnaf di yn ardderchogrwydd. 
tragywyddol, ac yn llawenydd i'r holl genedlaethan." 

Gall hyn fod yn ddigonol am sefyllfa lwyddiannns yr 
eglwys yn ystod y rhan fwyaf o'r cyfnod sydd yn de- 
chren gyda dadymchweliad teyrnas weledig Satan ar y 
ddaear, ac yn diweddu yn nyfodiad Crist i'r farn gyda 
chymylau y nefoedd. 

II. Deuaf yn bresennol i lefaru am y gwrthgiliad mawr 
a gymer le tna a diwedd y cyfnod hwn, ac fel y bydd i'r 
eglwys, am ychydig amser, gael ei bygwth gan ei gelynion ; 
a hyn a wnaf dan dri phen. 

1. Fe syrth rhanfawr oW byd ymaith oddiwrth Grist a'i 
eglwys ychydig cyn diwedd y byd. Dywedir (Dat. 20. 3) 
y byddai i Satan gael ei fwrw i'r pydew heb weulod, a'i gau 



358 HANES GWA1TH Y PIlYNEDIGAETH. 

i fyny, a selio arno yno, fel na thwyllai y cenedloedd mwy- 
ach nes cyflawnu mil o fiynyddoedd ; ao wedi hyny y byddai 
raid ei ollwng yn rhydd o'i garchar dros ychydig araser. 
Dywedir wedi hyny (adn. 7, 8) y bydd iddo, pan ddelo y 
mil blynyddoedd i fyny, gael ei ollwng yn rhydd o'i gar- 
char, ac yr a allan i dwyllo y cenedloedd sydd yn mhedair 
congl y ddaear, sef Gog a Magog. Mae hyn yn gosod allan 
y bydd y gwrthgiliad yn gyffredinol iawn. Cenedloedd pedair 
congl y ddaear a dwyllir ; ac fe fydd nifer y rhai a droant yn 
awr yn elynion i Grist yn ddirfawr, fel y mae byddin Gog a 
Magog yn cael ei harddangos gan Ezeciel. Dywedir (Dat. 
20. 8) eu bod fel tywod y mor o ran amldra ; ac iddynt fyned 
im i fyny ar led yr holl ddaear," fel pe buasent yn fyddin digon 
lluosog i gyrhaedd o naill ochr y ddaear i'r Hall. 

Fel hyD, ar ol tymhor o hawddfyd gogoneddus, y fath 
hir-ddydd o oleuni a sancteiddrwydd, o gariad, a heddwch, 
a llawenydd, daw amser tywyll drachefn. Mae Satan yn 
dechreu gosod ei deyrnas i fyny drachefn yn y byd ; ac 
fe ddaw y byd hwn eilwaith yn olygfa o dywyllwch a dryg- 
ioni. Agorir y pydew heb weulod, a chythreuliaid a ddeu- 
ant allan o hono, a mwg dychrynllyd a esgyn i fyny o'i enau i 
dywyllu y byd. Ac fe fydd eglwys Crist, yn lie yniestyn 
hyd eithafoedd y ddaear, fel yr oedd o'r blaen, yn cael ei 
chyfyngu i derfynau culion. Dynolryw, wedi parhau cyhyd 
yn y fath sefyllfa dra ffynadwy, yn awr a ddechreuant gam- 
arfer eu llwyddiant iwasanaethu eu chwantau a'u llygredig- 
aethau. Luc 17. 26, &c. 

2. Y gwrthgilwyr hyn a wnant wrthwynebiad mawr i eg 
lwys Dduw. Bygythir yr eglwys a dadymchweliad disym- 
wth a hollol ganddynt. Dywedir i Satan eu casglu hwy 
yn nghyd i ryfel, fel y tywod ar Ian y mor : a hwy a 
aethant i fyny ar led y ddaear^ ac a amgylchasant wersyll 
y saint, a'r ddinas anwyl. Felly ymddengys y bydd y 
ddinas anwyl hon ar fin cael ei llyngcu i fyny ganddynt : 
ac nid ei bygwth yn unig y bydd ei gelynion, ond byddant 
wedi ymgasglu o ddifrif yn ei herbyn : ac nid felly yn unig, 



II AXES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 359 

ond byddant yn gwarcliae arni ac yn ei hamgylcbu o bob 
tu. Ond nid oes dim yn y brophwydoliaeth, sut bynag. yn 
arddangos i'r eglwys syrthio yn hollol i'w dwylaw, fel y darfu 
iddi syrthio i ddwylaw Anghrist, yr hwn y rhoddwyd iddo 
wneuthur rhyfel a'r saint, a'u gorchfygu hwynt. Ni oddef 
Duw byth i hyn gymeryd lie ar ol cwymp Anghrist ; canys 
dydd ei galar a dderfydd y pryd hwnw, er iddi gael ei by- 
gwth drachefn a dinystr hollol a disymwth yn y rnodd 
mwyaf arswydus. 

3. Ymddengys fod agwedd bresennol pethau yn galw yn 
uchel am ddyfoaiad buan Crist ir farn. Canys fe fydd y 
byd y pryd hwn wedi ei lenwi a drygioni o'r mwyaf cyff- 
rous. Bydd y rhan amlaf o lawer o'r byd wedi dyfod yn 
annuwiolion ysgeler. ac yn elynion cyhoeddus i Grist : ac fe 
fydd eu gwrthgiliad yn gwneyd eu drygioni yn gyffrous 
arswydus. Bydd y rhan fwyaf o'r byd yn llawn annuwiol- 
ion cyhoeddus yn flaenorol i gwymp Anghrist. Eithr ni 
fydd y rhai hyny ond Paganiaid tlodion heb erioed fwynhau 
goleuni yr efengvl ; ac ereill a gawsant eu dwyn i fyny yn 
nhywyllwch Mahometaniaeth neu Babyddiaeth ; ond y rhai 
hyn fyddant wrthgilwyr oddiwrth yr eglwys Gristionogol 5 
sef teyrnas weledig Crist, yn yr hon y mwynhasant oleuni 
a breintiau ardderchog yr amseroedd gogoneddus. y rhai 
fyddant anghydmariaethol fwy na 'r goleuni a'r breintiau a 
fwynheir yn bresennol gan eglwys Dduw. Bydd y gwrth- 
giliad hwn yn debycach i wrthgiliad y cythreuliaid nac un 
a fu o'i flaen : canys fe wrthgiliodd y cythreuliaid a throi- 
sant yn elynion i Grist, er mwynhau o honynt oleuni y nef- 
oedd ; ac fe fydd y rhai hyn yn gwrthgilio oddiwrtho ef. ac yn 
troi yn elynion iddo. er mwynhau o honynt oleuni a breintiau 
amseroedd gogoneddus yr eglwys. Ac y mae fod y cyfryw 
rai yn troi yn elynion cyhoeddus a haerllug i Grist, ac yn 
ceisio dyfetha ei eglwys, yn galw yn uchel am ddialedd di- 
atreg, cyffelyb i'r hyn a oddiweddodd y cythreuliaid pan 
syrthiasant. 

Bydd drygioni y byd yn galw yn waeddfawr am ym- 



360 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

ddangosiad buan Crist gyda than ffiamllyd i roddi dial ar- 
nynt, o herwydd y IFordd y bydd iddynt amlygu eu dryg- 
ioni. Hyn fydd trwy watwar a chablu Crist a'i grefydd 
sanctaidd ; ac yn neillduol, hwy a ddiystyrant y dyb o ddy- 
fodiad Crist i farn, am yr hyn y bydd yr eglvvys yn dys- 
gwyl, ac yn eu rhybuddio hwythau o bono. Canys y mae 
yn ddiamheuol mai y pryd hwnw yn benaf y cyflawnir 
2 Pet. 3. 3, 4. " Gran wybod hyn yn gyntaf, y daw yn y 
dyddiau diweddaf watwarwyr, yn rhodio yn ol eu chwantau 
eu hunain, ac yn dywedyd, Pa le y mae addewid ei ddyfod- 
iad ef ? canys er pan hunodd y tadau, y mae pob peth yn 
parhau fel yr oeddynt o ddechreuad y greaiigaeth." Ni 
byddant hwy mewn un modd yn dysgwyl dyfodiad Crist, ond 
chwarddant at y meddylddrych. Sathrant bob peth o'r 
fath dan draed. gan ymroddi i ddilyn eu chwantau, i fwyta 
ac yfed, ac ymdroi mewn pleserau cnawdol, fel pe byddent 
i fod yma byth. Hwy a ddiystyrant y rhybuddion a rydd 
yr eglwys iddynt o ddyfodiad Crist i'r farn, fel yr oedd trig- 
olion yr hen fyd yn dirmygu Noah pan hysbysodd iddynt 
am ddynesiad y dylif, neu bobl Sodom pan ddywedodd Lot 
wrthynt. " Yr Arglwydd a ddinystria y He hwn." Bydd 
eu drygioni o herwydd hyn yn gwaeddi i'r nefoedd am ym- 
ddangosiad Crist gyda than fflamllyd i ddial ar ei elynion ; 
ac o herwydd iddynt hefyd ddefnyddio eu drygioni i ddy- 
ben haerllug ac ymgyrch treisiol yn erbyn dinas sanctaidd 
DuWj yn yr hon y mae cymaint o grefydd Crist i'w gweled 
dros gyhyd o amser. 

Peth arall ag sydd yn galw yn nodedig am ddyfodiad 
Crist yw rhifedi dirfawr yr annuwiolion ; canys fe fydd y 
byd yn ddiamheuol yn llawn iawn o bobl, gan iddynt fod 
cyhyd mewn sefyllfa mor lwyddiannus, heb y fath anrheith- 
ladau dychrynllyd a rhyfeloedd, heintiau, a'r cyffelyb, i'w 
lleihau. Ac fe fydd y rhan fwyaf o'r byd. yr hwn fydd 
mor boblog, yn wrthgilwyr drygionus a diystyrllyd oddiwrth 
Dduw. Fe fydd y byd yn ddiamheuol yn llawer llawnach 
o ddrygioni nac y buasai erioed cyn hyny er ei sylfaeniad. 



HANKS GWAITH T PRYNEDIGAETH. 361 

Ac os galwodd drygioni yr hen ^cT. pan ddechreuoid dyn- 
ion amlhau ar y ddaear, am ddystryw y byd trwy ddylif 
-. bydd y drygioni hwti yn galw cymaiut am ei ddiaystr 
trwy ddylif id 

Drachefn, amgvlchiadau yr eglwys fyddant hefyd yn 
galw am ymddangosiad dioed Crist y dydd hwnw. gan y 
bydd eu gelynion llofruddiol a chableddus. y rhai a fyddant 
bron yn barod i-w llwyr ddyfetha. wedi eu hamgylchu o bob 
tu. Bydd yn amser cyfyng iawn ar yr eglwys : oddyeithr 
y evsur a gant yn y gobaitii am ymwared oddiwrth Dduw : 
canys fe fydd pob eynorthwy arall yn ymddangos yn rhy 
analluog. Bydd eu cyfyngdra wedi dyfod i'r eithaf. ac fe 
fydd yn anghenreidiol i Grist ddyfod yn ddioed i roddi ym- 
wared iddynt. Ac er rr eglwys gael eu bygwth mor nod- 
edig. eto fe drefnir gan Bagluniaeth iddi gael ei di'ogelu 
hyd onid ymddangoso Crist yn ei bresennoldeb digyfrwng, 
gan ddyfod yn ngogoniant ei Dad. a : i holl angelion sauct- 
aidd gydag ef. Yna y cydgesglir yr holl etholedigion. 
Y gwaith o cldychicelyd. yr hyn a ddygwyd yn mlaen trwy 
yr holl oesoedd o ddechrenad yr eglwys ar ol y cwymp. nid 
ydyw i gael ei ddwyn yn mlaen mwyach. Ni chaiff un en- 
aid arall ei ddychwelyd. Pob un o'r miliynau dirif, enwau 
y rhai a ysgrifenwyd yn llyfr y bywyd er cyn sylfaenu y byd, 
a ddygir i mewn : ni chyfrgoliir un enaid o honynt. Ac fe 
fydd corff cyfrinol Crist, yr hwn sydd wedi bod yn tyfu 
er ei ddechreuad cyntaf yn nyddiau Adda, yn awr yn gyf- 
lawn. a phob un o'i aelodau ganddc. Bydd gwaith y pryn- 
edigaeth gyda golwg ar hyn yn awr wedi ei orphen. Ac yn 
awr fe fydd dyben sefydliad moddion gras wedi ei gyr- 
haedd — pob effaith a fwriadwyd iddynt, yn awr a gyf- 
lawnir. 



H. R.— W. 16 



362 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 

PEN. IX. 

Y Farn Gyffredinol. 

Dangosais fel hyn pa fodd y cyflawnwyd llwyddiant pryn- 
edigaeth Crist tra parhaodd yr eglwys Gristionogol dan fodd- 
ion gras. Yr ydym wedi gweled y chwyldroadau mawrion a 
fu, ac sydd i fod eto, yn ystod yr yspaid hwn o amser ; fel yr 
aeth olwynion mawrion Rhagluniaeth oddiamgylch i ddwyn 
yn mlaen y math hwnw o lwyddiant prynedigaeth Crist ag 
sydd yn gynnwysedig yn nghyfraniad gras i'w bobl. Wrth 
ddyfod yn mlaen gyda 'n testun, daethom o'r diwedd at yr 
amser pan y mae yr holl olwynion wedi cyflawnu cu eylch- 
droadau ; ac yn bresennol y mae gyrfa pethau wedi dirwyn 
i fyny, a phob peth yn barod erbyn dyfodiad Crist i'r farn. 

Y mae llwyddiant prynedigaeth Crist o ddau fath, ac yn 
gynnwysedig naill ai mewn gras ai mewn gogoniant. Mae 
y blaenaf o'r ddau i'w ganfod yn ymddygiadau Duw tuag 
at yr eglwys tra y mae hi yn parhau dan foddion gras ; ac 
fe fydd i'r olaf gael ei gynawnu yn benaf yn nydd y farn. 
Gan fy mod wedi dangos yn barod pa fodd y cyflawnwyd y 
blaenaf o'r ddau fath hyn o lwyddiant, deuaf yn bresennol 
at yr olaf sef y math hwnw o lwyddiant a gyflawnir pan 
goronir yr eglwys a gogoniant yn nydd y farn. Ac yn y 
fan yma sylwaf ar ddau neu dri o bethau yn gyffredinol ag 
sydd yn dwyn perthynas a'r math hwn o lwyddiant pryn- 
edigaeth Crist. 

1. Yn hyn yn benaf y mae mawrcdd llwyddiant pryned- 
igaeth Crist yn ymddangos : cynnwysa gyflawn iachawdwr- 
iaeth ei bobl. Ac y mae y gogoneddiad yn nodedig yn cael 
ei alw eu hiachawdwriaeth. Heb. 9. 28. "A ymddengys 
yr ail waith, heb bechod, i'r rhai sydd yn ei ddysgwyl, er 
iachawdwriaeth." Mae yn cael ei alw hefyd yn brynedig- 
aeth, gan mai yn hyn yn nodedig y mae prynedigaeth yr 



IIANES GWAITH Y PItYNEDICJAETH. 363 

eglwys yn gynnwysedig. Eph. 4. 30. " Seliwyd hyd ddydd 
prynedigaeth ;" a Luc 21. 28, Eph. 1. 14, " Hyd bryniad y 
y pwrcas." 

2. Gwneyd ffordd i ddwyn yn mlaen y Uwyddiant sydd 
i gael ei gwblhau yn y gogoneddiad hwn, oedd unig ddyben 
pob peth blaenorol, tra yr oedd yr eglwys yn aros dan fodd- 
ioQ gras. Y mae moddion gras, a gras Duw ei hun, yn cael eu 
rhoddi i'r etholedigion i'w cymhwyso i ogoniant. 

3. Nid oedd yr holl bethau gogoneddus a gyflawnwyd i'r 
eglwys, tra yr ydoedd dan foddion gras, ond cynlluniau a 
chysgodau o hyn. Felly yr oedd y pethau ardderchog a 
gyflawnwyd i'r eglwys yn nyddiau Cystenyn : ac felly y 
bydd yr holl ogoniant sydd i ganlyn cwymp Anghrist. Pa 
mor fawr bynag ydynt, nid yw y cwbl ond cysgodau yn unig 
o'r hyn a gyfrenir yn nydd y farn. Ond prysuraf i ddangos 
yn fwy neillduol pa fodd y bydd i'r math yma o lwyddiant 
gael ei gyflawnu. 

1. Ynlddengys Crist yn ngogoniant ei Dad, a'i holl ang- 
elion sanctaidd gydag ef ; efe a ddaw gyda chymylau y 
nefoedd. Pan fyddo y byd yn wtresa yn eu drygioni, ac 
yn amgylchu y ddinas sanctaidd, yn barod i'w dinystrio 
hi ; dyma y pryd y gwna y Prynwr gogoneddus ei ym- 
ddangosiad. Efe, trwy yr hwn yr oedd y prynedigaeth yma 
yn cael ei ddwyn yn mlaen o hyd, a ymddengys yn ngolwg 
y byd : llewyrch ei ogoniant a dyr allan ; yr holl fyd a ry- 
buddir yn ddioed o'i ddyfodiad, a hwy a ddyrchafant eu 
llygaid ac a welant yr olygfa ryfeddol. Pob llygaid o)i gwel 
ef. Dat. 1. 7. Ceir gweled Crist yn dyfod yn ei natur 
ddynol, yn yr un corff (yn awr wedi ei ogoneddu) ag a an- 
wyd yn yr ystabl, ac a ddodwyd yn y preseb, a'r hwn a 
driniwyd mor greulon wedi hyny, ac a hoeliwyd wrth y 
groes. 

Dyrchafa dynion eu llygaid, a gwelant ef yn dyfod gyda'r 
fath fawredd a gogoniant ag sydd hollol annirnadwy i ni 
yn bresennol. Nid yw gogoniant yr haul yn yr wybren 
glir ond tywyllwch mewn cydmariaeth iddo. Bydd yr holl 



364 HANKS GWAITII Y I'RYNEDKJ AETII. 

angelion a'r arch-angelion gogoneddus yn ei ganlyn ef ; mil 
filoedd a'i gwasanaethant ef, a myrdd fyrddiwn a safant ger 
ei fron. Mor wahanol fydd ei ymddangosiad y pryd hwn 
i'r byn oedd yn ei ddyfodiad cyntaf, pan yr ydoedd fel 
gwreiddyn o dir sych, yn ddyn tlawd, dirmygedig a chys- 
tuddioi ! Mor wahanol fydd ei ymddangosiad y pryd hwn, 
yn nghanol yr angelion sanctaidd, tywysogaethau ac awdur- 
dodau y nefolion leoedd yn gweini iddo, oddiwrth yr hyn 
ydoedd yn nghanol llu o filwyr, a'r wawdwisg am dano 
a'rgoron ddrain ar ei ben, yn cael ei wawdio a phoeri arno, 
neu yn crogi ar y groes rhwng dau leidr, a lluaws ei elynion 
yn buddugoliaethu arno ! 

Golygfa annysgwyliadwy iawn i'r byd annuwiol fydd 
hon : daw arnynt fel gwaedd eanol nos : hwy a ddelir yn 
nghanol eu drygioni, ac a ddychrynir yn ddirfawr. Fe dyr 
hyn eu gloddest ar unwaith — eu bwyta, a'u hyfed. a'u cyf- 
eddach. Rhydd derfyn buan ar fwriad y fyddin fawr fydd 
y pryd hwnw yn amgylchu gwersyll y saint. Par iddynt 
ollwng eu hofferynau dinystr o'u dwylaw. Y byd, yr hwn 
fydd y pryd hyny yn llawn o bobl, a'r rhan fwyaf o hon- 
ynt yn annuwiolion, a lenwir a chrochleisiau dolefus ao 
wylofain ; canys holl lwythau y ddaear a alarant o'i blegyd 
ef. Dat. 1.7. A pha le yr ymguddiant ? O fel y bydd i ; r 
olwg ar y mawredd ofnadwy hwnw eu dychrynu hwy yn 
nghanol eu drygioni ! Yna y gwelant pw} T ydyw ef : y 
fath berson yw yr hwn a wawdiwyd ac a ddirmygwyd gan- 
ddynt, ac eglwys pwy ydyw yr hon y buont yn ymdrechu 
i'w dadymchwelyd. Try yr olygfa hon lais eu chwerthin 
a'u canu, tra y maent yn priodi ac yn rho ? i i briodas. a swn 
eu gVv T atwargerdd, yn oernadu erchyll, uffernol. Newidir eu 
gwedd o fod yn arddangosiad o lawenydd anianol, trahaus- 
falch, a dirmygus o bobl Dduw : a dychryn a syndod ^ethus, 
cryndod a rhingcian dannedd, a syrth arnynt yn ei le. 

Ond gyda golwg ar y saint, bydd iddynt hwy yn olygfa 
orfoleddus a mwyaf dymunol ; canys rhydd ymwared iddynt 
rhag pob ofn oddiwrth eu gelynion, y rhai cyn hyny oedd- 



HANES GWA1TH Y PRYNEDIGAETH. 365 

ynt yn eu hamgvlchu, ac yn barod i'w llyngcu i fyny. Hwy 
a waredir o'u cyfyngder ; ymddengys eu Cadben gogonedd- 
us drostynt ar amser pan nad oedd un cynorthwy arali 
ganddynt mewn golwg. Yna hwy a godant eu penau. canys 
y mae eu hymwared yn agosau. Luc 21. 28. Ymddengys 
Crist mewn mawredd anfeidrol, eto byddant hwy yn canfod 
cariad anfeidrol yn ei wedd. Ac fe fydd gweled eu Gwar- 
edwr yn dyfod fel hyn gyda chymylau y nefoedd. yn llenwi 
eu calonau a Uawenydd. Newidir eu gwedd hwythau hefyd, 
ond nid fel gwedd yr annuwiolion. eithr o dristwch i lawen- 
ydd a gorfoledd dirfawr. Ac yn awr gorphenir gwaith y 
prynedigaeth mewn ystyr arall : bydd yr holl eglwys yn 
cael ei gwneyd yn gyflawn, a'i rhyddhau yn dragywyddol 
rhag erlidigaeth ac anonyddwch oddiwrth annuwiolion a 
ehythreuliaid. 

II. Yr udgorn diweddaf a gchi. a?r meirw a gyfodir. a'r 
rhai byw a newidir. Anfonodd Duw ei angelion gyda mawr 
sain udgorn. i gasglu y saint yn nghyd o bedair congl y 
ddaear, mewn ystyr cyfrinol. cyn dinystr Ierusalem : byny 
yw. efe a anfonodd allan yr apostolion ac ereill i bregethu 
vr efengvl drwv yr boll fyd. Ac fell v. mewnystyT cyfrinol. 
y seiniwycl yr udgorn mawr ar ddecbreu amseroedd gogon- 
eddus yr eglwys. Ond udgenir yr udgorn mawr mewn ys- 
tyr mwy llytbyrenol yn awr. seinir ef mor nerthol nes 
crynu y ddaear. Rhoddir arwycld trwy floedd byglyw. yr 
hyn a elwir yn lief yr Archangel. 1 Tbes. 4. 16. •• Oblegyd 
yr Arglwydd ei bun a ddisgyn o ; r nef gyda bloedd a lief yr 
archangel, ac ag udgorn Duw. :? Pan seinir yr udgorn 
mawr. daw y meirw i fyny o bob man. Mae rbifedi y meirw 
erbyn hyn yn ddirfawr. Cymaint a dorwyd i lawr gan 
angau er pan y mae y byd yn sefyll ! Ond erbyn byn bydd 
eu nif&r yn llawer mwy ; bydd y byd wedi sefyll yn hwy. a 
diamheu y bydd. am yr amser sydd yn ngweddill iddo, yn 
llawer lluosocacb ei drigolion nac y bu erioed ol* blaen. 
Yr holl rai hyn y pryd byny a adgyfodir o feirw. Y bedd- 



366 HANKS GWA1TH Y PRYNED1GAETH. 

au a agorant yn mhob rhan o'r byd, a'r mor a rydd i fyny 
y meirw aneirif sydd ynddo. I)at. 20. 13. 

Ac yn awr yr holl drigolion a fuont erioed ar wyneb 
y ddaear a ymddangosant ar unwaith. Pawb oeddynt 
o eglwys Dduw trwy yr holl oesoedd : Adda ac Efa, rhiaint 
cyntaf dynolryw; Abel, a Seth, a Methuselah, a'r holl saint 
oeddynt yn cydoesi a hwy ; Noah ac Abraham, Isaac a la- 
cob ; prophwydi Israel, ac apostolion Iesu Grist, a holl saint 
eu hamseroedd hwy : a'r holl ferthyron sanctaidd a syrth- 
iasant dan erlidigaethau creulon. Ceir gweled yno bawb a 
berthynent i'r eglwys tra yr ydoedd yn yr anialwch yn ys- 
tod amseroedd tywyll Anghrist, a phawb a ddyoddefasant 
dan ei greulonderau erlidigaethus ef yn nghyda'r holl saint 
ereill a fu ac a fydd hyd ddiwedd y byd. Yn awr hefyd 
yr ail ymddengys holl elynion yr eglwys yn mhob oes ; yr 
holLBaganiaid, ac Iuddewon, a Mahometaniaid, a Phabydd- 
ion drygionus : pechaduriaid o bob math ; rhagrithwyr 
Phariseaidd, dyhirwyr anllad, gau-gredinwyr, anffyddwyr, 
a'r holl erlidwyr creulon — pawb a fu ac a fydd farw mewn 
pechod, a ddeuant yn nghyd. 

Ar yr un pryd ag yr adgyfodir y meirw, y newidir y 
rhai byw. Newidir cyrff yr annuwiolion, fyddant byw y 
pryd hwnw, a chymhwysir hwy i ddyoddef poenedigaeth 
dragywyddol ; a chyrff y saint, a fyddant byw, a newidir i 
fod yn gyffelyb i gorff gogoneddus Crist. 1 Cor. 15. 51 — 53. 
Caiff cyrff yr holl saint eu newid i fod yn annarostyngedig 
i boen, eystudd, ac anesmwy thder i dragywyddoldeb ; a'r holl 
hurtrwydd a'r trymder, a'r holl hagrwch yr oedd eu cyrff 
yn ddarostyngedig iddo gynt, a dynir ymaith ; a hwy a 
wisgir a nerth a harddwch, a gogoniant anllygredig ac an- 
niflanedig. 

Ac yn awr fe fydd gwaith y prynedigaeth wedi ei prphen 
mewn ystyr arall : bydd holl bobl Dduw y pryd hwn wedi eu 
cwbl-brynu, gorff ac enaid. Nid oedd gwaith y prynedigaeth, 
o ran cyfanrwydd ei Iwyddiant, ond anorphenol o'r blaen ; 
canys nid oedd ond eneidiau y prynedigion yn unig wedi 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 367 

eu cyflawn waredu, oddyeithr niewn \*chydig o enghraifftiau : 
ond yn awr holl gyrff y saint a waredir ac a gyd-ogonedd- 
ir ; cant oil eu gogoneddu yn ddynion perffaith, y corff 
a'r enaid mewn undeb a'u gilydd. 

III. Yn awr y cipir yr holl saint i fyny % gyfarfod a'r 
Arglwydd yn yr awyr, a)r holl annuwiolion a'r cythreuliaid 
a ddygir ger bron y frawdle. Pan yr adgyfodir cyrffy saint, 
yna yr holl eglwys, yn gynnwysedig o bobl Dduw trwy yr 
holl oesoedd, a gydsafant ar y ddaear, oddyeithr o leiaf yr 
ychydig gyrff a ogoneddwyd yn flaenorol ; ac yna-hwy a 
esgynant i fyny megys ar adenydd i gyfarfod Crist, yr hwn 
a esyd ei orseddfaingc yn yr awyr, fel y byddo yn weledig 
i'r holl dyrfa fawr a gydgesglir ger ei fron. Yna yr esgyn 
y saint i fyny at eu Grwaredwr. Fel hyn y mae yr apostol 
yn hysbysu i ni : wedi cyfodi y meirw yn Nghrist, a newid 
y rhai byw, yna y rhai a adawyd a gipir i fyny gyda'r lleill 
i gyfarfod a'r Arglwydd yn yr awyr ; ac felly byddwn yn 
wastadol gyda'r Arglwydd. 1 Thes. 4. 16, 17. Y fath olygfa 
ryfeddol fydd hon, miliynau o saint yn esgyn i fyny o bob 
parth o'r byd ! 

Yna y bydd gwaith y prynedigaeth wedi ei orphen mewn 
ystyr arall : y pryd hwn y caiff yr holl eglwys waredigaeth 
hollol o'r byd drygionus yma am byth ; cant ymadael a'r 
ddaear am dragywyddoldeb — y ddaear lie buont yn ddy- 
eithriaid, a'r hon fu iddynt, am y rhan fwyaf o'r amser, yn 
olygfa o draliod a thristwch ; lie bu y diafol yn teyrnasu 
megys duw, gan eu blino yn ddirfawr : a'r hon a fuasai yn 
gyfry w ddryeh o annuwioldeb a meidd-dra ; lie y croeshoel- 
iwyd Crist eu Harglwydd ; a'r lie y cawsent hwythau eu 
casau, eu dirmygu a'u herlid mor ddiarbed. Gadawant hi i 
osod troed arni byth ond hyny. Didolir hwy oddiwrth yr an- 
nuwiolion am dragywyddoldeb. Yr oeddynt blith-draphlith 
a hwynt ot blaen, ac yr oedd yn annichonadwy mewn llawer 
amgylchiad penderfynu eu nodweddiad, ond yn awr deuant 
oil i'r goleu : ymddengys saint a phechaduriaid yn eu gwir 
gymeriadau a'u hagweddau eu hunain. 



368 HANES GWAITH Y Pm'XEDIGAETII. 

Yna y gwclir yr lioll eglwys yn dyfod o'r dwyrain aV 
gorllewin, o'r gogledd a'r dehau, a hwy a esgyaant ar dde- 
heulaw Crist. Y fath gwmwl dirfawr fydd o honynt : pawb 
a fuasai erioed o'r wir eglwys : cymaint a fu cyn dyfodiad 
Crist yn y cnawd ; holl luaws saint dyddiau yr apostolion ; 
y cyfan a fu yn amser Cystenyn Fawr ; y cwbl a fu cyn ac 
wedi y Diwygiad ; a'r holl dorfeydd lluosog o saint a fydd 
yn amseroedd gogoneddus yr eglwys, pan fyddo yr holl 
ddaear am gynifer o genedlaethau yn llawn o saint ; ac 
hefyd y cwbl fyddant byw ar ddyfodiad Crist : ceir gweled 
y rhai hyn oil yn cydymgynnull yn y cymylau ar ei ddeheu- 
law ! 

Grorphenir gwaith y prynedigaeth yn awr mewn ystyr 
arall: bydd yr holl eglwys wedi ei chasglu at ei gilydd. 
Yr oeddynt oil yn perthyn i'r un gymdeithas o'r blaen, 
ond eto yr oedd pellder yn eu gwahanu oddiwrth eu gilydd. 
Yr oedd rhai o honynt yn y nefoedd, a rhai ar y ddaear ; 
ac yr oedd llawer o'r rhai oeddynt ar y ddaear yn cael eu 
didoli naill oddiwrth y Hall gan foroedd llydain a chyfan- 
diroedd eaing. Ond yn awr hwy a gydgesglir, ac nis gwa- 
henir hwy byth mwyach. Ac nid yn unig fe fydd holl 
aelodau yr eglwys yn cael eu casglu yn nghyd y pryd hwn, 
ond cesglir hwy oil at eu Pen, i'w bresennoldeb digyfrwng 
a gogoneddus ef, ac ni ddidolir hwy oddiwrtho ef byth 
ond hyny. 

Yn y cyfamser yr holl annuwiolion a'r cythreuliaid a 
ddygir o flaen brawdle Crist. Gresyd y rhai hyn ar ei law 
aswy, ac, fel yr ymddengys, ni fydd iddynt hwy gael eu cy- 
meryd i fyny i'r awyr fel y saint, ond gadewir hwy ar y 
ddaear. Caiff y diafol, yr hen sarph, yn awr ei lusgo i fyny 
o uffern. Ni chain 7 ef, yr hwn oedd yr achos cyntaf o gwymp 
a thrueni dynolryw, a'r hwn a yniosododd yn erbyn eu 
prynedigaeth nior egniol. ac a ddangosodd ei hun bob am- 
ser yn gyfryw elyn anghymodadwy i'r Gwaredwr, ddim i'w 
wneuthur byth ond hyny kg eglwys Dduw, ac .ni oddefir 
iddo yn y niesur lleiaf gystuddio nac aflonyddu un aelod o 



H^NES GWAITII Y PRYNEDIGAETH. 369 

honi i dragywyddoldeb. Yn lie hyny. rhaid iddo yn awr 
gymeryd ei farnu, a derbyn y wobr sydd ddyleclus iddo am 
ci weithredoedd. Mae yr amser y bu yn ofni ac yn crynu 
cymaint wrth feddwl am dano yn bresennol wedi ei oddi- 
weddyd : yr amser y rhaid iddo gymeryd ei farnu. a derbyn 
ei gyflawn gospedigaeth. Efe, yr hwn. trwy ei demtasiwn 
faleisus. a lwyddodd i groeshoelio Crist, gan orfoleddu fel 
pe buasai wedi ennill y fuddugoliaeth. ie efe a gaiff weled 
canlyniadau yr angau bwnw y bu yn achos o bono. Rhaid 
iddo sefyll yn awr o flaen yr un Iesu, a cbymeryd ei farnu 
a'i ddedfrydu. a'i ddinystrio ganddo ef. Os ydyw Satan, 
y tywysog uffernol. yn crynu wrth feddwl am byn filoodd o 
flynyddoedd yn mlaen Haw, pa faint mwy fydd ei ddychryn. 
er mor falch a cbyndyn ydyw. pan ddygir ef o flaen brawdle 
Crist ! 

Yna y caiff ei ddwyn ger bron gorsedd y saint, y rhai a 
gasawyd. ac a gystuddiwyd gymaint ganddo : canys fe fydd y 
saint yn gyd-farnwyr a Christ. 1 Cor. 6. 3. *• Oni wydd- 
ocb chwi y ternwo ni angelion V' Caiff ei cldarostwng yn 
awr megys dan draed yr eglwys.. Ehuf. 16. 20. Pan yr 
hudodd Satan ein rbieni cyntaf. dyweclodd wrthynt hwy yn 
dwyllodrus a cbelwyddog y byddent megys duwiau : ond 
ychydig a feddyliodd yn wir y byddent byth mor agos i fod 
megys duiciau ag y byddai iddynt fod yn gyd-gynghorwyr 
a Daw yn ei farnedigaeth ef : ondllawer llai y meddyliodd y 
bycldai i un ot natur a dwyllwyd ganddo ef, un o hiliogaeth 
yr anig bersonau a dwyllodd, ymuno yn wirioneddol a Duw , 
y byddai iddo fel Duw farnu y byd, ac y buasai raid iddo 
yntau ei bun sefyll yn grynedig ac yn llawn dychryn o fiaen 
ei orseddfaingc ef. Ond fe fydd yr boll gythreuliaid sydd yn 
uffern. y rhai a wrtbwynebasant deyrnas Crist mor egniol, 
yn gorfod sefyll fel hyn yn y diwedd, yn frawychus a cbryn- 
eclig. o flaen Crist a'i eglwys. i dderbyn eu collfarnedigaeth. 

Yn awr befyd y dygir boll elynion ereill Crist i ym- 
ddangos o'i flaen ef. Ehaid i : r ysgrifenyddion a ? r Phari- 
geaid beilcbion, y rhai a gasasant Grist mor faleisus tra yr 

H. R.-W. 16* 



370 HANES GWATTH Y PRYNEDIGAETH. 

ydoedd yu ei sefyllfa ddarostyngol, ddyfod i'w wyddfod 
ef yn awr. Y rhai y safodd Crist unwaith o flaen eu gor- 
seddfaingc fel drwg weithredwr — a'r rhai a'i gwatwarasant, 
a'i gwawdiasant, ac a boerasant yn ei wyneb — a gant weled 
Crist yn ei ogoniant mawreddus, megys y rhagrybuddiwyd 
hwy. Mat. 26. 64, 65. Yr oedd Crist o flaen eu gorseddfaingc 
hwy y pryd hwnw ; ond yn awr daeth eu tro hwythau i sef- 
yll o flaen ei orseddfaingc e/J yn llawn dychryn a braw an- 
nirnadwy — eu gwynebau yn gwelwi, eu haelodau yn crynu, 
a'u gliniau yn euro yn nghyd. 

Rhaid i holl elynion ac erlidwyr creulon yr eglwys yn 
nihob oes gyd-ymddangos yn awr. Rhaid i Pharaoh a'r 
Aifftiaid, Antiochus Epiphanes, yr holl ysgrifenyddion a'r 
Phariseaid nialeisddrwg, yr ymherawdwyr Paganaidd erlid- 
igaethus, Iulian y G-wrthgiliwr, yr holl Babau a Phabydd- 
ion creulon a llidiog, a Gog a Magog, gyd-ymddangos ar 
unwaith o flaen gorsedd farnol Crist. Rhaid iddynt hwy, 
a'r holl saint a erlidiwyd ganddynt yn mhob oes, ymddang- 
os yn awr wyneb yn wyneb o flaen y Barnwr mawr. Ac 
yn bresennol caiff y saint, oddiar orseddfeydd gogoneddus, eu 
gwneyd yn farnwyr ar y breninoedd a'r llywodraethwyr 
anghyfiawn fu yn eu barnu a'u condemnio hwy, gan eu 
rhoddi i farwolaeth greulon. Yr erlidwyr hyny a gant 
y pryd hwn weled y gogoniant y darfu i'r rhai a gasawyd 
ac a driniwyd mor greulon ganddynt hwy gynt gyrhaedd 
iddo. Bydd agwedd pethau fel hyn wedi cyfnewid yn 
rhyfedd ; byddant yn awr yn dechreu dyfod i'w lie. 

IV. Caiff cyfiawnder yr eglwys ei amlygu, a drygioni y 
byd ei ddwyn it goleuni. Y saint a fuont yn wrthddrychau 
casineb, gwaradwydd a dirmyg yn y byd, a ddifenwyd ac a 
gollfarnwyd gan eu herlidwyr yn ddiachos, a gant yn awr eu 
haniddifTyn. Hwy a gant ymddangos y pryd hwn wedi eu 
gwisgo yn ogoneddus a chyfiawnder Crist. Amlygir yn eglur 
ger bron y byd bod cyfiawnder Crist yn perthyn iddynt hwy, 
a hwy a ymddysgleiriant yn ogoneddus ynddo. Caiff eu 
Bancteiddrwydd cynenid ei wneyd yn amlwg'y pryd hyny, 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 371 

a^u holl weithredoedd da a ddygir i'r goleuni. Y pethau 
daionus a wnaethpwyd ganddynt yn y dirgel a gant eu ham- 
lygu yn awr yn gyhoeddus. Oaiff cyfiawnion Duw,y rliai a 
driniwyd fel budreddi a gwehilion y ddaear, fel pe na buas- 
ent gymhwys i fyw, ae yn waeth nac anifeiliaid na chyth- 
reuliaid, ymddaDgoe y pryd hwn yn rhai rhagorol y ddaear. 
Duw a ddwg allan eu cyfiawnder fel goleuni, a'u barn fel 
canol dydd. Ac yn awr fe ddangosir pwy oedd y dynion 
gwir ddrygionus ae anghymhwys £ fyw ; pan fydd holl 
ddrygioni gelynion Crist a'i eglwys — eu balchder, eu mal- 
ais, eu creulondeb, a'u casineb i wir grefydd — yn cael eu 
gosod allan yn eu holl atgasrwydd, ac yn eu lliwiau priodol 
eu hunain, 

Yna y cyfiawnion, y rhai ni ehaent wrandawiad o flaen y 
bamwyr anghyfiawn hyny gynt, a gant eu gwrandaw yn awr 
ger bron yr Ynad mawr. Cant yn bresennol ddadleu eu 
hachos, a chodi i fyny mewn barn yn erbyn eu herlidwyr, 
a dadgan pa fodd y cawsant eu trin ganddynt. Ac yn awr 
fe fydd holl ddrygioni y rhai drygionus yn cael ei ddwyn 
i'r goleuni, hyd yn nod eu drygioni dirgel, a'u calonau a 
wneir yn amlwg, o flaen dysgleirdeb y dydd mawr hwnw, 
Caiff y pethau a lefarwyd yn y glust, yn yr ystafell, ac a 
wnaed yn y tywyllwch, eu dwyn i oleuni, a'u cyhoeddi ger 
bron angelion a dynion. 

Y. Cyhoeddir y ddedfryd ar y cyfiawn, a?r drygionus, 
Cyhoedda Crist, yr Ynad gogoneddus, y ddedfryd fendig- 
edig yma ar ei eglwys, yr hon fydd ar ei ddeheulaw : Deu- 
wch, chwi fendigedigion fy Nhad, etifeddweh y deyrnas a 
barotowyd i chwi er seiliad y byd. Bydd y ddedfryd hon 
yn cael ei chyhoeddi gyda rhyw gariad anfeidrol, a'r llais a 
bar i bob calon lamu o lawenydd. Fel hyn y bydd Crist 
yn cyhoeddi dedfryd o gyfiawnhad ar filiyDau, y rhai yn 
flaenorol a gawsant eu dedfrydu i gollfarnedigaeth gan eu 
herlidwyr. Fel hyn y bydd iddo osod anrhydedd ar rai 
a gyfrifid gynt yn ddirmygedig ; efe a'u haddefa hwynt yn 
eiddo iddo, ac a rydd goron y gogoniant ar eu penau o flaen 



372 HANES GWAITII Y PRYNEDIGAETII. 

y byd : ac yna hwy a ddysgleiriant fel yr haul gyda Christ 
mewn gogoniant a llawenydd, yn ngolwg eu holl elynion. 

Yna y cyhoeddir dedfryd o gollfarniad ar y rhai drygion 
us : " Etvch oddiwrthyf, rai melldigedig, i'r tan tragywyddol, 
yr hwn a barotowyd i ddiafol ac i'w angdion. Bydd gelynion 
yr eglwys fel hyn yn cael eu collfarnu ; yn yr hon ddedfryd o 
gollfarniad y bydd y merthyron sanctaidd, y rhai a ddyoddef- 
asant oddiwrthynt, yn cydsynio. Pan gyhoeddir y ddedfryd 
hon, tarewir pob calon ar y Haw aswy a braw a dychryn an- 
nirnadwy. Bydd pob sillaf o honi yn fwy aethus iddynt na 
ffrydlif o fellt yn myned trwy eu calonau. Y fath groch- 
leisio arswydus, crynu, rhingcian dannedd, hyll-ystumiau 
gwynebpryd, golygon, ymddygiadau, a lleisiau atgas, a welir 
ac a glywir trwy yr holl dyrfa fawr ! 

VI. Wedi hyny Crist a'i holl saint, a'r holl angelion 
sanctaidd yn gweini iddynt, a ymadawant a'r byd isod 
hwn, gan esgyn tua nefoedd y gogoniant. Bydd gog- 
oniant Crist gyrnaint yn ei esgyniad, ac, ar ryw olygiadau, 
yn fwy, nac ydoedd yn ei ddisgyniad : canys efe a esgyn 
a'i eglwys etholedig gydag ef, wedi eu gogoneddu gorff ac 
enaid. Yr oedd esgyniad cyntaf Crist i'r nefoedd, yn fuan 
wedi ei adgyfodiad, yn hynod o ogoneddus. Ond bydd ei 
ail esgyniad, gyda 'i gorff cyfrinol, sef ei holl eglwys, yn 
llawer gogoneddusach. Bydd yr holl eglwys waredigol yn 
esgyn gydag ef yn y modd mwyaf gorfoleddus a buddug- 
oliaethus : a'u holl elynion a'u herlidwyr, y rhai a adewir 
yn ol i'w dyfetha, a gant weled yr olygfa a chlywed eu can- 
iadau. Ac fel hyn yr ymad yr eglwys a'r ddaear felldigawl 
hon am dragywyddoldeb, gan fyned i mewn i nefoedd y 
gogoniant, paradwys Duw, y deyrnas a barotowyd iddynt er 
seiliad y byd. 

VII. Wedi iddynt hwy ymadael, y byd hwn a osodir ar 
dan, ac a droir yn un ffwrn anferth, yn yr hon y poenir gel- 
ynion Crist a'i eglwys yn oes oesoedd. 2 Petr 3. 7. " Eithr 
y nefoedd a'r ddaear sydcl yr awrhon, ydynt trwy yr un 
gair wedi eu rhoddi i gadw i dan, erbyn dydd y farn, a 



BANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 373 

dystryw yr auwir ddynion." Y fatk fraw a oddiwes yr an- 
nuwiolion, pan fyddo y tan yn decbreu ymafael ynddynt. a 
hwythau yn methu canfod un llwybr i'w ysgoi ! Y fath ubain 
ae oernadu fydd yn mhlith y miliynau dirif, wrth ddechreu 
eu tymhor yn y ffwrn ddirfawr hon, pan fyddo yr holl fyd 
yn un eirias o'r tan poethaf a rnwyaf difaol ! can gymaint 
felly fel y dywed yr apostol Petr, (2 Petr 3. 10 — 12.) 
" y nefoedd a ant heibio gyda thwrf, a'r defnyddiau gan 
wir wres a doddant, a'r ddaear a'r gwaith fyddo ynddi a 
losgir ; a'r nefoedd gan losgi a ymollyngant. a'r defnyddiau 
gan wir wres a doddant." Bydd y gwres mor angherddol, 
fel y Hysg y ddaear i'w chanol-bwynt : yr hyn ymddengys 
a feddylir yn Deut. 32. 22. u Canys tan a gyneuwyd yn 
fy nig, ac a lysg hyd uffern isod, ac a ddifa y tir a'i gyn- 
nyrch, ac a wna i sylfeini y mynyddoedd ffaglu." 

Ac yma, yn y tan tragywyddol, y llosgir holl elynion eg- 
lwys Dduw, y rhai gynt a losgasant y saint wrth ystangciau : 
a bydd y poenau a ddyoddefant tu hwnt i bobpeth a fedr- 
ent hwy trwy eu cyfrwysdra a'u malais ddyfeisio i boenydio 
y saint. Ac yma y caiff cyrff yr holl annuwiolion eu llosgi, 
a'u poeni i dragywyddoldeb, heb ddifodoli byth : a digofaint 
a dywelltir ar eu heneidiau. Er fod eneidiau yr annuwiol- 
ion yn dyoddef cospedigaeth aethus yn bresennol yn uffern. 
eto fe ychwanegir eu cosp gymaint yn nydd y farn, fel nad 
yw yr hyn a ddyoddefir ganddynt yn flaenorol. mewn cyd- 
mariaeth. ond megys carchariad i'r dienyddiad sydd i'wgan- 
lyn. A'r pryd hwn y diafol, yr hen sarph. a gaiff dderbyn 
ei gyflawn gospedigaeth ; yr hyn y bu yn ofni ac yn crynu 
rhagddo gynt. a ddaw arno yrwan yn gyflawn. Caiff y byd, 
yr hwn a arferasai gynt megys gorsafle ei deyrnas. lie y bu- 
asai yn gosod ei hun i fyny fel daw, fod yn awr yn lie i'w 
gyflawn gospi. ac yn fangre boenydiol iddo yn oes oesoedd. 
Ac fel hyn, un o ddybenion gwaith y prynedigaeth, sef 
gosod gelynion Crist dan ei draed, a berffaith gyflawnir. 
Gwneir ei elynion y pryd hwn yn droedfaingc i'w draed yn 
yr ystyr helaethaf. Yn bresennol y bydd rr bygythiad yn 



374 HANES GWA1TH Y PItYNEDIGAETH. 

Gen. 3. 15, " Efe a ysiga dy ben di," gael ei gwblhau yn 
berffaith. 

VIII. Yn y cyfamser, yr holl eglwys a ant gyda Christ, 
eu Harglwydd gogoneddus, i nefoedd y gogoniant, ac yno y 
cant ddechreu sefyllfa wynfydedig a gogoneddus dros dra- 
gywyddoldeb. Pan fyddo y byd isod, yr hwn a adawsant 
hwy odditanynt yn cael ei oddiweddyd gan dan dialeddol 
Duw, a'r fflamau yn cael eu cyneu arno, a'r annuwiolion yn 
myned i mewn i'r tan tragywyddol, bydd yr holl eglwjs 
yn cymeryd ei mynedfa gyda Christ, eu Pen gogonedd- 
us, a'r holl angelion sanctaidd yn eu canlyn, yn osgordd 
ardderchog, i dragywyddol baradwys Duw, palas yr Iehofah 
mawr, eu Tad nefol. Egyr y pyrth yn llydain iddynt 
ddyfod i mewn, ac yna y dygir hwy gan Grist i'w barlorau 
yn yr ystyr helaethaf. Yma y bydd i Grist eu dwyn hwy 
a'u cyflwyno mewn gogoniant i'w Dad, gan ddywedyd, Wele 
fi, a'r 'plant a roddaist i mi ; fel pe dywedai, Wele fi, gyda 
phob un a roddaist i mi o dragywyddoldeb i ofalu am eu 
prynedigaeth a'u gogoneddiad, i brynu pa rai y gwnaethum 
ac y dyoddefais gymaint ; ac i barotoi y ffordd i brynu pa 
rai y dygais oddiamgylch y fath gyfnewidiadau mawrion am 
gynifer o oesoedd. Dyma hwy wedi eu perffaith waredu 
gorff ac enaid : gwaredais hwy rhag holl ddrwg-effeithiau y 
cwymp, a rhyddheais hwy oddiwrth eu holl elynion : cesgl- 
ais hwy oil yn nghyd yn un gymdeithas ogoneddus, ac unais 
hwy oil ynof fy hun : cyfiawnheais hwy yn gyhoeddus ger 
bron angelion a dynion, a dygais hwy oil o'r byd melldig- 
edig lie y dyoddefasant gymaint, a gosodais hwy oil o flaen 
dy orseddfaingc di : gwnaethum bob peth erddynt a osod- 
aist i mi i'w wneuthur : glanheis hwy yn llwyr-ddwys yn fy 
ngwaed : a dyma hwy yn berffaith sanctaidd, yn ymddys- 
gleirio yn dy ddelw berffaith di. Ac yna y cant eu derbyn 
gan y Tad, yr hwn a'u haddefa hwy oil yn blant iddo, gan eu 
croesawu i etifeddiaeth a gogoniant tragywyddol a pher- 
ffaith ei dy ; ac fe fydd iddo ar yr achlysur yma roddi am- 
lygrwydd mwy o'i gariad nac erioed o'r blaen, a chaniatau 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 375 

iddynt fwynhad rawy perffaith*a chyflawn o hono ei hun. 

Yn awr y bydd priodas yr Oen yn yr ystyr berffeithiaf. Y 
mae dechreuad amseroedd gogoneddus yr eglwys ar y 
ddaear, ar ol cwymp Anghrist. yn cael eu gosod allan fel 
priodas yr Oen ; ond yr ydym yn darllen wedi hyn am 
briodas arall o eiddo yr Oen ar ddiwedd dydd y farn. Mae 
y dysgybl anwyl, wrth roddi hanes dydd y farn, yn hysbysu 
iddo weled y ddinas sanctaidd, y Ierusalem newydd, wedi 
ymbarotoi fel priodferch wedi ei thrwsio i'w gwr. Fe fydd 
i Grist ddwyn ei eglwys i dy ei Dad yn y nefoedd, fel ei 
briodferch, yr hon a garwyd ganddo, a thros yr hon y tra- 
ddododd efe ei hun. heb arni na brycheuyn na chrychni, na 
dim o'r cyffelyb. 

Yna yr a y priodfab a'r briodferch i mewn i'r nefoedd, y 
ddau wedi eu gwisgo yn eu gwisgoedd priodas, a'r holl ang- 
elion gogoneddus yn eu canlyn. Ac yno y cant ddechreu ar 
wledd a Uawenydd y briodas ger bron y Tad ; yna y de- 
chreuant briodas-ddydd tragywyddol. Bydd hwn yn ddi- 
wrnod wrth fodd calon Crist, yn yr hwn y llawenycha efe a 
Uawenydd mawr, a'r holl saint a lawenhant gydag ef. Bydd 
Crist yn ymlawenhau yn ei briodasferch, a'r briodasferch yn 
llawenychu yn ei phriod, yn ei sefyllfa o wynfydedigrwydd 
perffaith a thragywyddol. Gwel Dat. xxi. xxii. 

Ac yn bresennol y mae holl waith y prynedigaeth wedi ei 
orphen. Mae niaen uchaf yr adeiladaeth yn awr wedi ei 
osod. Wrth ddyfod a/n traethawd rhagddo, dilynasom eg- 
lwys Dduw trwy ei holl gyfnewidiadau mawrion, y lluchio 
a gafodd yma ac acw, yr ystormydd a'r tymhestloedd y bu 
ynddynt yn amrywiol oesoedd y byd. Gwelsom hi yn cyr- 
hae-dd y porthladd, ac yn glanio yn nefoedd y gogoniant, 
wedi ei gogoneddu yn gynawn a thragywyddol. Yr ydym 
wedi myned trwy amrywiol oesoedd amser fel yr oedd rhag- 
luniaeth a gair Duw yn ein harwain. Gwelsom sicrhau holl 
elynion yr eglwys mewn trueni diddiwedd, a hithau yn cael 
ei chyflwyno yn berffaith waredigol ger bron y Tad yn y 
nefoedd, lie y caiff fwynhau gogoniant a gwynfydedigrwydd 



376 HANES GWAITII Y PllYNEDIGAETII. 

annhraethadwy ac anamgyffredadwy ; ac yno yr ydym yn 
ei gadael i fwynhau y gogoniant kwn trwy ddiderfyn oes- 
oedd tragywyddoldeb. 

Yrwan y rhoddir holl elynion Crist dan ei draed. ac efe 
a gaiff lwyr fuddugoliaeth ar bechod a Satan, a'i holl offer- 
ynau, ac angau. ac uffern. Yn awr y bydd i'r holl addew- 
idion a wnaed gan Dduw y Tad i Grist er cyn seiliad y byd, 
sef addewidion cyfammod y prynedigaeth, gael eu cyflawn 
gwblhau. Caiff Crist yn awr feddiant perffaith o'r llawen- 
ydd a osodwyd o'i flaen, er mwyn yr hyn yr aeth dan ei ddy- 
oddefiadau dir-boenus tra yn ei sefyllfa ddarostyngol. Yn 
awr y cyflawnir holl obeithion a dysgwyliadau y saint, 
Sefyllfa gynyddawl a pharotoawl oedd sefyllfa yr eglwys 
o'r blaen : ond y mae hi yn awr wedi cyrhaedd i'w sefyllfa 
berffeithiaf o ogoniant. Nid yw holl ogoniant yr eglwys 
ar y ddaear ond rhyw gysgod egwan o'i gwynfydedigrwydd 
perffaith yn y nefoedd. 

Yn awr y gogoneddir Crist y Gwaredwr yn y modd mwy- 
af perffaith. Duw y Tad a ogoneddir ynddo ef, a'r Ysbryd 
Glan a gyflawn ogoneddir yn mherffeithiad ei waith ar gal- 
onau yr holl eglwys. Ac yn awr y caiff y nef newycld a'r 
ddaear newydd, neu sefyllfa newydd pethau, eu cyflawn 
orphen. wedi i ddefnycld cyfansoddawi yr hen nef a'r hen 
ddaear gael eu dinystrio. Dat. 21. 1. " Ac mi a welais nef 
newydd a daear newydd : canys y nef gyntaf a'r ddaear 
gyntaf a aethant heibio." Ac yn bresennol fe fydd y Pryn- 
wr mawr wedi perffeithio pob peth perthynol i waith y 
prynedigaeth, yr hwn a ddechreuwyd ganddo yn ddioed ar 
ol cwymp dyn. A phwy all ddirnad y mawl a'r clod a 
genir ar yr achlysur yn y nefoedd. canys fe fj'dd gymaiut 
yn fwy na 'r hyn a genir ar gwymp Anghrist ! Ymddeng- 
ys fod iaifch y dysgybl anwyl loan (Dat. xix.) yn rhy ddiff- 
ygiol i ddesgrifio eu clodforedd, pan y dywed fod eu lief 
-- megys lief dyfroedd lawer, ac megys lief taranau cryfion, 
yn dywedycl. Aleluia; canys tevrnasodd yr Arglwydd Dduw 
HoUalluog-" Ond fe fydd y mawl a genir yn y nefoedd 



IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 377 

ar ol perffeitlnad diweddaf pob peth, yn llawer mwy an- 
nhraethadwy. Bydd caniadau y dyrfa fawr liouo fel lief 
tarauau cryfion yn wir ! 

Fel y ffodd yr holl bethau blaenorol ymaith, ac nior ogon- 
eddus yw y sefyllfa yn yr hon y sicrhawyd pethau i aros i 
dragywyddoldeb ! Megys y derbyniodd Crist y deyrnas 
gan y Tad, pan y dechreuodd efe ar waith y prynedigaeth, 
ac y cymerodd arno weinyddu gorchwylion y bydysawd. a 
threfnu pob peth i fod yn wasanaethgar i ddyben ion y gwaith 
hwn ; felly, gan fod y gorchwyl hwn yn awr wedi ei orphen, 
efe a rydd y deyrnas i fyny i Dduw a'r Tad. 1 Cor. 15. 24. 
" Yna y bydd y diwedd, wedi y rhoddo efe y deyrnas i fyny 
i Dduw a'r Tad, wedi iddo ddileu pob pendefigaeth. a phob 
awdurdod a nerth." Nid o herwydd y bydd Crist yn rhoddi 
heibio deyrnasu wedi hyny ; canys fe ddywedir, (Luc 1. 33.) 
'• Efe a deyrnasa ar dy Iacob yn dragywydd ; ac ar ei frenin- 
iaeth ni bydd diwedd ;" a Dan. 7.14: " Ei lywodraeth sydd 
lywodraeth dragywyddol,yr hon nid a ymaith, a'i freniniaeth. 
ni ddyfethir." Ond yr ystyr yw, y bydd i Grist roddi i 
fyny y freniniaeth neu y llywodraeth oedd ganddo ef ar y 
byd, fel negesydd neu raglaw y Tad, yr hwn a roddwyd 
iddo gan y Tad i'w lywyddu i fod yn wasanaethgar i ddyben 
mawr y prynedigaeth. Ymddengys inai dyben y negeswr- 
iaeth, neu y rhaglawiaeth, a dderbyniodd gan y Tad oedd 
i fod yn is-wasanaethgar i ddyben mawr y prynedigaeth ; 
gan hyny pan gyflawn orphenir y dyben hwn, mae y ddir- 
prwyaeth yn darfod, a Christ yn ei rhoddi i fyny i ; r Tad 
oddiwrth yr hwn y derbyniodd hi. 



378 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

PEN. X. 

Defnydd oddiwrth y cwbl. 

Yr wyf yn awr yn dyfod i dynu ychydig addysgiadau 
oddiwrth y cwbl a ddywedwyd. 

I. Grallwn ddysgu oddiwrth yr hyn a ddywedwyd mor 
fawr yw gwailh y prynedigaeth. Yr ydym yn bresennol, 
er mai mewn modd hynod o anmherffaith, wedi ei ystyried, 
yn ei holl yrfa, o'i ddechreuad ar ol y cwymp hyd oni bydd 
iddo gael ei orphen yn niwedd y byd. Yr ydym wedi gwel- 
ed fel yr oedd Duw yn dwyn yr adeilad yma yn mlaen, trwy 
gadwyn hirfaith o ddygwyddiadau rhyfeddol, ac yn ei chodi 
yn uwch uwch y naill oes ar ol y Hall, hyd onid yw y maen 
uchaf o honi yn cael ei osod yn ei le. Ac yn bresennol 
gadewch i ni ystyried inawredd y gorchwyl hwn. Os yw 
dynion, pan welont ryw adeilad orwech, yn rhyfeddu wrth ei 
gwychder, pa faint mwy y dylem ni ryfeddu mawredd yr ad- 
eiladaeth hon o eiddo Duw, yr hon sydd yn cael ei hadeiladu 
ganddo oes ar ol oes! Y mae tri pheth yn ymddangos 
yn yr hyn a grybwyllwyd, y rhai ydynt yn neillduol yn 
dangos mawredd gwaith y prynedigaeth. 

1. Mawredd y dygwyddiadau nodedig hyny, a'r goruch- 
wyliaethau rhagluniaethol, trwy ba rai y dygir y gwaith hwn 
i ben. Mor fawrion ydyw y pethau a gyflawnodd Duw, er 
nad ydynt i'w golygu ond cynifer o ranau o'r gwaith ! Y 
fath bethau mawrion a wnaethpwyd yn y byd i barotoi y 
ffordd i Grist ddyfod i bwrcasu, a'r fath bethau rhyfeddol 
a wnaethpwyd yn mhwrcasiad gweithredol y prynedig- 
aeth ! Mor rhyfedd oedd yr hyn a gyflawnwyd er gosoi 
Crist mewn sefyllfa addas i bwrcasu — ei gnawdoliaeth, fel y 
byddai i Dduw ddyfod yn ddyn ! A'r fath bethau rhyfeddol 
a gymerasant le yn y pwrcasiad — fel y byddai i'r Person 
hwnwj yr hwn yw yr Iehofah tragywyddol, breswylio ar y 



HANES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 379 

ddaear am bedair-ar-ddeg ar hugain neu bymtheg ar hugain 
o flynyddoedd, mewn cyflwr tlawd a dirmygedig, a threulio 
ei fywyd inewn llafur, lludded a dyoddeh'adau, ac, yn y di- 
wedd, marw ar y groes ! Mor fawr oedd y pethau a gyflawn- 
wyd i gwblhau llwyddiant prynedigaeth Crist! a'r fath bethau 
mawrion a wnaed i'w osod ef mewn sefyllfa i ermill y llwydd- 
iant hwn ! I'r dyben hwn yr adgyfododd oddiwrth y meirw, 
yr esgynodd i'r nefoedd, ac y darostyngwyd pob peth iddo ef. 
Cymaint o wyrthiau a wnaethpwyd, a'r fath chwyldrdadau 
grymus a ddygwyd oddiamgylch yn barod yn y byd, a chy- 
maint mwy fydd y rhai a gymerant le eto, er ei ddwyn i 
ben ! 

2. Y mae nifer y dygwyddiadau mawrion y gwneir defn- 
ydd o honynt gan Dduw i ddwyn y gwaith hwn yn mlaen, yn 
dangos mor fawr ydyw. Mae y chwyldroadau grymus hyn 
mor lluosog, fel y maent yn llenwi i fyny amryw oesoedd. Y 
dygwyddiadau hynod a rhyfeddol, trwy y rhai y dygwyd yn 
mlaen waith y greadigaeth, a gymerasant i fyny chwe' diwr- 
nod ; ond y mae y goruchwyliaethau mawrion, trwy ba rai y 
dygir yn mlaen waith y prynedigaeth, yn ddigon lluosog i 
gymeryd i fyny o leiaf chwech neu saith mil o flynyddoedd, 
fel y mae genym bob lie i gasglu oddiwrth air Duw. 
Gweithredwyd pethau mawrion mewn perthynas i'r gwaith 
hwn cyn y dylif ; ac yn y dylif, fe ddystry wiwyd y byd am 
unwai-th a dyfroedd : ond fel y byddai i waith y prynedigaeth 
gae.l ei ddwyn yn mlaen, fe arbedwyd eglwys Dduw yn 
rhyfedd o hono. A'r fath bethau mawrion a wnaeth Duw 
tuag at ei ddwyn rhagddo wedi y dylif, mewn perthynas i 
ail boblogiad y byd, adeiladaeth Babel, gwasgariad y cen- 
edloedd, byrhad einioes dyn, galwad Abraham, dinystr 
Sodom a Gomorrah, a'r gadwyn hirfaith o ragluniaethau 
rhyfeddol, mewn perthynas i Abraham, Isaac, a Iacob, a 
Ioseph ; a'r rhyfeddodau mawrion yn yr Aifft a'r Mor Coch, 
yn yr anialwch, ac yn Nghanaan yn amser Ioshua, a thrwy 
olyniaeth hirfaith o ragluniaethau rhyfeddol tuag at y gen- 
edl Iuddewig o oes i oes. 

Y fath bethau mawrion a wnaeth Duw trwy ddadym- 



380 HANES CJ WAITH Y PRYNEDIGAETH. 

chwelyd y byd in or fynych cyn i Grist ddyfod, i barotoi y 
flbrdd iw ddyfodiad ef ! Y fatli bethau mawrion a wnaeth- 
pwyd yn amser Crist, ac wedi hyny yn nadyracbweliad 
teyrnas Satan yn yr yinberodraetb Baganaidd, ac yn ngbad 
wedigaeth yr eglwys yn amseroedd tywyll Pabyddiaeth, ac 
yn nygiad y Diwygiad oddiamgylch ! Cynifer o bethau mawr- 
ion a rhyfeddol a effeitbir i ddwyn i ben amseroedd gogon- 
eddus yr eglwys, ac ar ddyfodiad Crist ddydd y farn, yn 
ninystr y byd, ac yn ngbludiad yr boll eglwys i'r nef- 
oedd ! 

3. Canlyniad gogoneddus yr holl waith hwn, yn ninystr 
llwyr a thragywyddol y rhai drygionus, a gogoneddiad cyf- 
lawn y cyfiawnion. Ac yn awr gadewcb i ni fwrw golwg 
ar yr adeiladaeth hon unwaith eto, ymddengys fod pob- 
peth yn bresennol wedi ei orphen, a'r maen ucbaf wedi 
ei osod. Yr oedd ei hymddangosiad yn ogoneddus yn 
nyddiau yr apostolion, ond yn llawer gogoneddusacb yn am- 
ser Cystenyn. ac fe fydd iddi ymddangos yn fwy gogonedd- 
us eto wedi cwymp Angbrist ; ond ar berffeitbiad pob peth, 
hi a ymddengys yn ddirfawr mwy ardderchog nac erioed o'r 
blaen. Ymddengys yn awr yn ei llawn faint, yn adeilad gyf- 
lawn ac uchel, a'i nen yn cyrbaedd hyd nef y nefoedd ; yn 
adeiladaeth teilwng o'r Duw mawr, Brenin breninoedd. 

Ac oddiwrtb yr byn a ddywedwyd, gallwn gasglu mai 
gwaitb y prynedigaetb yw y mwyaf o holl weithredoedd Duw, 
ag y mae genym ni unrhyw wybodaeth am danynt, ac mai y 
gorcbwyl hwn yw perffeithrwydd ei boll weithredoedd 
ereill. Ymddengys yn amlwg oddiwrth yr hyn a ddywed- 
wyd, mai hwn yw y penaf o holl weithredoedd rhaglun- 
iaethol Duw, a bod y cwbl o honynt yn is-wasanaethgar 
i waith mawr -y prynedigaetb. Gwelsom fod yr holl chwyl- 
droadau mawrion yn y byd yn cydweitho i ddwyn oddiam- 
gylch y dyben ardderchog hwn. Y mae hyn yn dangos pa 
gymaint mwy yw gwaitb y prynedigaeth na gwaith ygread- 
igaeth ; oblegyd hyn yw ei ddyben, megys mai y dyben o ad- 
eiladu ty yw y defnydd a wneir o hono. Gwaith y pryn- 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 381 

edigaetli yw swm holl weithredoedd rhagluniaethol Duw : 
y maent oil yn is-wasanaethgar iddo : fel hyn y mae 
gwaith y greadigaeth newydd yn rhagori ar yr hen. Felly 
y mae bob amser, pan y mae Duw yn symud un peth i 
wneyd lie i beth arall, mae y newydd yn rhagori ar yr hen. 
Fel hyn yr oedd y deml yn rhagori ar y tabernacl ; y cyf- 
ammod newydd yn rhagori ar yr hen ; goruchwyliaeth yr 
efengyl ar oruchwyliaeth Moses ; gorseddfaingc Dafydd ar 
orseddfainge Saul ; offeiriadaeth Crist ar offeiriadaeth Aaron ; 
yr Ierusalem newydd ar yr hen ; ac felly y mae y greadig- 
aeth newydd yn rhagori yn mhell ar yr hen. 

Nid ydyw Duw yn gwneuthur un defnydd arall o'r 
greadigaeth ond i fod yn wasanaethgar i ddybenion y 
gwaith mawr hwn. I ateb y dyben hwn. efe a greodd ac a 
drefnodd ddynolryw, yr angelion, y ddaear, a nefoedd y 
gogoniant. Dyben Duw wrth greu y byd oedd parotoi dy- 
weddi a theyrnas i'w Fab ; a gosod i fyny deyrnas Crist, a'i 
briodas ysbrydol ef a'i ddyweddi, yw y peth y mae yr holl 
greadigaeth mewn poen a gwewyr i esgor arno. Y mae gwaith 
y prynedigaeth gymaint yn fwy na holl weithredoedd ereill 
Duw, fel nad yw y lleill i gyd yn eael eii cyfrif ond rhan- 
au o hono, neu bethau cysylltiedig ag ef. neu yn tynu tuag 
ato ryw ffordd neu gilydd ; ae felly y mae holl fwriadau 
Duw yn perthyn y naill ffordd neu 'r Hall i'r cvfammod tra- 
gywyddol o brynedigaeth a fu rhwng y Tad a'r Mab eyn 
sylfaenu y byd. Y mae pob bwriad o eiddo Duw yn was- 
anaethgar ryw ffordd neu gilydd i'r cy fain mod hwn. Ac o 
herwydd fod y prynedigaeth yn waith mor fawr, nid yw yn 
rhyfeddod fod yr angelion yn chwennych edi^ch iddo. Ac 
ni ddylem ryfeddu fod cymaint yn cael ei wneyd o hono yn 
yr ysgrythyrau — fod cymaint cyfrif yn cael ei wneuthur o 
hono yn hanesion, prophwydoliaethau, a chaniadau y Bibl ; 
canys gwaith y prynedigaeth yw prif destun athrawiaethau, 
addewidion, cysgodau, caniadau, hanesion, a phrophwydol- 
iaethau yr holl Fibl. 

II. Gallwn ddysgu oddiwrth hyn fel y mae Duw yn 



882 HlNES GWAITH Y TRYNEDIGAETH. 

Alpha ac Omega, yn ddechreu a diwedd fob fdh. Y cyfryw 
yw y cymcriadau a'r enwau a briodolir iddo yn fynych yn 
yr ysgrythyr. Esa. 41. 4. " Pwy a weithredodd ac a wnaeth 
hyn, gan alw y cenedlaethau o'r dechreuad? Myfi yr Arg- 
lwydd y cyntaf, myfi hefyd fydd gyda 'r diweddaf." Ac y 
mae yr ysgrythyr, pan yn llefaru am ragluniaeth fel y mae 
yn per thy n i, ac yn cael ei chrynoi i fyny yn ngwaith mawr 
y prynedigaethj yn nodedig yn priodoli y cyfryw deitlau i 
Dduw. Esa. 44. 6, 7, a 48. 9 — 12. Gan hyny, pan y mae 
Crist yn rhagddangos y dygwyddiadau rhagluniaethol nod- 
edig a berthynent i'w eglwys a'i bobl i'w ddysgybl loan, y 
mae efe yn amlygu ei hun yn fynych dan y cymeriad hwn. 
Dat. 1.8. " Myfi yw Alpha ac Omega, y dechreu a'r di- 
wedd, medd yr Arglwydd, yr hwn sydd, a'r hwn oedd, a'r 
hwn sydd i ddyfod, yr Hollalluog." Felly drachefn, adn. 
10, 11 : " Ac mi a glywais o'r tu ol i mi lef fawr fel llais 
udgorn, yn dywedyd, Mi yw Alpha ac Omega, y cyntaf a'r 
diweddaf." Gan mai Alpha ac Omega yw enwau y gyntaf 
a'r ddiweddaf o lythyrenau yr egwyddor Roegaidd, mae yn 
arwyddocau ei fod yntau yn gyntaf ac olaf, yn ddechreu a 
diwedd, yr un modd. Dat. 21. 6. "Ac efe a ddywedodd 
wrthyf, Darfu. Myfi yw Alpha ac Omega, y dechreu a'r 
diwedd." Pen. 22. 12, 13. " Ac wele, yr wyf yn dyfod 
ar frys ; a'm gwobr sydd gyda mi, i roddi i bob un fel y 
byddo ei waith ef. Myfi yw Alpha ac Omega, y dechreu 
a'r diwedd, y cyntaf a'r diweddaf." 

Yr ydym wedi gweled i ba ddyben y dechreuodd Duw 
3^rfa ei ragluniaeth yn nechreuad cenedlaethau dynion : ac 
fel y dygodd bethau yn mlaen bob amser yn unol a'r dyben 
hwnw heb erioed fethu ; ac fel y bydd terfyniad a chanlyniad 
olaf pob peth yn y diwedd i Dduw ; o herwydd paham gallwri 
roddi bloedd gyda'r apostol, (Ithuf. 11. 33,) " ddyfnder 
golud doethineb a gwybodaeth Duw ! mor anchwiliadwy yw 
ei farnau ef! a'i ffyrdd mor anolrheinadwy ydynt !" Ac 
adn. 36. " Canys o honp ef, a thrwyddo ef, ac iddo ef, y 



IIANES GWAITH Y PE i'XEDIGAETH. 3SS 

mae pob peth. Iddo ef y byddo y gogoniant yn dragy 
wydd. Amen." 

Gwelsom fel y daeth pethau ereill i'w terfyn y naill ar ol 
y Hall : fel y syrthiodd gwledydd. a theyrnasoedd. ac ym- 
herodraethau. ac y daethant i'r dim. hyd yn nod y mwyaf 
rhwysgfawr a chadarn o honynt. Gwelsom fel y mynych 
ddadymehwelwyd y byd. ac fel y bydd iddo gael ei ddad- 
ymchwelyd eto yn fwy nodedig : gwelsom fel y dyfethwyd 
ef unwaith a dwfr, ac fel y bydd iddo yn y diwedd gael ei 
hollol ddinystrio a than : er hyny Duw sydd yr un trwy yr 
holl oesoedd. Yr oedd ef cyn dechreuad gyrfa pethau, ac 
efe a fydd wedi iddynt ddyfod i'w terfyn. Salm \02. 25. 26. 
Felly Duw ydyw yr hwn sydd. a r r hwn oedd. a'r hum sydd i 
ddyfod. 

Gwelsom. trwy amryfal enghraifftiau, fel y dinystriwyd 
yr holl dduwiau ereill. Cafodd duwiau y cenedloedd o am- 
gylch Canaan, a holl dduwiau ymherodraeth Bhufain. eu 
dinystrio. a'u haddoliad ei ddadymchwelyd er ys talm. Yr 
ydym wedi gweled fel y bydd i Anghrist. yr hwn a alwai 
ei hun yn dduw ar y ddaear — Mahomet, yr hwn sydd yn 
honi anhrydeddusrwydd crefyddol — a holl dduwiau y Pag- 
aniaid trwy yr holl fyd. ddyfod i'w terfyn : ac fel y bydd i 
Satan, y ddraig fawr. yr hen sarph. yr hwn a osododd ei hun 
i fyny yn y byd megys duw. gael ei fwrw i'r llyn o dan. i ddy- 
oddef ei gyflawn gospedigaeth : ond y mae Iehofah yn aros, 
ei freniniaeth sydd freniniaeth dragywyddol. ac ar ei lyw- 
odraeth ni bydd diwedd. Gwelsom y fath gyfnewidiadau 
mawrion a gymerasant le yn y byd ; ond Duw sydd an- 
nghyfnewidiol. yr un ddoe. heddyw. ac yn dragywydd. 

Dechreuasom yn mhen ffrwd rhagluniaeth ddwyfol. a dil- 
ynasom hi trwy ei hamrywiol ddirwyniadau. hyd oni ddaeth- 
om o'r diwedd i'r lie y mae yn tarddu o hono. Gan iddi 
ddechreu yn Xuw. ynddo ef hefyd y diwedda. Duw ydyw 
y cefnfor mawr i'r hwn y mae hi yn ymarllwys. Mae rhag- 
luniaeth yn gyffelyb i olwyn ddirfawr. cylchfesur yr hon 
sydd mor uchel fel y mae yn arswydlawn. a gogoniant Duw 



384 HANES GWAITII Y I'RYNEDIGAETII. 

Israel ami oddiarnod J. yn ol y darluniad yn ngweledigaeth 
Ezeciel. Gwelsom gylchdroad yr olwyn hon, a'r modd, 
megys yr oedd yn dyfod o Dduw, y mae ei gogwydd-dro 
wedi bod iddo ef drachefn. Mae holl oruchwyliaethau rhag- 
luniaeth ddwyfol yn gyffelyb i ddolenau cadwyn ; y gad- 
wyn gyntaf sydd o Dduw, a'r olaf iddo ef. 

III. Gallwn weled oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, fel y 
mae gan Grist y fiaenoriaeth yn mhob peth. Efe y w y Prynwr 
mawr ; ac am hyny, gan mai gwaith y prynedigaeth yw swm 
holl weithredoedd rhagluniaeth Duw, mae yn dangos gogon- 
iant yr Arglwydd Iesu Grist megys uwchlaw pob peth, trwy 
bob peth, ac yn mhob peth. Gan mai dyben Duw wrth greu y 
byd ydoedd iddo fod yn wasanaethgar i'w Fab yn ngorchwyl 
y prynedigaeth, mae hyny yn un rheswm paham y creodd 
efe y byd trwyddo ef. Eph. 3. 9 — 12. Dengys yr hyn a 
ddywedwyd, fel y mae bwriadau Duw yn cyfarfod oil yn 
Nghrist ; ac fel y mae efe cyn pob peth, a goruwch pob 
peth. Mae pob peth yn cael eu cynnwys ynddo ef, yn cael 
eu llywodraethu ganddo, ac yn ddarostyngedig iddo. Col. 
1. 15 — 18. Duw a'i gwnaeth ef yn gynfab iddo, dyrchaf- 
odd ef yn uwch na breninoedd y ddaear, a gosododd ei 
orseddfaingc ef uwchlaw eu gorseddfeingciau hwy. Cyn- 
naliodd Duw ei deyrnas ef i fyny bob amser, pan y mae 
ereill yn dyfod i ddyddimdra ; y mae hon yn y diwedd yn 
ymddangos yn uwch na 'r cwbl. er cymaint fu y gwrthwyn- 
ebiad a gafodd am gynifer o oesoedd. Mae pob teyrnas 
arall yn syrthio, ond ei deyrnas ef fydd y ddiweddaf, yr hon 
ni rydd byth le i un arall. 

Gwelwn pa gyfnewidiadau bynag y sydd, a pha gymaint 
bynag yr ymddyrchafo gelynion Crist eu hunain, eto y mae 
efe yn teyrnasu gydag awdurdod anfeistrolaidd a rhwysg 
difesur : ac yn y diwedd, mae ei bobl ef yn cael eu perffaith 
waredu a'u gwneyd yn ddedwydd, a'i holl elynion yn dyfod 
yn droedfaingc i'w draed ef. Ac fel hyn y rhoddodd Duw y 
byd i'w Fab yn etifeddiaeth. 

IV. Oddiwrth hyn gallwn weled cysondeb, trefnusrwydd, 



HANES GWAITH V FRYNEDIGAETH. 385 

a harddwch gwcithredoedd rhagluniaelhol Dure. Os bydd i 
ni edrych ar bethau mewn unrbyw oleuni arall, ymddengys 
pob peth fel cvmysgedd. ac yn gyffelyb i luchiadau tonau ; 
ymddengys pethau megys pe byddai un cbwyldroad dyrys 
yn dvfod ar ol un arall. trwy ddamwain gibddall yn unig, 
beb fod iddynt un dyben rbeolaidd a phennodol. Ond os 
bydd i ni ystyried dygwyddiadau rbagluniaetb yn y gol- 
euni y mae yr ysgrytbyr yn eu gosod o'n blaen. ymddang- 
osant fel cadwyn o ddygwyddiadau rbeolaidd. yn cael eu 
cyfarwyddo yn ddoeth mewn cydgordiad a cLysondeb rhag 
orol. ac yn tueddu oil at yr un dyben. Nid damwain gibddall 
sydd yn troi olwynion rbagluniaetb oddiarngylcb, ond y 
maent o amgylcb-ogylcb yn llawn llygaid. yn ol y darluniad 
a rydd Ezeciel o bonynt, ac yn cael eu cyfarwyddo gan Ys- 
bryd Duw : He yr elo yr Ysbryd, yr ant bwytbau. Mae 
boll weitbredoedd rbagluniaetb Duw. yn nibob oes, yn cyf- 
arfod yn y diwedd, niegys cynifer o linellau mewn un canol- 
bwynt. 

Nid ydyw gwaitb rbagluniaetb, a gwaitb y greadigaetb, 
ond un gwaitb o eiddo Duw. Nid cynifer o weithredoedd 
neillduol ac annibynol. yw dygwyddiadau rbagluniaetb, ond 
yn bytracb cynifer o ranau gwabanol o'r un gwaith, ac o'r 
un cynllun rheolaidd. Maent oil mewn undeb a'u gilydd 
megys gwabanol ranau adeilad. Mae llawer o gerig. a llawer 
o ddarnau o goed mewn adeilad, ond y maent oil wedi eu 
cysylltu a'u ffurfio yn ngbyd, fel nad yw y cwbl yn gwneyd 
ond un adeiladaetb : un sylfaen sydd iddynt oil, ac yn y 
diwedd maent oil yn cael eu buno yn yr un pen congl-faen. 

Nid anmbriodol fyddai cydmaru rbagluniaetb Duw i 
afon, ag iddi nifer aneirif o gangbenau, yn dechreu mewn 
gwabanol ardaloedd, yn mbell iawn oddiwrtb eu gilydd. ac 
yn treiglo oil yr un ffordd. Wedi rbedeg o bonynt lwybrau 
gwabanol a gwrtbwynebol i'r olwg. maent oil yn ymuno fel 
y maent yn dynesu tua tberfyn eu gyrfa, ac o'r diwedd yn 
ymarllwys trwy yr un aber i'r un cefnfor. Mae gwabanol 
ffrydiau yr afon bon yn dueddol o ymddangos yn ddyrys i 

h. r. — w. 17 



386 IIANUa GSVA1TH Y PRYNED1GAETH. 

ni, o herwydd byrdra ein golwg, yr hyn sydd yn ei\ 
rhwystro i weled y cyfan ar unwaith. Nis gall y dyn np,d 
yw yn canfod ond caingc neu ddwy ar unwaith, ddweyd yn 
iawn pa ffordd y niae eu treigliadau yn tueddu. Mae eu 
llwybrauyn ymddangos yn hynod o geimion, ac ymddengys 
rhai ffrydiau fel pe baent yn rhedeg yn groes a gwrthwyneb 
i'w gilydd ; ac os bydd i ni gymeryd golwg o bell ar bethau, 
y mae rhwystrau ac attaliadau aneirif, megys creigiau, myn- 
yddoedd, a'r cyffelyb, yn ymddangos ar y ffordd iddynt byth 
ymuno a dyfod i'r mor ; ond eto, os bydd i ni olrhain eu 
rhediad, cawn weled eu bod oil yn ymuno yn y diwedd, ac 
yn cyd-ymdywallt yn un afon i'r un cefnfor mawr. Nid oes 
un o'r ffrydiau yn pallu. 

V. Gallwn ddadleu yn gadarn oddiwrth y cwbl a ddy- 
wedwyd, mai gair Duw yw yr ysgrythyrau, oblegyd hwy yn 
unig sydd yn ein hyfforddi beth yw dyben Duw yn yr holl 
weithredoedd hyn. Mae yn ddiamheuol fod Duw yn dilyn 
rhyw gynllun, ac yn dwyn rhyw auican yn mlaen. trwy yr 
amrywiol gyfnewidiadau a chwyldroadau sydd yn cymeryd 
lie yn y byd o'r naill oes i'r Hall. Mae yn eithaf rhesymol 
nieddwl fod gan Ragluniaeth ryw ddyfais fawr mewn 
golwg, i ddwyn yr hon yn mlaen y trefnodd yr holl gyf- 
newidiadau mawrion a wnaeth efe yn olynol yn y byd ; ac 
nad ydyw yr holl chwyldroadau, o ddechreuad y byd hyd ei 
ddiwedd, ond gwahanol ranau o'r un ddyfais, y rhai ydynt 
oil yn cydweithio i ddwyn oddiamgylch y gorchwyl mawr 
sydd gan Greawdwr a Llywodraethwr y byd mewn golwg 
yn y diwedd ; ac na bydd y ddyfais wedi ei gorphen, na 'r 
dyben wedi ei gyflawn gwblhau, hyd ddiwedd y byd, a 
dwyn y chwyldroad olaf oddiamgylch. 

Yn awr nid oes dim arall a'n cyfarwydda beth yw dyfais 
a dyben Duw yn ei weithredoedd, ond yr Ysgrythyrau 
Sanctaidd. Nid oes dim arall yn honi dwyn i'r golwg holl 
restr gweithredoedd rhagluniaethol Duw o'r dechreu i'r di- 
wedd, a'n hysbysu pa fodd yr oedd pob peth o Dduw ar y 
cyntafj beth yw eu dyben, fel yr ordeiniwyd hwy o'r de- 



HANES GWAITI1 Y PRYXEPIGAETH. 387 

cbreud, ac fel y bydd iddynt gael eu dwyn yn mlaen hyd 
ddiwedd y byd, pa beth a ddaw o bonynt yn y diwedd, ac 
fel y bydd pob peth i Dduw y pryd hwnw. Nid oes dim ond 
yr ysgrythyrau yn boni dangos unrbyw amcan na thuedd 
rheolaidd yn y cbwyldroadau a acbosir gan Dduw o oes i 
oes. Nid oes dim arall yn cymeryd arno ddangos pa betb 
a fuasai Duw yn ei effeitbio trwy y petbau a wnaetb, y mae 
yn wneyd, ac a wna : na pba betb a geisia ac a fwriada trwy- 
ddynt. Nid oes dim arall yn cymeryd arno ddangos. gydag 
un matb o eglurdeb a sicrwydd, pa fodd y cafodd y byd ei 
fodoliaetb, nac i'n gwneyd yn bysbys o wir ddecbreuad 
petbau. Nid oes dim ond yr ysgrytbyrau yn gosod allan, 
trwy banesyddiaetb reolaidd, pa fodd y llywodraetbodd 
Duw y byd o'r decbreuad ; na pba fodd y bydd iddo ei lyw- 
odraetbu byd ei ddiwedd, trwy bropbwydoliaeth reolaidd 
am ddygwyddiadau dyfodol ; yn unol a'r ber a rydd Duw 
i'r duwiau, y prophwydi, a'r dysgawdwyr Paganaidd. Esa. 
41. 22, 23. *• Dygant bwynt allan, a mynegant i niy petbau 
a ddygwyddant ; mynegwch y petbau gynt betb ydynt, fel 
yr ystyriom, ac y gwypom eu diwedd bwynt ; neu traetbwcb 
i ni y petbau a ddaw. Mynegwcb i ni y petbau a ddaw ar 
ol byn, fel y gwypom mai duwiau ydych." 

Ymddengys mai addas a rbeidiol i fodau deallus a rbe- 
symol y byd yw gwybod rhywbetb am ddyfais a bwriad 
Duw yn ei weitbredoedd : canys iddynt bwy yn ddiambeu- 
ol y maent yn pertbyn, yn bytracb nac i'r anifeiliaid dires- 
swm a pbetbau difywyd. Mae y chwyldroadau, trwy ba rai 
y mae Duw yn dwyn ei gynllun mawr oddiamgylch, gan 
mwyaf yn ddiambeuol yn eu mysg bwy, ac felly yn dwyn 
perthynas a'u sefyllfa. Felly mae yn angbenreidiol iddynt 
yn sicr wybod rbywbetb am byny ; yn enwedig gan fod 
Duw wedi gosod ei greaduriaid rbesymol mewn sefyllfa i'w 
ganfod ef yn ei weitbredoedd, i'r dyben bwn, sef fel y byddai 
iddynt weled gogoniant Duw ynddynt, a rboddi iddo y 
gogoniant sydd ddyledus. Ond a allant bwy ganfod gogon- 
^nt Duw yn ei weitbredoedd, os na wyddant ei ddyben 



388 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH. 

ynddynt, a pha gynlluniau a gwblheir ganddo trwy yr hyn 
y mae yn ei wneyd ? 

Yn mhellach, mae yn ofynol i ddynolryw gael eu hy- 
fforddi rywfodd am ddyben Duw yn llywodraethiad y byd, 
gan ei fod wedi eu gosod hwy mewn sefyllfa addas i gyn- 
northwyo ei amean, a chydweithredu i'w ddwyn yn mlaen 
fel ei gyfeillion a'i ddeiliaid. Gan hyny eithaf rhesymol 
yw i ni feddwl i Dduw roddi rbyw ddatguddiad i ddyn- 
olryw er eu gwneyd yn hysbys o hyn : ond nid oes dim 
arall a wna hyny oddyeithr y Bibl. Mae hyn yn cael ei 
wneuthur yn y Bibl. Cawn yma ein hyfforddi am dardd- 
iad cyntaf pethau, a hanes rheolaidd am ddyben gweith- 
redoedd Duw o'r dechreuad, trwy yr holl oesoedd hyny 
sydd yn myned tu hwnt i gyrhaedd hanesion ereill. Dy- 
wcdir i ni yma beth oedd amcan Duw yn y cwbl. beth ydyw 
ei ddyben mawr, pa fodd y trefnodd yr holl gynllun, a'r 
pethau mawrion a ddwg efe i ben. Cawn yma hanes teil- 
wng o Dduw, yn dangos allan dra-rhagorol ogoniant ei ber- 
ffeithderaiij ei fawredd a'i ddoethineb, ei sancteiddrwydd, 
ei ras a'i gariad ; a'i ddyrchafiad uwchlaw pawb, megys y 
cyntaf a'r diweddaf. 

Yn hwn y dangosir i ni amrywiol ranau gwaith rhaglun- 
iaeth, ac fel y mae y cwbl wedi cael eu cyd-gysylltu mewn 
ffurf reolaidd, brydferth a gogoneddus. Cawn ynddo hys- 
bysrwydd o holl ddyfais rhagluniaeth. o ddechreuad y byd 
hyd ei ddiwedd, mewn hanesyddiaeth neu brophwydoliaeth, 
ac yma y dywedir i ni pa fodd y bydd i bethau gael eu dwyn 
oddiamgylch i ddarostwng gelynion Duw, i ddiogelu iach- 
awdwriaeth a gogoniant ei eglwys, ac i osod i fyny frenin- 
iaeth dragywyddol ei Fab. 

Y fath ddatguddiad rhesymol. teilwng. a rhagorol ydyw 
hwn ! y fath lyfr ardderchog yw y Bibl, yr hwn a gy nnwysa 
gymaint tu hwnt i holl lyfrau ereill y byd ! y fath nodwedd- 
ion o wir ddwyfoldeb sydd iddo ! y llyfr a roddodd Iehofah 
i ddynolryw i'w hyfforddi. heb yr hwn y buasem wedi ein 
gadael mewn tywyllwch ac annhrefn truenus. 



HANES GWA1TH Y TRYNEDIGAETH. 389 

VI. Oddiwrth yr hyn a ddywedwyd. gallwn weled gogon- 
eddus fawrcdd a gallu Duw yn ngicaitk y prynedigaeth. 
Mae ardderckogrwydd ei allu yn ymddangos yn ei waith 
yn cynnal ei eglwys i fyny am gyhyd o amser. ac yn dwyn 
gorchwyl y prynedigaeth yn mlaen : gan gadw ei eglwys 
yn fv w yn anil pan nad oedd ond megys gwreichionen fechan 
neu fel llin yn niygu. yn yr hwn y byddai y tan bron a diff- 
odd. a galluoedd daear ac uffern yn cydymuno i'w dy- 
fetha. Eto ni oddefodd Duw iddynt ei diffodd. ac yn y di- 
wedd efe a ddwg allan farn i fuddugoliaeth. Y mae Duw 
yn gogoneddu ei nerth yn ngwendid ei eglwys . trwy beri 
i'w bobl. y rhai nid ydynt arngen na babanod bychain. fudd- 
ugoliaethu o ? r diwedd ar holl ddaear ac uffern : fel y bydd 
iddynt sathru ar y Hew a"r asp : y cenaw Hew a"r ddraig a 
fathrant dan draed. Y mae mawredd gallu Duw i'w weled 
yn ei waith yn gorchfygu ei elynion lluosog a chedyrn trwy 
yr lachawdwr hwnw a fu unwaith yn faban mewn preseb. 
ac a ymddangosodd megys dyn tlawd. egwan a dirmygedig. 
Efe a'u gorchfygodd ac a fuddugoliaethodd arnynt a"u harf 
eu hunain. sef y groes. 

Y mae mawrhydi gogoneddus Duw i'w weled yn ei waith 
yn gorchfygu holl elynion galluog ei eglwys y naill oes 
ar ol y Hall : ac yn ei waith yn gorchfygu Satan, yr ys- 
bryd cryf a balch hwnw. yn nghydal holl fyddin uffernol. 
ac yn ei ddarostwng yn mhen amser maith ar ol iddo yn ym- 
ffrostgar osod ei hun i fyny fel duw y byd hwn. a gwneyd ei 
oreu am oesoedd olynol i gadarnhau ei hun yn ei deyrnas. 

Y mae gallu Duw rw weled yn ogoneddus yn ei waith yn 
gorchfygu Satan wedi iddo ddyrchafu ei hun yn y deyrnas 
Baganaidd gryfaf a mwyaf ei hawdurdod a fu ganddo er- 
ioed. sef yr ymherodraeth Rufeinig, Gorchfygwyd ef gan 
Grist, ein Michael ni : bwriwyd y diafol allan. ac ni chaf- 
wyd lie iddo mwyach yn y nefoedd : eithr efe a fwriwyd 
allan i'r ddaear. a'i angelion a fwriwyd allan gydag ef. 
Drachefn. ymddengys ei allu yn ogpneddus yn ei waith yn 
ei orchfygu ef yn ei devrnas Anghristaidd. yn vr hon, gor- 

17* 



390 HANES GWAITH Y PItYNEDIGAETIL 

uwch pob un arall, yr oedd ei falchder, ei gyfrwysdra, a'i 
greulondeb i'w canfod. Ymddengys hefyd yn ogoneddus 
yn ei waith yn gorchfygu y diafol yn ei gydfwriad a'i wrth- 
wynebiad mwyaf a chadarnaf, ycbydig cyn cvvymp An- 
ngbrist, trwy yr hyn y rhoddir dyrnod marwol i'w deyrnas 
weledig, y canlyniad o'r hyn fydd ei chwymp cyffredinol 
trwy y byd. 

Mae gallu arddercbog Duw befyd i'w weled yn ei waith 
yn gorchfygu y diafol. dro ar ol tro, wedi caniatau iddo araser 
maith i gadarnhau cymaint ag a fedrai arno ei bun. Dad- 
ymchwelwyd ef yn ei ymherodraeth Rufeinig Baganaidd, 
ar ol iddo fod yn ymgryf hau yn y rhanau hyny o'r byd 
byth er adeiladaeth Babel. Dadymchwelwyd ei deyrnas 
yn fwy hollol a chyffredinol dros yr boll fyd, ar ol iddo gael 
hamdden arall i sicrhau ei hun hyd eithaf ei allu am lawer 
o oesoedd, trwy osod i fyny ddwy deyrnas fawr Anghrist a 
Mahomet, ac i sefydlu ei achos yn y byd Paganaidd. Gwelsom 
fel y dyddimwyd y teyrnasoedd hyn o eiddo gelynion Duw, 
y rhai oeddynt yn ymddangos mor gryfion, fel pe buasai yn 
annichonadwy bron eu dadymchwelyd ; ond pan y mae Duw 
yn dyfod i'r maes, maent yn toddi fel brasder wyn o flaen y 
tan, ac yn cael eu gyru ymaith fel us o flaen corwynt. 

Teyrnasoedd galluog Anghrist a Mahomet, wedi arfer o 
honynt y fath rwysg am gynifer o oesoedd, a sathru y byd 
dan eu traed, pan ymddangoso Crist a ddiflanant fel eys- 
god, ac a ddarfyddant o honynt eu hunain — ciliant fel 
tywyllwch o ystafell ar arweiniad goleuni iddi. Beth ydyw 
gelynion Duw yn ei ddwylaw ef? Fel y mae eu nerth 
mwyaf hwy yn gwanhau pan gyfodo efe yn eu herbyn !? ac 
mor wan yr ymddangosant hwy, oil yn nghyd, yn nydd y 
farn ! Gallwn gymhwys# y geiriau hyny yn nghan Moses 
yn y fan yma, (Exod. 15. 6,) " Dy ddeheulaw, Arglwydd, 
sydd arddercbog o nerth : a'th ddeheulaw, Arglwydd, a 
ddrylliodd y gelyn." Mor ardderchog yr ymddengys mawr- 
hydi Duw yn ei waith yn dadymchwelyd y byd o amser i 
amser i ddwyn ei amcanion yn mlaen, ac yn y diwedd yn 



IIANES G WAITH Y PRYNEDIGAETH. 391 

ei waitli yn peri i'r nefoedd a'r ddaear ffoi ymaith, i'r dyben 
o ddyrchafu gogoniant ei deyrnas ! 

VII. Oddiwrth yr liyn a ddywedwyd, gallwn weled ar- 
dderchogrwydd doethineb Dww. Ymddengys ei ddoethiaeb 
yn ei waitli yn creu y byd, ei greu i'r fath wasanaeth rhag- 
orol, ac' i ddwyn yn mlaen waith mor ardderchog; yn tynu 
y fath ddaioni allan o ddrwg mor fawr, gan wneuthur ewymp 
ac audwyad dynolryw, yr hyn oedd ynddo ei hun yn beth 
mor alarus, yn acblysur i gyflawnu y fath waith gogoneddus 
a'r prynedigaeth, ac i ddwyn ei etholedigion i'r fath sefyllfa 
o wynfydedigrwydd annhraethadwy. Mor ardderchog y mae 
doethineb Duw yn ymddangos yn y rhestr faith o chwyl- 
droadau olynol a gymerasant le yn y byd. gan ddwyn trefn 
allan o annhrefn, a dyddimu dichellion cyfrwysaf Satan, yn 
y rhai yr ymogoneddai fwyaf, a'u troi yn achlysuron o fudd- 
ugoliaeth gymaint mwy gogoneddus i'w Fab lesu Grist ! 
Ac mor rhyfeddol yw doethineb Duw, yr hwn sydd yn 
dwyn y fath luaws amryfal o gyfnewidiadau a dadymchweL 
iadau yn y byd oil i'r fath derfyn gogoneddus yn y diwedd, 
gan gyfarwyddo olwynion rhagluniaeth yn fedrusgar, fel y 
mae pob un o honynt yn cydweithredu, megys cynifer o ol- 
wynion y peiriant cywreiniaf, i ddwyn oddiamgylch y fath 
ganlyniad rhagorol yn y diwedd, a'r fath amlygiad o'r gog- 
oniant dwyfol, y fath ddedwyddwch i'w bobl, a'r fath deyrnas 
ogoneddus a thragywyddol i'w Fab ! 

VIII. Oddiwrth yr hyn a ddywedwyd, gallwn weled an- 
nghyfnewidioldeb trwgwredd a ffyddlondeb Dww iho bobl ; 
na fydd iddo byth wrtliod ei etifeddiaeth, eithr ei fod yn 
cofio ei gyfammod a hwynt trwy yr holl genedlaethau. 
Gallwn yn awr weled geirwiredd ein testun : " Y pryf a'u 
bwyty fel dilledyn, a'r gwyfyn a'u hysa fel gwlan : eithr fy 
nghyfiawnder a fydd yn dragywydd, a'm hiachawdwriaeth 
o genedlaeth i genedlaeth." Gallwn weled yma reswm di- 
gonol dros yr enw hwnw o eiddo Duw trwy yr hwri yr amlyg- 
odd efe ei hun i Moses. Exod. 3. 14. "A Duw a ddy- 
wedodd wrth Moses, Ydwyf yr Hwn Ydwyf:" Ydwyf yr 



392 HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 

un yn awr a pban aethum i gyfamnaod ag Abraham, Isaac, 
a Iacob. a'r un a fyddaf yn oes oesoedd : Ydwyf yn cadw 
syfammod yn dragywydd : Ydwyf hunan-ddigonol, holl- 
ddigonol, ac anghyfnewidiol. 

Ac yn awr gallwn ganfod gwirionedd Salm 36. 5, 6. 
u Dy drugaredd, Arglwydd, sydd hyd y nefoedd, a'th wir- 
ionedd hyd y cymylau. Fel mynyddoedd cedyrn y mae dy 
gyfiawnder ; dyfnder mawr yw dy farnedigaethau." Ac os 
bydd i ni ond ystyried yr hyn a ddywedwyd, ni ddylem ryf- 
eddu cymaint i'r Salmydd, yn 136ain Salm, ail adrodd y 
geiriau hyny mor fynych, " Oherwydd ei drugaredd sydd yn 
parkau yn dragywydd :" fel pe buasai wedi ei ddal gan 
ber-lesmair yn yr ystyriaeth o barhad trugaredd Duw tuag 
at ei eglwys, a chan ymhyfrydu yn hyny, yn methu ymattal 
rhag mynychu yr ymadrodd. Bydded i ninau ddadgan 
parhad trugaredd a ffyddlondeb tragywyddol Duw tuag at 
ei eglwys a'i bobl gyda 'r cyffelyb hyfrydwch a llawenydd, 
a bydded i hyn ein cysuro dan holl amgylchiadau tywyll yr 
eglwys, yr holl derfysg a'r annhrefn sydd yn y byd, a holl 
fygythion gelynion yr eglwys, A bydded i ni fod yn galonog 
i weddio yn daer am gyflawniad y pethau mawrion hyny yr 
addawodd Duw eu cwblhau i'w eglwys. 

IX. Oddiwrth hyn gallwn ddysgu yfath gymdeithas wyn- 
fydedigyw eglwys Crist. Iddynt hwy y mae yr holl waith ar- 
dderchog hwn. Er eu mwyn hwy y cymerodd Crist y gwaith 
arno, ac er eu mwyn hwy y mae yn ei ddwyn yn mlaen : ac 
efe a wna hyn o herwydd iddo eu caru a chariad tragywydd- 
ol. Er eu mwyn hwy y mae efe yn dadymchwelyd gwled- 
ydd a theyrnasoedd. Er eu mwyn hwy y mae efe yn ys- 
gwyd nefoedd a daear. Rhoddodd ddynion drostynt, a phobl 
am eu heinioes. Gan eu bod yn werthfawr yn ngolwg 
Duw maent yn anrhydeddus ; am hyny y rhoddodd efe 
drostynt yn gyntaf waed ei Fab ei hun ; ac yna er eu mwyn 
hwy efe a rydd waed eu holl elynion. 

Er eu mwyn hwy y gwnaeth efe y byd, ac er eu mwyn 
hwy y bydd iddo ei ddinystrio ; er eu mwyn hwy y gwnaeth 



IIANES GWAITH Y PRYNEDIGAETII. 393 

efe y nefoedd, ac er eu mwyn hwy y mae efe yn gwncyd ei 
angelion yn ysbrydion gwasauaethgar. blegyd hyny y 
dywed yr apostol. (1 Cor. 3. 21, &c.) * ; Pa un by nag ai Paul, 
ai Apolos, ai Cephas, ai y byd, ai bywyd, ai angau. ai peth- 
au presennol, ai pethau i ddyfod ; y mae pob peth yn 
eiddoch chwi." Mor wynfydedig yw y bobl hyn, y rhai a 
brynwyd o blith dynion, i fod yn flaenffrwyth i Dduw a'r 
Oen. i'r rhai y mae Duw yn borth ac amddifFynydd yn 
mhob cenedlaeth ! Deut. 33. 29. •• Gwynfydedig wyt, 
Israel ; pwy sydd fel tydi, bobl gadwedig gan yr Arg- 
lwydd, tarian dy gynorthwy, yr hwn hefyd yw tarian dy ar- 
dderchogrwydd ! a'th elynion a ymostyngant i ti. a thi a 
sethri ar eu huchel-leoedd hwynt." 

Bid y neb a fyddo fuddugol yn awr : ymddyrchafed gelyn- 
ion Crist fel y mynont. y bobl hyn fyddant orcbfygol yn y 
diwedd. Eu teyrnas hwy fydd y ddiweddaf. ac nis gadewir 
hi i ereill. Gwelsom y canlyniad godidog y dygir pethau 
iddo yn y diwedd, y gogoniant a gyrhaeddant hwy, ac a 
feddiennir ganddynt yn oes oesoedd : ar ol i holl freniniaeth- 
au y byd dreulio ymaith, a symud y ddaear. a dymchwelyd 
y mynyddoedd i ganol y mor. neu i ; r lie y buasai y mor 
ynddo, ac i'r ddaear isod hon ymollwng. bobl wynfydedig, 
a chymdeithas ddedwydd ! Hawdd y gallant hwy dreulio 
tragywyddoldeb i foliannu a chanu aleluiau i'r Hwn a'u 
carodd, ac a barha i'w caru i dragywyddoldeb. 

X. Ac, yn olaf. oddiwrth hyn gall annuwiolion,^?^^ sydd 
mew ii cyflwr amddifad o Crist, iceled eu dirfawr drueni. Nid 
oes i chwi sydd felly, pwy bynag ydych, na rhan na chyfran 
yn y mater hwn. Xi fyddwch chwi byth yn well er un o'r 
pethau hyn ; eithr bydd iddynt ychwanegu eich euogrwydd, 
a gwneyd y trueni yr ydych yn agored iddo yn llawer mwy 
ofnadwy. Yr ydych chwi yn rhai o'r bobl y defnyddiodd 
Duw gymaint o'i ddigofaint amlwg yn eu herbyn wrth 
ddwyn y gwaith hwn yn miaen : yn rhai o'r gelynion hyny 
ag sydd ddarostyngedig i gael eu gwneyd yn droedfaingc i 
Grist, i'w llywodraethu a gwialen haiarn, a'u dryllio yn 



394 HAKES GWAITH Y PRYXEDIGAETH. 

chwilfriw. Yr ydych chwi yn rbai o had yr hen sarph, ysigo 
peu yr lion oedd un o brif ddybenion yr holl waith hwn. 
Pa bethau gogoneddus bynag a gyflawna Duw i'w eglwys, 
os bydd i chwi barhau yn eich cyflwr presennol, ni byddant 
ogoneddus i chwi. Amseroedd ardderchocaf yr eglwys yw 
y rhai mwyaf ansiriol bob amser i'r drygionus a'r anedi 
feiriol. Esa. 66. 14. Pa le bynag y rhagddywedir pethau 
gogoneddus am yr eglwys, y mae yno bethau dychrynllyd yn 
cael eu rhagfynegu am y rhai drygionus, set* ei gelynion. 
Felly, pan y mae gwaredigaethau nodedig yn cael eu 
gweithredu i'r eglwys, y mae hefyd ddigofaint nodedig yn 
goddiweddyd ei gelynion. 

Pan waredodd Duw blant Israel o'r Aifft, yn y cyfamser 
efe a dywalltodd ei ddigofaint yn nodedig ar Pharaoh a'r 
Aifftiaid. Pan ddygodd efe hwynt i Ganaan trwy law 
Ioshua, ac y rhoddodd iddynt y wlad dda hono, efe a dy- 
walltodd ei lid yn nodedig ar y Canaaneaid. Pan waredwyd 
hwy o'u caethiwed yn Mabilon, cospwyd y Babiloniaid a 
dialedd amlwg. Pan alwyd y Cenedloedd, ac yr achubwyd 
etholedigion Duw trwy weinidogaeth yr apostolion, dinystr- 
iwyd Ierusalem a'r erlidwyr luddewig yn y modd mwyaf 
arswydus. Gallwn ddywedyd yr un modd am y gogonedd- 
usrwydd a gynawnwyd i'r eglwys yn nyddiau Cystenyn, ac 
ar ddadymchweliad teyrnas weiedig Satan ar gwymp An- 
nghrist, ac yn nydd y farn. Yn yr holl enghraifftiau hyn, 
ac yn enwedig yn y diweddaf, dangoswyd, nea fe ddangos- 
ir, yr amlygiadau mwyaf arswydus o ddigllonrwydd dwyfol 
yn erbyn y rhai drygionus. Ac i'r dosparth hwn o ddyn- 
ion yr ydych chwi yn per thy n. 

Mae Duw yn sicr o wneyd defnydd o honoch chwithau yn 
y gwaith hwn ; ond i anrhydeddu ei gyfia wilder, ac nid ei 
drwgaredd, y gwna efe hyny. Yr ydych chwi yn rhai o'r 
gelynion hyny i Dduw, a gedwir erbyn dydd buddugoliaeth 
gallu gogoneddus Crist i'w gorchfygu a'u cospi. Yr ydych 
yn rhai o'r gelynion hyny a ddyfethir gyda'r byd melldig- 
edig hwn ar ol dydd y farn, pan fyddo Crist a'i eglwys yn 



HANES GWAITII Y PR^EDIGAETEI. 395 

csgyn yn fuddugoliacthus a gogoneddus i'r nef. Bydded i 
bawb sydd mewii cyflwr amddifad o Grist ystyried y pethau 
hyn yn ddifrifol, ac nid bod yn gyffelyb i drigolion ynfyd. 
yr hen fyd, y rhai ni chymerent rybudd pan ddywedodd 
Noah wrthynt bod yr Arglwydd o gylch dwyn dyfroedd 
dylif ar y ddaear ; neu, fel pobl Sodom, y rhai ni chymerent 
sylw o eiriau Lot pan y dywedodd wrthynt y byddai i Dduw 
ddinystrio y ddinas bono, ac ni fynent ffoi rhag y Hid oedd 
ar ddyfod, ac felly yn cael eu dyfetha yn y dinystr dychryn- 
11yd hwnw. 

Ac yn awr yr wyf yn diweddu fy holl draethawd ar y 
testun hwn, mewn geiriau cyffelyb i'r rhai hyny yn ni- 
wedd y Datguddiad : a Y geiriau hyn ydynt ffyddlon a 
chywir, a dedwydd yw yr hwn sydd yn cadw y geiriau hyn. 
Wele. y mae Crist yn dyfod ar frys, a'i wobr sydd gydag ef, 
i roddi i bob dyn yn ol fel y byddo ei waith. Yr hwn sydd 
anghyfiawn, bydded anghyfiawn eto ; a'r hwn sydd frwnt, 
bydded frwnt eto : a'r hwn sydd sanctaidd, bydded sanct- 
aidd eto. Gwyn eu byd y rhai sydd yn gwneuthur ei or- 
chymynion ef. fel y byddo iddynt fraint yn mhren y bywyd, 
ac y gallont fyned i mewn trwy y pyrth i'r ddinas : canys 
oddiallan y mae 'r cwn, a'r swyn-gyfareddwyr, a'r putein- 
wyr, a'r llofruddion, a'r eilun-addolwyr. a phob un a'r sydd 
"yn caru ac yn gwneuthur celwydd. Yr hwn sydd yn tyst- 
iolaethu y pethau hyn. sydd yn dywedyd, Yn wir, yr wyf 
yn dyfod ar frys. Amen : yn wir. tyred Arglwydd Iesu." 



DI WEDD 



LLYFRAU A THRAETHODAU CYMREIG, 

CYIIOEDDEDIG AC Alt WERTH GAN Y 

GYMDEITHAS DRAETHODOL AMERICANAIDD, 

(Yr hon a sefydlwyd yn Efrog-Newydd yn 1825,) 
Swyddfa, 150 Heol Nassau. 



HANES GWAITH Y PRYNEDIGAETH 

Yn cynnwys 
BRASLUN O HANESYDDIAETH EGLWYSIG. 

Gan y diweddar Lywydd Edwards. 
12plyg. Tu dalenau 395. Pris50c. 



TRAGYWYDDOL ORPHWYSFA Y SAINT; 

NEU, 

DRAETHAWD AR GYFLWR GWYNFYDEDIG Y SAINT YN Y MVVYN- 
HAD O DDUW YN Y NEFOEDD. 

Gan y Parch. Richard Baxter. 

12plyg. Tudal. 431. Pris 50 c. 



TAITH Y PERERIN ; 



YMDAITH Y GWIR GRISTION O DDINAS DYSTRYW I DEYRNAS Y 

GOGONIANT. 

DAN R1TH BREUDDWYD. 

Gan John Bunyan. 
12plyg. Tudal. 383. Pris 45c. 



Yr Ymofynydd Pryderus am Iachawdwriaeth. 

Gan John Angel James. 
ISplyg. Tu dal. 189. Pris 20 c. 



GALWAD PR ANNYCHWELEDIG. 

Gan Richard Baxter. 
18plyg. Tu dal. 166. Pris 15 c. 



TRABTHODAU. 



Rhif. Tu dal. 

1. Croes Crist, - 20 

2. Heb Sancteiddrwydd ni chaiff neb 
\*eled yr Arglwydd, 4 
Gwobrau Meddwdod, - - 4 
Gvveddi y Tyngwr, neu ei Lw yn 
cael ei Esbonio, ... 4 
Cyfeiliornadau Cyffredin, - - 16 
Meddyl. Syml ar Dragy wyddoldeb, 8 
Iago Covey, .... 4 
Amelia Gale, .... 8 



Rhif. 
9. Joseph Dlawd, - - 

10. Y Mawr Wahaniaeth, 

11. Goreu Cyfrwysdra Gonestrwydd, 

12. Gwahoddiad Graslawn at Grist, 

13. Y Ffordd i'r Nef, - 

14. Fy Ffordd fy Hun, 

15. Gvveithrediad Ffydd, 

16. Yr Anffyddiwr Dychweledig, - 

17. Peth Dyeithr, .... 

18. Na ddiffoddwch yr Ysbryd, 



Tu da!. 

4 



LLAW-NODAU. 



Y Dydd Sabboth. 

Dirgelwch i'r Tramwywr Sabbothol. 

Tragy wyddoldeb. 

Yr Annhebygrwydd. 

Wytb o Resymau drosbeidio myned i 

Chwareudai, Rhedegfeydd, a chy- 

ffelyb oferwaith. 

Rhybuddion Ysgrythyrol. 



7. " Cofia y Dydd Sabboth i'w Sanct- 
eiddio ef." 

8. Yr Enai.d yn dlws gwerthfawr. 

9. Gristion, Cofia, &c^ 

10. Wyt ti yn ymbarotoi erbyn marw 1 

11. " Un peth sydd ddiffygiol i ti:" 

12. Ffeithiau ar Gvmedroldeb. 

13. Pa fodd i dreulio y Sabbo-th. 



k* 



